II SA/Wa 1134/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Joanna Kube, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi małoletnich P., M. i T. T. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. A. oraz O. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.

Wnioskiem z dnia [...] marca 2021 r. A. A. zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie małoletnim dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu Z. T.. W uzasadnieniu wskazała m.in., że ojciec dzieci pracował doryczo u różnych pracodawców, nie podlegał w chwili śmierci ubezpieczeniu społecznemu. Wnioskodawczyni przedstawiła sytuację rodzinną i mieszkaniową. Podniosła, że renta w drodze wyjątku poprawiłaby sytuację finansową, wnioskodawczyni mogłaby zapewnić kształcenie dzieciom i zadbać o ich przyszłość. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504), odmówił przyznania małoletnim: O., P., M. i T. T., reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego A. A., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek określonych w powołanym przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że udokumentowano 13 lat i 11 miesięcy łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 54 lat. Organ podał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 4 miesiące okresów składkowych. Prezes ZUS podał, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 1997-1999, 2000-2002, 2004-2007, 2009-2017, 2018-2020 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dzieci zatrudnienia lub innej - działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wskazał, że przez pojęcie szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83 ustawy. Podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi z dnia 31 maja 2022 r. małoletnich O., P., M. i T. T., reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. A.. Przedstawiciel ustawowy podniósł, że ojciec dzieci nie spełnił przesłanek ustawowych, jednakże przesłanki te spełnia rodzina skarżącej. Wniosła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podniosła, że sytuacja bytowa rodziny jest trudna. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wskazał m.in., że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny. Pełnomocnik wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Przedstawiciel ustawowy skarżących wezwany do ustosunkowania się do wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Wezwanie doręczono w dniu 28 lipca 2022 r. Sprawa skierowana została do rozpoznania w trybie uproszczonym. O. T., po uzyskaniu pełnoletności, podtrzymała skargę wniesioną w jej imieniu przez przedstawiciela ustawowego A. A.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania wnioskodawcom renty rodzinnej w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Prawidłowo organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dzieci nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Organ nie naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Ustalenia faktyczne są prawidłowe. Trafnie w sprawie niniejszej organ stwierdził, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dzieci wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Odnosząc się do przesłanki szczególnych okoliczności, wskazania wymaga, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 2987/19 wskazano, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788). W sprawie jest bezsporne, że udokumentowano jedynie 13 lat i 11 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem śmierci ojca dzieci wykazano jedynie 4 miesiące okresów składkowych. W latach 1997-1999, 2000-2002, 2004-2007, 2009-2017, 2018-2020 nie udokumentowano żadnej działalności ojca dzieci popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalno-rentowe. W sprawie nie wykazano, aby brak możliwości kontynuowania zatrudnienia i opłacania składek na ubezpieczenie był wynikiem okoliczności spowodowanych stanem zdrowia ojca dzieci. Wobec ojca dzieci nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zasadnie organ wskazał, że nie wykazano, aby przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym był stan zdrowia, czy też inne okoliczności, których nie można było przezwyciężyć. Podnoszona w toku postępowania administracyjnego okoliczność wykonywania przez ojca dzieci prac dorywczych, bez ubezpieczenia nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym jako okoliczności szczególnej nie traktuje się świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej - bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczyciela społecznego i odprowadzania składek (v. wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, z dnia 30 maja 2001 r. sygn. akt II SA 435/01, wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2001 sygn. akt II SA 3238/00, orzeczenia.nsa.gov.pl). Wykonywanie prac dorywczych przez ojca dzieci nie stanowi zatem, w stanie faktycznym tej sprawy, okoliczności szczególnej. Podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA w Warszawie z 30 maja 2011 r., II SA 435/01, LEX nr 55034, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44). Podnoszone w skardze argumenty dotyczące trudnej sytuacji finansowej nie stanowią podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji. Organowi nie można zarzucić, że nienależycie przeprowadził postępowanie. Także w skardze nie powołano się na żadną okoliczność szczególną, która nie pozwalała ojcu dzieci na wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy nie wynikają żadne okoliczności, które można byłoby zakwalifikować jako szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W okresach przerw w ubezpieczeniu ojciec dzieci nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy, a zatem nie istniały niezależne od wymienionego – na gruncie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – przeszkody uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymieniona wyżej ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich przesłanek określonych w art. 83 ust. 1. Brak spełnienia choćby jednego warunku wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Z tego względu Prezes ZUS nie miał możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne (wyjątkowe). Z sytuacją taką nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Podkreślenia wymaga jednocześnie, że omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, nsa.orzeczenia.gov.pl). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (v. wyrok NSA w Warszawie z dnia 12 marca 2002 r., II SA 2955/01, LEX nr 83734 oraz wyrok NSA z dnia 25 lipca 2012 r., I OSK 878/12, LEX nr 1225540). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), orzekł jak w wyroku. ----------------------- 6