II SA/Rz 192/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka Sędziowie WSA Maciej Kobak NSA Małgorzata Wolska /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi I. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.

Przedmiotem skargi I.K. (dalej w skrócie: "wnioskodawczyni", "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej w skrócie: "SKO" lub "Kolegium") z [...] grudnia 2019 r. nr [...] wydana w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W podstawie prawnej decyzji organ powołał art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 – zwana dalej: "u.ś.r."). Z uzasadnienia i akt sprawy wynika, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką Z.K. wystąpiła dnia [...] sierpnia 2019 r. I.K.. Po rozpoznaniu wniosku Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] września 2019 r. (nr [...]) odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Na skutek złożonego odwołania SKO decyzją z [...] października 2019 r. nr [...] uchyliło decyzję organu I instancji w całości a sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ I instancji ustalił, że wnioskodawczyni nie pracuje i nie podejmuje zatrudnienia oraz sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką Z.K., która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] grudnia 2016 r. znak: [...], wydane do [...] grudnia 2019 r. ze wskazaniem, że niepełnosprawność istnieje u niej od 27-go roku życia. Ustalono także, że Z.K. pozostaje w związku małżeńskim z T.K. Wnioskodawczyni wskazała, że T.K. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Oświadczyła także, że ze względu na stan zdrowia oraz fakt, że od 35 lat pozostaje w nieformalnej separacji z jej mamą nie jest w stanie sprawować opieki. Wnioskodawczyni przedłożyła także zaświadczenie lekarskie potwierdzające fakt, że T.K. nie jest zdolny do samodzielnej opieki nad drugą osobą. Wobec powyższych ustaleń Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] listopada 2019 r. nr [...] odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym Z.K. Organ wskazał na brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W rozpoznawanej sprawie z orzeczenia Z.K. wynika, że niepełnosprawność u niej istnieje od 27-go roku życia. Nadto pozostaje ona w związku małżeńskim, a jej mąż T.K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odwołanie od tej decyzji złożyła I.K. uznając ją za krzywdzącą. Podała, że T.K. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i ze względu na stan zdrowia nie może sprawować opieki. Ponadto od 30 lat nie utrzymuje kontaktów z żoną. Wnosząca odwołanie podała, że to ona sprawuje całodobową opiekę nad mamą, z którą zamieszkuje. Zawnioskowała o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. SKO wskazana na wstępie decyzją z [...] grudnia 2019 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium uznało, że zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego o jakiej mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., a mianowicie osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO wskazało, że z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że Z.K. jest zamężna, a zatem to T.K., który legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, w pierwszej kolejności ma obowiązek sprawować tę opiekę. Kolegium podkreśliło, że brak wspólnego zamieszkania (czego nie potwierdzają dokumenty znajdujące się w aktach sprawy) nie może zwalniać małżonka z obowiązku alimentacyjnego wobec drugiego małżonka. Kolegium podało, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy opiekę nad niepełnosprawna Z.K. sprawuje córka I.K.. Obowiązkiem dzieci wynikającym z przepisów krio jest świadczenie pomocy rodzicom. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zezwala na dokonywanie wyboru między zobowiązanymi do świadczenia pomocy i opieki, a w pierwszej kolejności obowiązek ten ciąży na współmałżonku. Sam fakt nie zamieszkiwania wspólnie z współmałżonkiem nie jest obiektywną przesłanką wpływającą na kolejność obowiązku alimentacyjnego. Jest to subiektywny wybór współmałżonków, który może zostać uregulowany w trybie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. SKO podkreśliło, że przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może obejmować sytuacji, w której współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki, pozwala mu na to wiek oraz jego stan zdrowia. T.K. ma 66 lat, zatem wiek nie jest przeszkodą w sprawowaniu opieki. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a więc także i ta okoliczność nie wyklucza możliwości sprawowania opieki. Końcowo Kolegium wskazało, że nie podziela stanowiska organu I instancji o braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Powołało się w tym zakresie na wyrok TK z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 i linię orzeczniczą sądów administracyjnych. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożyła I.K.. Zdaniem Skarżącej wydane decyzje są krzywdzące a sprawa wymaga "szerszego spojrzenia", a nie tylko kierowania się literalnym brzmieniem przepisu i obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreśliła, że wydane decyzje są krzywdzące w zakresie oceny sytuacji osoby wymagającej opieki i możliwości sprawowania opieki przez małżonka tej osoby. Skarżąca raz jeszcze podkreśliła, że Z.K. pozostaje w związku małżeńskim, jednak od 35 lat nie utrzymuje kontaktów z mężem. Stan zdrowia uniemożliwia jej dopełnienie procedur przewidzianych prawem takich jak rozwód czy alimentacja. MOPS zna sytuację osobistą i rodzinną jej mamy. Stąd fakt niezamieszkiwania i niealimentacji przez jej ojca jest znany i niekwestionowany przez organ. Ponadto jej ojciec ze względu na stan zdrowa sam wymaga częściowo pomocy osób drugich w codziennym funkcjonowaniu. Zdaniem Skarżącej te wyjątkowe okoliczności sprawy organ winien uwzględnić przy rozstrzyganiu sprawy. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Sądy administracyjne, jak stanowi art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że ocenie w postepowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w spawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Sąd przy rozpoznawaniu konkretnej sprawy nie bada zatem celowości, ani słuszności zaskarżonego rozstrzygnięcia, a ogranicza się do stwierdzenia, czy w świetle ustalonego stanu faktycznego oraz obowiązującego stanu prawnego dopuszczalne było wydanie przedmiotowej decyzji. Sąd rozpoznający sprawę nie może zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem, a może to uczynić stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325), zwanej dalej "P.p.s.a.", jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Według zaś przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest jednak do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodnoszonych w skardze. Oceniając zaskarżoną decyzję w powyższym zakresie, tj. co do jej zgodności z prawem Sąd doszedł do przekonania, że przy jej wydawaniu organ naruszył prawo i dlatego skarga podlegała uwzględnieniu. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. utrzymano w mocy decyzję organu I instancji z dni a[...] listopada 2019 r. odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką Z.K. Kolegium uznało, podobnie jak organ I instancji, że zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Jednocześnie organ ten, jak wynika z uzasadnienia skarżonej decyzji, nie podzielił stanowiska organu I instancji o braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. (niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 27 – go roku życia) i przywołał przy tym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 oraz "trwałą linię orzeczniczą sądów administracyjnych", które po wyroku ww wskazują na konieczność uchylenia decyzji odmawiających przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom osób niepełnosprawnych. Przypomnieć należy, że przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r., poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, tj. w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność (stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego). Prawidłowo zatem Kolegium uznało, że na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie można było odmawiać przyznania skarżącej wnioskowanego przez nią świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd tu orzekający nie podziela natomiast stanowiska Kolegium, które uznało, że w kontrolowanej sprawie zachodzi negatywna przesłanka do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dawał organom administracji podstaw do jednoznacznego ustalenia, że w sprawie niniejszej nie zachodzą przesłanki określone w powyższym przepisie. Naruszenie reguły wyrażonej w art. 7 k.p.a., a także zasad postępowania dowodowego (art. 75 i nast. k.p.a.) doprowadziło bowiem do wydania decyzji w oparciu o niepełny i nie oceniony należycie materiał dowodowy. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten, w ocenie Sądu, rozumiany celowościowo, co należy podkreślić, umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek – nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Przy czym te "obiektywne przyczyny" powinny być przede wszystkim związane z wiekiem lub stanem zdrowia współmałżonka, a nie z innymi okolicznościami, jak na przykład wyprowadzenie się z domu współmałżonka osoby wymagającej opieki. Według ustaleń dokonanych zaskarżoną decyzją wiek i stan zdrowia T.K. – męża Z.K. legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowią przeszkody w sprawowaniu opieki (wykonaniu obowiązku alimentacyjnego w stosunku do współmałżonka – art. 23, art. 27, art. 60 § 1 – 3, art. 61 i art. 130 K.r.o.), zaś brak wspólnego zamieszkania jest "subiektywną przesłanką nie mającą wpływu na obowiązek alimentacyjny". Ustalenia te, w skąpym materiale dowodowym, budzą wątpliwości. Przede wszystkim wątpliwości budzi oświadczenie T.K. z dnia [...] grudnia 2019 r., iż stale zamieszkuje w B. a adres T., ul. [...] jest tylko i wyłącznie adresem jego zameldowania. Oświadczenie to nie zostało złożone w obecności pracownika organu administracji prowadzącego postępowanie wyjaśniające. Budzi ono wątpliwości wobec twierdzeń skarżącej, iż rodzice od ponad 30 lat pozostają w "nieformalnej separacji", od tego też czasu nie utrzymują żadnych kontaktów, a jednocześnie posiadają przez ten okres wspólne zameldowanie, które winno odzwierciedlać rzeczywisty stan przebywania konkretnej osoby. Nadto obowiązek wymeldowania dotyczy osoby opuszczającej dotychczasowe miejsce pobytu, stąd też stan zdrowia matki skarżącej nie może być – jak twierdzi skarżąca – przeszkodą w wymeldowaniu T.K. Wyjaśnienie tej kwestii nie jest obojętne przy ustalaniu obiektywnej możliwości sprawowania przez niego opieki nad Z.K., a więc wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego. Nadto w zebranym materiale dowodowym brak jest jakichkolwiek dowodów odnoszących się do sytuacji materialnej T.K., a w szczególności czy uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. W sytuacji ustalenia (wspartego dowodowo), że nie jest on obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, możliwość zrealizowania opieki niepełnosprawnej osobie przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności winna zostać ponownie, w uzupełnionym materiale dowodowym, oceniona. Odmowa zatem przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką jest przedwczesna. W ocenie Sądu, podjęcie w tym zakresie prawidłowego rozstrzygnięcia wymaga dodatkowego postępowania dowodowego, które z racji dostępnych organowi II instancji możliwości procesowych przeprowadzić może ten organ. Z tych wszystkich względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.