II SA/Wa 1075/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Asesor WSA Mateusz Rogala, , Protokolant starszy referent Edyta Brzezicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej M. J. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2025 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę

Decyzją z dnia [...] listopada 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), po rozpatrzeniu wniosku przedstawiciela ustawowego małoletniej M. J. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej M. J. po zmarłym ojcu R. J., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 dale: "k.p.a.") utrzymał w mocy decyzję podjętą [...].11.2024 r., znak: [...] o odmowie przyznania świadczenia. W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631 i 1674, zwanej dalej "ustawą emerytalną"), jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Za szczególną okoliczność uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29.05.2007 r., sygnatura akt II SA/Wa 460/07 dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z przedłożonej dokumentacji wynika, że udokumentowano 11 lat, 11 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 41 lat. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ojca dziecka, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10.11.2016 r., sygnatura akt I OSK 929/16 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8.04.2014 r., sygnatura akt II SA/Wa 240/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W okresach od [...].04.1990 r. do [...].10.1991 r. oraz od [...].04.2003 r. do [...].08.2008 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21.10.2009 r., sygnatura akt II SA/Wa 714/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy (całkowita niezdolność do pracy powstała [...].08.2008 r., tj. w wieku 41 lat), nie istniały zatem przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia przez ojca dziecka w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniesiono, że ojciec dziecka był osobą niezdolną do pracy przez okres około 15 lat przed śmiercią. Na tę okoliczność przedłożono dokumentację medyczną. W związku z tym sprawa została skierowana do lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z [...].01.2025 r. ustalił u ojca dziecka trwałą całkowitą niezdolność do pracy, która powstała 7.08.2008 r. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Z akt sprawy wynika, że miesięczny dochód dwuosobowej rodziny wynosi 5885,79 zł brutto (średnie wynagrodzenie brutto za miesiące grudzień 2024 r. oraz styczeń i luty 2025 r. matki dziecka). Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie, który wynosi 2942,90 zł brutto nie pozwala stwierdzić, że małoletnia córka M. J. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Skargę na powyższe rozstrzygniecie do Wojewódzkiego Sadu administracyjnego w Warszawie wywiodła przedstawicielka ustawowa małoletniej M. J. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1.Naruszenie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że odpowiednim miernikiem spełnienia przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia rentowego w drodze wyjątku jest wysokość brutto najniższej emerytury, podczas gdy z prawidłowej wykładni w/w przepisu wynika, że jest to pojęcie nieostre mające dawać możliwość jak najbardziej zindywidualizowanego wydawania decyzji przyznających świadczenia w drodze wyjątku, i że jakkolwiek wyżej wspomniany miernik może mieć zastosowanie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych procesie ustalania spełnienia tej przesłanki, to jednak nie powinien mieć on znaczenia decydującego, a pod uwagę brane być powinny również inne okoliczności mające wpływ na ocenę posiadania, bądź nieposiadania niezbędnych środków utrzymania; 2.Naruszenie art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy emerytalnej poprzez niedostateczne zgromadzenie materiału dowodowego w sprawie niepozwalające na jednoznaczne ustalenie czy dochody gospodarstwa domowego Skarżącej pozwalają jej na prawidłowe funkcjonowanie oraz dowolną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego prowadzącą do błędnego uznania, że Skarżąca posiada niezbędne środki utrzymania w rozumieniu art. 81 ust. 1 ustawy emerytalnej; 3.Naruszenie art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. i art. 124 ustawy emerytalnej poprzez zaniechanie zawiadomienia Skarżącej o niespełnionych, zależnych od niej przesłankach, co uniemożliwiło jej przedstawienie dodatkowych dowodów na wykazanie okoliczności, że Skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania z uwagi na wydatki wynikające z jej niepełnosprawności. Mając na uwadze powyższe, wnosiła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, zasądzenie na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi rozwinięto poszczególne jej zarzuty wskazując między innymi, że M. J. jest osobą niepełnosprawną od urodzenia. W okresie od czerwca 2018 r. do września 2024 r. jej matka uprawniona była do świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad jej drugą córką – W. M. Z orzeczenia PZON w [...] wynika, że obecnie jest ona osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym i może podejmować zatrudnienie jedynie w warunkach pracy chronionej. Przyczyny niepełnosprawności to dysfunkcje narządu ruchu oraz choroby neurologiczne. Ponadto M. J. choruje na insulinooporność, depresję i stany lękowe. W jej aktualnym stanie zdrowia jako wątpliwe jawi się podejmowanie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia po osiągnięciu przez nią pełnoletności. Ponadto jej stan zdrowia powoduje, że konieczne są częste konsultacje lekarskie oraz zakup wielu leków, co powoduje powstawanie kosztów w wysokości kilkuset złotych miesięcznie. M. J. ze względu nie tylko na swoją niepełnosprawność, ale również na wiek (16 lat) nie jest obecnie w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia w celu zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zaskarżona decyzja nie narusza prawa i dlatego skarga podlega oddaleniu. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emerytalnej, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia - odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu - przez osoby, które nie spełniają warunków do jego uzyskania w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, są bowiem finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy) a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać...". Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu nie oznacza, że ma całkowitą swobodę w tym względzie. Z powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W niniejszej sprawie organ nie kwestionował, że ojciec Skarżącej, był osobą niezdolną do pracy przez okres około 15 lat przed śmiercią. Na tę okoliczność pełnomocnik ustawowy małoletniej skarżącej Pani E. M. przedłożyła dokumentację medyczną. W związku z tym sprawa została skierowana do orzecznika ZUS, który orzeczeniem z [...] stycznia 2025 r, ustalił u ojca małoletniej Skarżącej trwałą niezdolność do pracy, która powstała [...] sierpnia 2008 r. (k. 52, k. 59 akt ZUS). Niezależnie jednak od tego, świadczenie w drodze wyjątku nie mogło być przyznane Skarżącej z uwagi na to, że nie można przyjąć, że nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Sąd stwierdza, że z akt sprawy wynika, dochód dwuosobowej rodziny Skarżącej na dzień wydania decyzji wynosił 5885,79 zł brutto wynagrodzenie jej matki brutto za miesiąc styczeń i luty 2025 . Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie, który wynosi 2942,90 zł brutto. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 maja 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 1999/16, z dnia 22 lutego 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 1268/18, z dnia 19 czerwca 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 2357/18) przyjmuje się jednolicie, że "niezbędne" (a więc podstawowe) utrzymanie zapewnia najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, a więc kwota odpowiadająca minimalnej emeryturze (która od 1 marca 2025 r. wynosiła 1878,91 zł brutto), przy czym kryterium dochodowe powinno zostać ustalone w przeliczeniu na jednego domownika, z którym mieszka wnioskodawca. Sąd ma świadomość, że dochód ten może nie zaspakajać wszystkich potrzeb życiowych Skarżącej. Jednakże w świetle powyższego należy uznać, że uzyskiwany w rodzinie dochód pozwala na zaspokojenie jego niezbędnych, podstawowych potrzeb życiowych. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji finansowej Skarżącej. Rozumie jej położenie, jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że złożony przez nią wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie mógł zostać uwzględniony. Nie można tracić z pola widzenia, że świadczenie o którego przyznanie zwróciła się Skarżąca, nie jest świadczeniem przyznawanym według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych. Odnosząc się z kolei do zarzutów naruszenia przez organ przepisów prawa procesowego Sąd stwierdza, że Prezes ZUS prowadził postępowanie z poszanowaniem zasad ogólnych k.p.a., w tym art. 7, 8 i 9 , jak i art. 77 § 1 i art. 80 § 1 k.p.a., realizując ustawowy obowiązek podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Okoliczności sprawy zostały przez organ dostatecznie ustalone i prawidłowo ocenione, co oznacza że nie można podzielić zasadności zarzutów skargi dotyczących naruszenia przez Prezesa ZUS przepisów prawa procesowego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał zarzuty skargi za nieuzasadnione. Zaskarżona decyzja nie narusza granic uznania administracyjnego, wyznaczonych przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z przedstawionych powodów Sąd orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.