II SA/Rz 1344/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk /spr./ AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 11 sierpnia 2025 r. nr SKO.4111/152/2025 w przedmiocie uznania pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 9 lipca 2025 r. nr ŚR.GOPS.5212.3.Zw.25; II. umarza postępowanie administracyjne.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z 11 sierpnia 2025 r. nr SKO.4111/152/2025, w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązania do jego zwrotu. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Decyzją z [...] stycznia 2024 r. nr [...] Wójt Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "organ I instancji") przyznał KD (dalej: "skarżący") świadczenie pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką, na okres od 1 stycznia 2024r. do 31 grudnia 2024 r. Następnie decyzją z [...] grudnia 2024 r. nr [...], Wójt zmienił ww. decyzję w części dotyczącej terminu, w ten sposób, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznano do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność, tj. do 30 czerwca 2025 r. Ustalono, że [...] marca 2025 r. Wojewódzki Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] wydał orzeczenie nr [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności dla matki skarżącego od stycznia 2025 r. do 31 marca 2028r. Orzeczenie to zmieniło zaskarżone wcześniej orzeczenie Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] stycznia 2025 r. nr [...] w zakresie terminu stopnia niepełnosprawności. Decyzją z [...] lipca 2025 r. nr [...], organ I instancji uznał za świadczenie pielęgnacyjne nienależnie pobrane przez skarżącego w okresie od 1 kwietnia 2025r. do 30 kwietnia 2025 r. w kwocie 3 287 zł i zobowiązał do zwrotu tego świadczenia. Wójt podał, że skarżący poinformował organ I instancji o orzeczeniu Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności z [...] marca 2025r. dopiero 12 maja 2025 r., przy okazji składania wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na nowy okres zasiłkowy, a zatem wbrew pouczeniu o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu o tym fakcie. Świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w kwietniu 2025 r. zostało pobrane nienależnie, bowiem na podstawie decyzji zmieniającej z 3 grudnia 2024 r. zostało przyznane do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność, tj. do dnia 30 czerwca 2025r. Powołując się na art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 1208 z późn. zm.) – dalej: "u.ś.r.", organ I instancji ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenie i zobowiązał do jego zwrotu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie po rozpoznaniu odwołania skarżącego, decyzją z 11 sierpnia 2025 r. nr SKO.4111/152/2025 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wyjaśnił, że warunkiem uznania świadczeń za nienależnie pobrane jest, stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., pouczenie osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do jego pobierania. Pouczenie takie zawiera decyzja z 3 grudnia 2024 r. Kolegium nie znalazło podstaw do kwestionowania zdolności percepcyjnych skarżącego w zakresie możliwości skutecznego zapoznania się i zrozumienia skierowanego do niego pouczenia. Pouczenie zawarte w decyzji sformułowano w sposób czytelny i przystępny dla strony. Dodatkowo organ I instancji, wyróżnił w pouczeniu obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności/stopniu niepełnosprawności, podkreślając ten fragment tekstu pogrubioną czcionką. W treści pouczenia zawarta została również informacja o skutkach nienależnego pobrania świadczenia, tj. o obowiązku jego zwrotu, oraz wskazanie jakie świadczenia uważa się za pobrane nienależnie. W stosunku do skarżącego nie występują okoliczności, które pozwalałyby przyjąć, że jest niezdolny do zapoznania się i zrozumienia treści pouczenia. Do takich założeń nie uprawnia ani wiek skarżącego, ani jego stan zdrowia, bowiem brak jest dowodów i przesłanek do uznania, aby cierpiał na schorzenia uniemożliwiające zapoznanie się z adresowanym do niego pouczeniem lub ograniczające jego możliwość zrozumienia, w tym zwłaszcza wyróżnionego tekstu pouczenia o konieczności niezwłocznego powiadomienia o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Przy zachowaniu wymaganej staranności skarżący mógł uzyskać wiedzę o konieczności poinformowania organu o nowym orzeczeniu oraz o konsekwencjach zaniedbania powyższego obowiązku w postaci powstania świadczenia, które się nie należy. Ponadto sama treść rozstrzygnięcia decyzji wskazuje adresatowi, że świadczenie pielęgnacyjne zostało przyznane na okres nie dłuższy niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. O powyższym fakcie strona, wbrew pouczeniu o takiej konieczności, nie powiadomiła organu niezwłocznie, a dokonała tego dopiero 12 maja 2025 r., gdy świadczenie pielęgnacyjne za kwiecień 2025 r. stało nienależne z uwagi na utratę mocy wcześniejszego orzeczenia o niepełnosprawności matki strony, zostało już wypłacone. To zaś oznacza, że rozstrzygnięcie organu I instancji uznać należało za w pełni odpowiadające prawu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, KD wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji. Skarżący zarzucił naruszeniem art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1691) – dalej: "k.p.a.", poprzez wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy oraz naruszenie zasady proporcjonalności rozstrzygnięć. Organy nie uwzględniły, że świadczenie zostało przez skarżącego pobrane w dobrej wierze, przy faktycznym sprawowania opieki nad osoba niepełnosprawną. Ponadto matka skarżącego w kwietniu 2025 r. spełniała przesłanki ustawowe do uznania za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, wobec czego zaskarżoną decyzję wydano również z naruszeniem art. 31 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, a wyłącznym jej kryterium jest legalność czyli zgodność z prawem, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). W ramach tej kontroli Sąd bierze pod uwagę naruszenia prawa i przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935) - zwanej dalej w skrócie: p.p.s.a. Z istoty kontroli legalności wynika, że zgodność z prawem zaskarżonej decyzji lub postanowienia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego aktu. W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zgodnie z art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Poddając kontroli legalności zaskarżoną decyzję w granicach wyżej opisanych, Sąd stwierdził, że skarga okazała się zasadna, bowiem doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego. Okolicznością bezsporną w przedmiotowej sprawie jest to, że matka skarżącego ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, co potwierdzają znajdujące się w aktach administracyjnych orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...] z [...] stycznia 2024r. do 31 grudnia 2024r., oraz orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Województwie Podkarpackim w [...], na okres do 31 marca 2028r. Z orzeczeń tych wynika, że znaczy stopień niepełnosprawności datuje się od 11 maja 2012r., a niepełnosprawność istnieje od 6 roku życia. Powyższe potwierdza istnienie ciągłości tego stopnia niepełnosprawności po stronie matki skarżącego, co przekłada się na istnienie prawa do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W sprawie nie jest też kwestionowany fakt prawidłowo sprawowanej opieki przez skarżącego nad matką. Potwierdza to treść wywiadu środowiskowego z 26 kwietnia 2024r. Podstawą prawną decyzji organu I instancji jest art. 30 u.ś.r., który w całości zacytowano w decyzji organu I instancji, a z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że zaistniały okoliczności podane w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to jest, że świadczenia rodzinne zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń, o których organ nie wiedział, chociaż skarżący był pouczony o braku prawa do ich pobierania w decyzji z [...] stycznia 2024r. nr [...] oraz decyzji zmieniającej z [...] grudnia 2024r. nr [...]. Istotnym jest, że wiedząc o wydaniu nowego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności dla matki nowego, ostatecznego orzeczenia organ I instancji powziął o tym wiadomość 12 maja 2025r., to jest w dniu złożenia kolejnego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nastąpiło to po wypłaceniu skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego za miesiąc kwiecień 2025r., dlatego też uznano, że świadczenie za kwiecień 2025r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, które podlega zwrotowi. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Na podstawie ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c. Treść ww. przepisu nie budzi wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd - który Sąd w składzie orzekającym podziela - że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z 27.04.2022 r., I OSK 1392/21; por. też wyroki WSA: z 21.10.2025 r., IV SA/Wr 218/25 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych,orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej: cbosa). W pierwszej kolejności należy zauważyć, że skarżący co prawda został pouczony o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu o otrzymaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, co wynika z pouczeń decyzji organu I instancji z [...] grudnia 2024r, ale brak jest pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia w razie niewywiązania się z tego obowiązku. Pomimo stanowiska organów zawartych w zaskarżonych decyzjach o zrozumiałym pouczeniu o obowiązku niezwłocznego powiadomieniu o nowym orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności przed datą/zdarzeniem wskazanym w decyzji o warunkowym przedłużeniu pobierania tego świadczenia przez okres 6 miesięcy, to zabrakło odniesienia pouczenia o skutku niepowiadomienia organu o utarcie prawa do pobierania tego świadczenia. Opisany brak jest o tyle istotny, że nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 24 marca 2025 r. potwierdziło, że matka skarżącego nadal została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Zatem w stanie faktycznym i prawnym dla istnienia nawet w okresie warunkowego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie zaistniałą sytuacja utraty prawa do pobierania tego świadczenia, czy zmniejszenia jego wysokości. Sąd zwraca uwagę, że skarżący wnioskiem z 12 stycznia 2024r. zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. i dołączył orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...], którym matkę skarżącego zaliczono do znacznego stopnia niepełnosprawności do 31 grudnia 2024r. Rozstrzygnięcie to skarżący zakwestionował w zakresie daty końcowej przyznanego stopnia, która finalnie została zmieniona orzeczeniem z [...] Wojewódzkiego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] i ustalono, że orzeczenie wydaje się do 31 marca 2028r. Z tego względu zarówno na podstawie orzeczenia I instancji z [...] stycznia 2025r. oraz orzeczenia II instancji z [...] marca 2025r. matka skarżącego miała przyznany znaczny stopień niepełnosprawności, co nie wpływało na spełnienie materialnoprawnej przesłanki do przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, a skoro tak, to trudno wymagać, że strona bez wyraźnego i precyzyjnego pouczenia mogła przewidywać, że sam fakt nowego orzeczenia, co do daty końcowej obowiązywania znacznego stopnia niepełnosprawności, stanowi zmianę wywierającą wpływ na prawo do tego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a w szczególności powodującą ustanie tego prawa. Z tych względów Sąd za wadliwe uznał decyzje obydwu instancji. Wprowadzenie nowego obowiązku informacyjnego dla strony u uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w sposób niebudzący wątpliwości winien być powiązany ze skutkiem niedochowania tego obowiązku. Tym standardom nie odpowiada pouczenie zawarte w decyzji warunkowo przyznającej świadczenie pielęgnacyjne. Wprowadzając do art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunek pouczenia strony ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. Sąd w składzie orzekającym zgadza się z oceną prawną, że przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego nie ma takiego charakteru. Ponadto warunki te muszą być spełnione łącznie, aby uznać świadczenie za nienależnie pobrane. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" - co oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 21.10.2025r., IV SA/Wr 218/25 dostępny w cbosa). Należy też zwrócić uwagę, że w zaświadczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2024r. stwierdzono, że ustala się datę ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nr [...] z dnia [...] stycznia 2024r. do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej dotychczasową ważność tj. do dnia 30 czerwca 2025 r. Zapis o następującej treści znalazł się w sentencji decyzji organu I instancji z [...] grudnia 2024.: "przyznać świadczenie pielęgnacyjne do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie dłużej niż do dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej tę ważność, tj. do dnia 30 czerwca 2025r.". Przywołana treść zapisu rozstrzygnięcia decyzji zmieniającej z 3 grudnia wcale nie jest prosta do odkodowania, a organ "wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia nie połączył ze skutkiem utraty prawa do świadczenia rodzinnego. Ponadto wystarczyło proste stwierdzenie, że przedłużenie decyzji o świadczeniu pielęgnacyjnym następuje maksymalnie do 30 czerwca 2025r. Ponadto zwrot "wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności", nie jest tożsamym z dniem wejścia do obrotu prawnego orzeczenia, ani z dniem zakomunikowania stronie o treści orzeczenia, gdyż takie orzeczenie stronie musi być doręczone. Przedstawione wyjaśnienia odnośnie niezwłocznego terminu powiadomienia organu liczonego od wydania kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności należy uznać za błędne i dokonane z naruszeniem obowiązujących w tym zakresie przepisów k.p.a. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy nie ma zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdyż nie powstały okoliczności powodujące ustanie prawa do świadczeń rodzinnych, w tym przypadku świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż osoba wymagająca opieki przez czas całego postępowania dysponowała znacznym stopniem niepełnosprawności i dlatego nie stało się świadczeniem nienależnie pobranym. Skarżący wiedział, że w spornym okresie to jest w kwietniu 2025r. jego matka dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Błędnie też zostało zredagowane pouczenie o obowiązku niezwłocznego wydania kolejnego orzeczenia i wywiedzione niewłaściwe wnioski odnośnie nienależnie pobranego świadczenia. Przyczyny te stały się podstawą uchylenia decyzji obydwu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 134 p.p.s.a., gdyż naruszenie miało wpływ na wynik sprawy. Na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Sąd umorzył postępowanie administracyjne, że względu na brak przedmiotu do dalszego prowadzenia sprawy administracyjnej o nienależnie pobrane świadczenie.