II SA/Rz 413/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 września 2022 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 7 lutego 2022 r. nr SKO.4115.70.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu (dalej: "Kolegium"), decyzją z dnia 7 lutego 2022 r. nr SKO.4115.70.2022, na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "K.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: "u.ś.r."), po rozpoznaniu odwołania M.S. (dalej: "Wnioskodawczyni"/"Skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt") z dnia 29 grudnia 2021 r. znak: GOPS.5211.53.2.2021 o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym konkubentem, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że 3 grudnia 2021r. Skarżąca wystąpiła do Wójta o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad konkubentem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z treści orzeczenia z 6 października 2021r. wynika, że uznany on został za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym daty niepełnosprawności nie da się ustalić, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 września 2021 r. Wymagający opieki jest rozwiedziony, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z Wnioskodawczynią, mają dwoje wspólnych dzieci, rodzice jego nie żyją. Ma z poprzedniego związku dwójkę dzieci, które nie są w stanie zapewnić ojcu całodobowej opieki. Odmawiając Skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Wójt wskazał na brak spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. W odwołaniu Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji i przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia. Kolegium odwołania nie uwzględniło, nie zgadzając się jednak z wykładnią art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazało na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 i ukształtowany w orzecznictwie pogląd, że skoro na mocy wskazanego wyroku stwierdzona została w oznaczonym zakresie niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta, jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne. W konsekwencji, nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP. Niemniej jednak Skarżąca nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż obowiązek opieki nad członkiem rodziny wywodzony jest z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie wchodzą osoby, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny (jedyny wyjątek przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka - które to określenie w rozumieniu definicji ustawowej zawartej w art. 3 pkt 14 u.ś.r. - oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka, z tym podkreśleniem, że przysposobienie powoduje powstanie obowiązku alimentacyjnego). Kolegium podkreśliło, że przepisy regulujące krąg osób zobowiązanych do alimentacji mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Prawodawca nie dopuszcza modyfikowania tego zbioru podmiotów poprzez jego rozszerzenie o osoby w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wymienione, ale związane bliskimi więzami faktycznymi, czy też np. wchodzące do kręgu spadkobierców. Wskazując na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2013 r., że w świetle art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie powołanych przepisów, stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia. W skardze Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt. 4 i ust. 1 a poprzez błędną wykładnię, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się opiekuna faktycznego osoby niepełnosprawnej, z którą ta osoba tworzy rodzinę. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w ustawie o świadczeniach rodzinnych, regulującej między innymi świadczenie pielęgnacyjne o które ubiega się Skarżąca, została zawarta definicja rodziny. Zgodnie z pojęciem rodziny na gruncie tej ustawy, należy uznać, że Skarżąca i jej konkubent jako rodzice wspólnych dzieci tworzą rodzinę. Wykluczenie Skarżącej z grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, które to zostało dokonane w zaskarżonej decyzji, jest działaniem nie tylko na szkodę podlegającej ochronie rodziny, ale także jest naruszeniem zapisów Konstytucji, które chronią osoby niepełnosprawne (art. 69 Konstytucji RP); na władzy publicznej spoczywa obowiązek pomocy w zabezpieczeniu egzystencji osób niepełnosprawnych, ich przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. W przedmiotowej sprawie ochronie tej podlega Skarżąca, która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu lekkim oraz jej konkubent. W konkluzji skargi podniesiono, że odmowa prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie realizuje także nałożonego w art. 71 ust. 1 Konstytucji RP na Państwo obowiązku uwzględniania dobra rodziny w polityce społecznej i gospodarczej oraz uprawnienia rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga jest nieuzasadniona. I. Stan sprawy jest następujący. Wnioskiem złożonym w dniu 3 grudnia 2021 r. Skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad partnerem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do wniosku dołączyła oświadczenie o sprawowaniu opieki oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności partnera. Po przeprowadzeniu wywiadu Wójt, decyzją z dnia 29 grudnia 2021 r., odmówił przyznania świadczenia w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym partnerem, z uwagi na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r oraz datę powstania inwalidztwa u osoby wymagającej opieki. Wskazał również na przepis art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym na Skarżącej nie spoczywa obowiązek alimentacyjny. Po rozpoznaniu odwołania Skarżącej, Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Nie podzieliło jednak argumentacji odnośnie do wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., ale zgodziło się z twierdzeniami, że Wnioskodawczyni w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Okoliczność ta w świetle uchwały NSA z dnia 25 listopada 2013 r. sygn. I OPS 5/13 wyklucza przyznanie dochodzonego świadczenia. Decyzja ta stanowi przedmiot skargi. II. W rozpoznawanej sprawie Kolegium zasadnie wskazało na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r, sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. i trafnie przyjęło, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie skutkuje podstawą do odmowy przyznania świadczenia. Zatem powołana przez Wójta okoliczność (data powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki), nie stanowi przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. III. Materialnoprawną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu: świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że jedną z przesłanek, którą musi spełniać osoba sprawująca opiekę jest to, aby na osobie tej spoczywał obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: "k.r.i.o."), obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo (art. 128 k.r.i.o.). Z kolei w świetle art. 23 i art. 27 tej ustawy, również małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ponadto obowiązek alimentacyjny powstaje w przypadku nawiązania stosunku przysposobienia (art. 131 k.r.i.o.), a także - w myśl art. 144 k.r.i.o. - obejmuje również ojczymów, macochy i pasierbów. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia przy tym obowiązku alimentacyjnego względem innych osób. W orzecznictwie podkreśla się, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyraźnie wskazuje na konieczność istnienia ustawowego obowiązku alimentacyjnego, stąd nawet "szczególna więź prawna i faktyczna" łącząca osobę sprawującą opiekę z osobą wymagającą opieki, a nawet wykonywanie czynności wypełniających treść obowiązku alimentacyjnego, ale mające miejsce między osobami, na których nie ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny, nie może być traktowane jako wypełnienie dyspozycji wskazanego przepisu (zob. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2022 r., sygn. I OSK 1761/21). III. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że na Skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Osoba wymagająca opieki jest bowiem partnerem Skarżącej (konkubentem), a więc nie należy do kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym Skarżącej. Stwierdzenia tego nie zmienia fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego oraz wychowywania i sprawowania opieki nad dziećmi. Także okoliczność, że Skarżąca z konkubentem oraz wspólnymi dziećmi tworzą rodzinę nie ma w obecnym stanie prawnym żadnego wpływu na ustawowy krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponownie wskazać należy na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który precyzyjnie określa krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślenia wymaga, że przepis ten nie nawiązuje i nie odwołuje się do definicji "rodziny". Zatem argumentacja skargi nawiązująca do "rodziny" nie może być uwzględniona. Także gwarancje konstytucyjne dotyczące rodziny, jako zasady generalne, nie mogą stanowić materialnoprawnej postawy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla Skarżącej w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym konkubentem. Reasumując Sąd stwierdza, że organy obu instancji w zakresie ustalania stanu faktycznego nie naruszyły przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik spraw (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2022 r., poz. 329, ze zm., dalej: "P.p.s.a.") i nie naruszyły prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a.). Z tych przyczyn skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.