Wróć do: Orzeczenia NSA

Sygnatura

II SA/Wa 566/25

Wyrok WSA w Warszawie z 17 września 2025 r., II SA/Wa 566/25

Wynik

Oddalono skargę

Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia
17 września 2025
Prawomocne
tak

Treść rozstrzygnięcia

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 września 2025 r. sprawy ze skargi małoletniego D. M. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego K. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

Analiza z kontekstem sprawy

Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?

Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.

Zapytaj AnyLawyer o to orzeczenie

Uzasadnienie

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2025 r. nr [...] wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z [...] września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 668/23 decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2022 r. oraz po rozpatrzeniu wniosku z [...] grudnia 2021 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka D. M. po zmarłym ojcu A. M. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572) utrzymał w mocy decyzję podjętą [...] listopada 2021 r., znak: [...] . W uzasadnieniu organ przywołał art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631 ze zm.). Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w powołanym przepisie prawa, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wyjaśnił, że w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Za szczególną okoliczność uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. Organ wskazał, że realizując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z [...].09.2023 r. Departament Świadczeń Emerytalno-Rentowych, we współdziałaniu z żoną zmarłego, zgromadził dokumentację niezbędną do rozpatrzenia sprawy. Nadesłana przez stronę informacja o placówkach, w których leczył się ojciec dziecka została przekazana do lekarza orzecznika ZUS. Lekarz orzecznik ZUS po dokonaniu analizy dokumentacji z przebiegu leczenia, kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie od 2019 r. do 2021 r. w orzeczeniu wydanym [...] listopada 2024 r. nie stwierdził długotrwałej niezdolności do pracy przed datą śmierci. Ojciec dziecka był całkowicie niezdolny do pracy od 10 lipca 2021 r. Prezes ZUS wskazał, że z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 38 lat życia ojca dziecka, po uwzględnieniu okresów zatrudnienia w [...], strona udowodniła tylko 6 lat, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 5 lat, 3 miesiące i 19 dni okresów składkowych, 8 miesięcy i 9 dni okresów nieskładkowych przebytych w Polsce oraz 4 miesiące i 21 dni okresów składkowych w [...]. Organ zaznaczył, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ojca dziecka, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto ustalono, że w okresach od 14.04.2001 r. do 21.04.2008 r., od 4.07.2014 r. do 21.04.2016 r. oraz od 1.01.2020 r. do 31.05.2021 r. ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Prezes ZUS zaznaczył, że wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Organ stwierdził, że z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dziecka nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała od 10.07.2021 r., tj. od dnia śmierci), zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Organ odnosząc się do argumentacji przedstawionej w piśmie, iż ojciec dziecka podejmował prace dorywcze, sezonowe i okazjonalne wyjaśnił, że wykonywanie zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiałe ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznane za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Osoba, która decyduje się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej Organ odnosząc się do informacji, że ojciec dziecka w okresach przerw w zatrudnieniu podejmował próby, znalezienia stałej pracy m.in. zgłaszając się do różnych pracodawców i podmiotów celem uzyskania zatrudnieni, wyjaśnił, że sam fakt bycia osobą bezrobotną nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli ojca dziecka Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Przedstawiona sytuacja materialna jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie są świadczeniami socjalnymi, które przyznawane są jedynie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2025 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi D. M. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego K. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zarzucił przepisów postępowania: art. 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w niewyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności występujących w niniejszej sprawie świadczących o istnieniu ważnego interesu strony w kontekście zajmowanego przez skarżącego konsekwentnie stanowiska oraz przedłożonych przez niego dokumentów; naruszenie art. 8 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., przez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w niej zbyt ogólnych stwierdzeń oraz brak sprecyzowania, uzasadnienia i wykazania z jakich powodów organ utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu [...] listopada 2021 r., co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa; art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej poprzez jego niezastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji podjętej w dniu [...] listopada 2021 r., pomimo istnienia ważnego interesu skarżącego. Skarżący wniósł o uchylenie - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) P.p.s.a. – zaskarżonego "postanowienia" w całości oraz zasądzenie - na podstawie art. 200 P.p.s.a. - kosztów postępowania administracyjnego według norm przepisanych. Strona skarżąca w uzasadnieniu przywołała liczne orzecznictwo na poparcie swojego stanowiska. Wskazała, że małoletni syn stracił ojca w wieku 8 lat. Z uwagi na wiek nie ma możliwości podjęcia żadnej pracy zarobkowej. Sytuacja finansowa rodziny jest zła. W związku z obecnym stanem zdrowia psychicznego skarżącego małoletniego, matka skarżącego musiała zrezygnować z pracy. Gdy ojciec D. żył - to on łożył na jego utrzymanie. Syn otrzymywał od ojca taką ilość środków finansowych, która w pełni wystarczała na pokrycie jego potrzeb. Obecnie ta sytuacja diametralnie się zmieniła. Jedynym źródłem naszego dochodu jest świadczenie wychowawcze i świadczenia z MOPS. Strona skarżąca wyjaśniła, że w chwili śmierci, ojciec dziecka miał jedynie 38 lat dlatego jego okresy ubezpieczenia nie są długie. Organ jako moment rozpoczęcia wykonywania pracy zarobkowej przyjął dzień, w którym A. M. ukończył 18 rok życia, co nie jest działaniem poprawnym. Nawet koniec okresu nauki szkolnej (zakończony jedynie na szkole średniej) przypada po ukończeniu 19 roku życia. Podniesiono, że wskazywane przez organ okresy tj. 14.04.2001 - 21.04.2008, czy 04.07.2014-21.04.2016 przypadają na lata, w których obowiązywały inne regulacje prawne, chociażby te dotyczące pracy wykonywanej na podstawie tzw. "umów śmieciowych". Jest również oczywiste to, że świadczenie pracy za granicą odbywało się niestety bez umów o pracę czy umów zlecenia. Było to w tamtym okresie zjawisko ogólnie występujące. Podniesiono, że ojciec dziecka nie leczył się przewlekle, zginął nagle. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Organ w uzasadnieniu podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Skarżący w piśmie procesowym z dnia [...] maja 2025 r. podtrzymał skargę. Przedstawiciel ustawowy wskazał, że nie było możliwe wykazanie odmowy przyjęcia do pracy konkretnymi dokumentami. Wskazano, że pracodawcy nie wydawali takich dokumentów, choćby ze względu na konsekwencje przed PUP. Przedstawiciel ustawowy skarżącego w odpowiedzi na wezwanie Sądu dotyczące ustosunkowania się do wniosku organu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, nie żądał przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie Prezes ZUS wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Skarżący nie żądał przeprowadzenia rozprawy. W związku z powyższym Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572), zwanej dalej k.p.a. Prezes ZUS nie naruszył przepisów postępowania, w tym m.in. art. 7, art. 77, art. 107 § 3 k.p.a., ale także art. 8 k.p.a., art. 75 k.p.a., czy art. 80 k.p.a. w stopniu, który mógłby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie naruszył również art. 153 P.p.s.a. i przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zarzuty skargi podniesione w skardze i piśmie procesowym z dnia [...] kwietnia 2025 r. nie są zasadne. Ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania małoletniemu dziecku renty rodzinnej w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest wystarczające dla dokonania kontroli prawidłowości zaskarżonej decyzji. Uzasadnienie mogłoby być bardziej wyczerpujące, jednakże nie wpłynęłoby to na wynik sprawy, albowiem wszystkie istotne – na gruncie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – okoliczności zostały ustalone. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Zaznaczyć przy tym należy, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności ocenie podlega zatem spełnienie tych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Podkreślenia wymaga przy tym, że przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Zgodnie z art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W pojęciu "ocena prawna" mieści się wykładnia przepisów prawa materialnego i procesowego, która zmierza do wyjaśnienia istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2013r., sygn. akt II GSK 2101/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 153 P.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a zatem zarówno organ administracji, jak i sąd, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej i zaleceń zawartych w prawomocnym wyroku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 września 2010 r., sygn. akt I OSK 920/10, publ. LEX 745376). Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa czyniącej pogląd Sądu nieaktualnym, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną. Jak wynika z akt sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 668/23 uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...]. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] maja 2024 r. sygn. akt III OSK 3206/23 oddalił skargę kasacyjną Prezesa ZUS. WSA wskazał w wymienionym wyroku, że "Z akt administracyjnych sprawy wynika, że w 10-leciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca małoletniego, udokumentowano 4 lata, 1 miesiąc i 25 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a więc relatywnie długi okres. Rozważając wystąpienie szczególnych okoliczności, z powodu których zmarły nie wypracował pełnego 5-letniego okresu, organ poprzestał na stwierdzeniu, że w udokumentowanych przerwach w zatrudnieniu nie orzeczono wobec ojca małoletniego całkowitej niezdolności do pracy. Organ jednak, o czym była już mowa powyżej, nie zwrócił się do przedstawicielki ustawowej o przesłanie ewentualnych dokumentów dotyczących stanu zdrowia zmarłego. Nie wyczerpał zatem możliwości ustalenia, czy stan zdrowia zmarłego na przestrzeni 10-lecia poprzedzającego datę zgonu nie utrudniał, czy wręcz uniemożliwiał mu wypracowanie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jak już wyżej wskazano, całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, usprawiedliwione choćby przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Organ jednak nie zbadał, w oparciu o ewentualne wyjaśnienia przedstawicielki ustawowej małoletniego i dokumenty, czy tego typu ograniczenia możliwości podjęcia pracy, i z jakich powodów, mogły wystąpić w przypadku zmarłego ojca małoletniego. Zaniechanie organu w tym zakresie stanowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na podjęte w sprawie rozstrzygnięcie. Rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS obowiązany będzie uwzględnić powyższą ocenę prawną. Nadto uzupełni postępowanie dowodowe poprzez zwrócenie się do przedstawicielki ustawowej małoletniego o przesłanie wszelkich, dostępnych jej dokumentów dotyczących zatrudnienia oraz stanu zdrowia zmarłego ojca małoletniego. Oceni, czy w sprawie wystąpiły "szczególne okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mogące usprawiedliwiać brak aktywności zawodowej wymienionego w wskazanych w zaskarżonej decyzji okresach w 10-leciu przed datą zgonu." Ustalenia te i ocenę Sądu I instancji podzielił Naczelny Sąd Administracyjny wskazując nadto w powołanym wyroku, że "(...) w przedmiotowej sprawie - nawet przyjmując, że stan faktyczny został właściwie ustalony – główną przeszkodą w przyznaniu świadczenia było, jak wynika z decyzji organu, niespełnienie przez ubezpieczonego (ojca skarżącego) przesłanki zajścia szczególnych okoliczności uniemożliwiających ubezpieczonemu podjęcie zatrudnienia w celu wypracowania odpowiedniej liczby okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Nie jest w niniejszej sprawie zatem sporne, kiedy doszło do niezdolności do pracy, ale problem merytoryczny odnosi się do kwestii, czy w okresie ostatniego dziesięciolecia życia istniała jakaś przyczyna, która uniemożliwiła ojcu skarżącego podjęcie zatrudnienia tak aby wypracować co najmniej pięć lat okresów składkowych i nieskładkowych – zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W związku z powyższym zarzut ten nie mógł odnieść skutku." Mając na względzie wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 września 2023 r. sygn. akt II SA/Wa 668/23 organ, we współdziałaniu z przedstawicielką ustawową małoletniego D. M., zgromadził dokumentację niezbędną do rozpatrzenia sprawy. Z akt sprawy wynika, że organ pismem z dnia [...] września 2024 r. zwrócił się do K. M. o nadesłanie dokumentacji medycznej potwierdzającej leczenie ojca dziecka, a jeżeli nie posiada takiej dokumentacji to o wskazanie placówek, w których leczył się ojciec dziecka, wskazanie powodów z jakich powodów ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia od 14.04.2001 r. do 21.04.2008 r., od 4.07.2014 r. do 21.04.2016 r. oraz od 1.01.2020 r. do 31.05.2021 r. a także czy ojciec dziecka podejmował w tych okresach jakiekolwiek próby znalezienia zatrudnienia, a jeżeli tak, to jakie. Skarżąca w piśmie z dnia [...] września 2024 r. poinformowała organ, że nie posiada dokumentacji medycznej potwierdzającej leczenie ojca dziecka, wskazała na znane jej adresy i nazwy podmiotów, w których leczył się ojciec dziecka. Skarżąca podała też, że we wskazanych w pytaniu okresach ojciec dziecka podejmował prace sezonowe, dorywcze i okazjonalne. Podejmował w tych okresach próby znalezienia stałej pracy, m.in. zgłaszając się do różnych pracodawców i podmiotów celem uzyskania zatrudnienia. Skarżąca wskazała też m.in., że w latach do 2016 r. umowa o pracę nie była zasadą, zwłaszcza wśród ludzi młodych. Skarżąca wskazała, że ojciec dziecka nie leczył się przewlekle, lecz zmarł nagle. Organ w decyzji wskazał, że nadesłana przez skarżącą informacja o placówkach, w których leczył się ojciec dziecka została przekazana do lekarza orzecznika ZUS. Lekarz orzecznik ZUS po dokonaniu analizy dokumentacji z przebiegu leczenia, kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie od 2019 r. do 2021 r. w orzeczeniu wydanym [...].11.2024 r. nie stwierdził długotrwałej niezdolności do pracy przed datą śmierci. Ojciec dziecka był całkowicie niezdolny do pracy od 10.07.2021 r. Z orzeczenia lekarza orzecznika wynika, że orzeczenie zostało wydane m.in. po dokonaniu analizy kart leczenia szpitalnego w okresie 2019-2021 r. Organ uwzględniając powyższe, a także okresy zatrudnienia ojca dziecka w [...] ustalił w zaskarżonej decyzji, że na przestrzeni 38 lat życia ojca dziecka, po uwzględnieniu okresów zatrudnienia w [...], udowodniono 6 lat, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 5 lat, 3 miesiące i 19 dni okresów składkowych, 8 miesięcy i 9 dni okresów nieskładkowych przebytych w Polsce oraz 4 miesiące i 21 dni okresów składkowych w [...]. Ustalenia te nie są kwestionowane. W sprawie niniejszej organ zasadnie stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna (nie naruszono art. 80 k.p.a.). Ustalenia faktyczne są prawidłowe (art. 7 k.p.a.). Skarżąca w toku postępowania administracyjnego nie powołała się na żadne okoliczności, które wymagałyby od organu przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego ponad to postępowanie, które wskazane zostało w wyroku WSA w Warszawie, w tym podjęcia przez organ działania z urzędu. Organ odniósł się do argumentacji strony stwierdzając, że wskazywane okoliczności nie stanowią – w stanie faktycznym tej sprawy – okoliczności szczególnych w rozumieniu art. 83 ustawy. Sąd to ustalenie organu podziela. Zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a., jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Skarżąca w toku postępowania administracyjnego nie przedstawił żadnych dodatkowych dokumentów, które pozwalałyby organowi na przyjęcie, że mogły istnieć obiektywne i niezależne od woli ojca dziecka okoliczności, które uniemożliwiały wykonywanie zatrudnienia, czy innej działalności objętej ubezpieczeniami w okresach wskazanych w decyzji. W sprawie niniejszej zasadnie organ stwierdził, że w odniesieniu do ojca dziecka nie wykazano szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Już z tego powodu brak było możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Kwestia trudnej sytuacji materialnej, czego organ nie kwestionował, nie stanowi przesłanki samodzielnej i wystarczającej do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Odnosząc się do przesłanki szczególnych okoliczności, wskazania wymaga, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 2987/19 wskazano, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). Podkreślenia wymaga też, że wprawdzie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (v. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1196/10, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem, ocena zasadności wniosku o świadczenie w drodze wyjątku nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości okresów ubezpieczenia, gdyż świadczenie to może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (v. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1046/10, orzeczenia.nsa.gov.pl). Inaczej należy oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (vide Ł. Prasołek [w:] Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz pod red. B. Gudowskiej i K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08). W sprawie jest bezsporne, że w odniesieniu do ojca dziecka - na przestrzeni 38 lat życia - po uwzględnieniu okresów zatrudnienia w [...], udowodniono jedynie 6 lat, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 5 lat, 3 miesiące i 19 dni okresów składkowych, 8 miesięcy i 9 dni okresów nieskładkowych przebytych w Polsce oraz 4 miesiące i 21 dni okresów składkowych w [...]. Z ustaleń organu wynika i nie jest kwestionowane, że w okresach od 14.04.2001 r. do 21.04.2008 r., od 4.07.2014 r. do 21.04.2016 r. oraz od 1.01.2020 r. do 31.05.2021 r. ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Sąd podziela ustalenie Prezesa ZUS, że z akt sprawy oraz informacji przedstawionych przez skarżącą nie wynika, aby we wskazanych okresach ojciec dziecka nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Trafnie Prezes ZUS stwierdził, że we wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała od 10.07.2021 r., tj. od dnia śmierci), zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Potwierdza to orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2024 r. (karta 162 akt administracyjnych). W sprawie tej nie była orzeczona wobec ojca dziecka częściowa niezdolność do pracy. Skarżąca podnosiła w toku postępowania, że ojciec dziecka od 14.04.2001 r. do 21.04.2008 r., od 4.07.2014 r. do 21.04.2016 r. oraz od 1.01.2020 r. do 31.05.2021 r. podejmował prace sezonowe, dorywcze i okazjonalne. Podejmował w tych okresach próby znalezienia stałej pracy, m.in. zgłaszając się do różnych pracodawców i podmiotów celem uzyskania zatrudnienia (pismo z dnia [...] września 2024 r.). Zasadnie organ stwierdził odnosząc się do argumentacji przedstawionej przez stronę, że wykonywanie zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiałe ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznane za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Trafnie też wskazał organ odnosząc się do twierdzenia, że ojciec dziecka w okresach przerw w zatrudnieniu podejmował próby znalezienia stałej pracy m.in. zgłaszając się do różnych pracodawców i podmiotów celem uzyskania zatrudnienia, że sam fakt bycia osobą bezrobotną nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli ojca dziecka. Skarżąca takich dowodów, także na etapie postępowania sądowego nie przedstawiła. Twierdzenie, że pracodawcy nie wydawali takich dokumentów wskazuje jedynie, że strona nie dysponuje dowodami potwierdzającymi podejmowanie starań zatrudnienia, które zakończyły się ewentualną odmową przyjęcia do pracy. W ocenie Sądu strona nie wykazała, aby istniały niezależne od ojca dziecka przeszkody uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia we wskazanych już wyżej okresach. Z akt administracyjnych (karta 166) wynika, że ojciec dziecka karta był zarejestrowany w PUP jako osoba bezrobotna. Podkreślić jednak należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że także okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). W stanie faktycznym tej sprawy nie ma podstaw do stwierdzenia, że brak możliwości wykonywania zatrudnienia i opłacania składek na ubezpieczenie we wszystkich wykazanych przez organ przerwach w zatrudnieniu był wynikiem okoliczności niezależnych od ojca dziecka. Nie wykazano na okoliczności, niezależnych od ojca dziecka, których nie mógł on przezwyciężyć. Zasadnie organ stwierdził tym samym, że nie wykazano, aby przyczyną braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym był stan zdrowia, czy też inne okoliczności, których nie można było przezwyciężyć. Zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust.2). Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu, lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Z powyższego przepisu wynika, że organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (v. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1079/09, orzeczenia.nsa.gov.pl i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 646/01, LEX nr 121924). W tej sprawie zatem, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2024 r. było dla organu wiążące. Strona nie wykazała, aby to stan zdrowia był przyczyną niewypracowania świadczenia w związku z wcześniejszymi przerwami w zatrudnieniu. W świetle powyższego nie było w tej sprawie podstaw do stwierdzenia, że organ dopuścił się w niniejszej sprawie naruszenia przepisów procesowych, czy przepisu prawa materialnego. Kwestia dotycząca trudnej sytuacji finansowej i życiowej nie stanowi podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest bowiem świadczeniem socjalnym. Organowi nie można zarzucić w tej sprawie, że nienależycie przeprowadził postępowanie. Także w skardze nie powołano się na żadną okoliczność szczególną, która nie pozwalała w wykazanych przerwach w zatrudnieniu na wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy nie wynikają żadne okoliczności, które można byłoby zakwalifikować jako szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Okolicznością taką nie jest podejmowanie prac dorywczych bez ubezpieczenia, co wskazano już wyżej. W okresach przerw w ubezpieczeniu ojciec dziecka nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy, a zatem nie istniały niezależne od wymienionego – na gruncie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – przeszkody uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich przesłanek określonych w art. 83 ust. 1. Brak spełnienia choćby jednego warunku wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Z tego względu Prezes ZUS nie miał możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku. O wyjątkowości okoliczności nie może przesądzać przekonanie strony i obecna trudna sytuacja, w tym podnoszone w skardze korzystanie z pomocy społecznej. Raz jeszcze podkreślenia wymaga, że omawiane świadczenie nie jest świadczeniem przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, nsa.orzeczenia.gov.pl). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (v. wyrok NSA w Warszawie z dnia 12 marca 2002 r., II SA 2955/01, LEX nr 83734 oraz wyrok NSA z dnia 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, LEX nr 1225540). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.

Informacje o sprawie

Data wpływu
8 kwietnia 2025
Symbol z opisem
650 Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Sędziowie
Anna Pośpiech-Kłak Danuta Kania /przewodniczący/ Iwona Maciejuk /sprawozdawca/

Powiązane dokumenty

Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny