II SA/Rz 1296/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie NSA Stanisław Śliwa /spr./ WSA Paweł Zaborniak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej - skargę oddala -

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w [...], decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...], po rozpoznaniu odwołania S. S., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oraz z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej, w podstawie prawnej powołując art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r., Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a." oraz art. 25 i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019 r. poz. 670 ze zm.), określanej w dalszej części jako "u.p.o.u.a." Jak wynika z akt sprawy, w piśmie z dnia 29 listopada 2019 r. S.S. wniósł o umorzenie zadłużenia z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oraz wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Powołaną decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. organ pierwszej instancji odmówił umorzenia należności S. S. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna R. B. za okres od 1 października 2008 r. do 31 sierpnia 2010 r. w wysokości 9.451,20 zł, na którą składa się należność główna w kwocie 4.600 zł oraz odsetki za opóźnienie w kwocie 4.851,20 zł, obliczone na dzień wydania decyzji. Ponadto, organ odmówił umorzenia należności strony z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz syna R. B. za okres od 1 listopada 2007r.do 30 września 2008 r. w wysokości 2.200 zł. Wójt Gminy [...] zwrócił uwagę, że powstanie zadłużenia alimentacyjnego i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, które polegało na niewywiązywaniu się w pełni z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 24 października 2002 r. (sygn. akt [....]), a który to obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Następnie, organ wskazał, że S. S. nie posiada wprawdzie obecnie stałego zatrudnienia, jak też pozostaje w leczeniu, pobierając świadczenia związane z niepełnosprawnością, jednak nie oznacza to, że nie może takiego zatrudnienia podjąć w przyszłości, starając się o takie zarobkowanie, które jest adekwatne do jego możliwości zdrowotnych i umiejętności. Poza tym, będąc w wieku aktywności zawodowej może on brać udział w warsztatach aktywnego poszukiwania pracy i porozmawiać z doradcą zawodowym. Dlatego też organ I instancji nie stwierdził podstaw do umorzenia wobec strony należności alimentacyjnych, bowiem w przyszłości może mieć ona możliwość ich spłaty. S. S. odwołał się od decyzji Wójta Gminy [...]. Podkreślił, że nie ma środków, jak też wsparcia ze strony osób trzecich pozwalających na spłatę zaległości. W trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej znajduje się już od kilkunastu lat, a te są przez niego niezawinione. SKO w [...], decyzją z dnia [...] maja 2020 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium wskazało, że rozstrzygnięcie w przedmiocie udzielenia pomocy dłużnikowi alimentacyjnemu, wydawane w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., oparte jest na uznaniu administracyjnym. Oznacza to, że organ administracji może odmówić udzielenia ulgi nawet w sytuacji spełnienia przez dłużnika alimentacyjnego przesłanek do jej uzyskania. Zdaniem SKO, okoliczności, które uzasadniają umorzenie należności muszą mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o tego rodzaju ulgę z przyczyn niezależnych od siebie nie może zarobkować lub uzyskać dodatkowego dochodu, bo nie ma żadnego majątku. Umorzenie należności dotyczy zatem tylko takich sytuacji, gdy dana osoba, z przyczyn obiektywnych, już nie zapłaci ciążących na niej należności dobrowolnie i nie ma możliwości ściągnięcia zadłużenia poprzez przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego z jej majątku. Kolegium zauważyło, że S. S. ma 60 lat. Mieszka samotnie w wynajmowanym mieszkaniu socjalnym, a czynsz z tego tytułu wynosi 290 zł miesięcznie. Ponadto, wymieniony płaci ryczał za zużycie wody i odprowadzanie ścieków w wysokości 39 zł, jak też opłatę za prąd w wysokości około 45 zł miesięcznie. Jego miesięczne wydatki na leki to kwota około 30-40 zł. Na zakup żywności oraz opału otrzymuje świadczenia pieniężne z pomocy społecznej. Wnioskodawca posiada zadłużenie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu należności alimentacyjnych, w łącznej kwocie 23.541,59 zł. Płatność należności rozłożona jest na miesięczne raty w wysokości 25 zł. Ma również zadłużenie wobec osoby prywatnej w łącznej wysokości 33.457,64 zł. Należność ta objęta jest egzekucją komorniczą. Źródłem utrzymania strony jest wyłącznie zasiłek stały wypłacany przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w [...] - aktualnie w kwocie 645 zł miesięcznie. W 1997 r. S. Sz. doznał urazu głowy z utratą przytomności i wstrząśnieniem mózgu. Z kolei, w 2000 r. był hospitalizowany z powodu nowotworu płuca prawego. Cierpi na refluks żołądkowo-przełykowy oraz na zapalenie błony śluzowej dwunastnicy. Leczył się psychiatrycznie, ale nigdy w warunkach szpitalnych. Jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, a niepełnosprawność ta istnieje od 38 roku życia. W świetle potwierdzającego tę okoliczność orzeczenia wydanego do dnia 31 października 2021 r. może pracować w warunkach pracy chronionej. Również według poprzednich orzeczeń o stopniu niepełnosprawności tj. z dnia 30 maja 2014r. i 30 czerwca 2016 r. wnioskodawca był zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej. Od 2000 r. S. S. nie podjął żadnego zatrudnienia. Mając powyższe na uwadze Kolegium podniosło, że sytuację rodzinną i dochodową S. S. należy z pewnością ocenić jako trudną, ale nie jako wyjątkową. Skarżący nie jest bowiem osobą całkowicie niezdolną do pracy, a występujące u niego choroby jedynie ograniczyły jego zdolność zarobkową, ale nie pozbawiły go całkowicie zdolności do pracy. S. S. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie decyzję Kolegium z dnia [...] maja 2020 r., wnosząc o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji z przyczyn podanych w odwołaniu od pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia. W ocenie skarżącego, w sprawie nie podjęto wszystkich czynności niezbędnych do zebrania pełnego materiału dowodowego. Poza tym, Kolegium nie odniosło się do wszystkich jego twierdzeń zawartych w odwołaniu, jak też do dołączonych do niego dokumentów. Skarżący podkreślił, że jego stan zdrowia nie został dostatecznie oceniony przez organy w kontekście możliwości podjęcia przez niego pracy chronionej. Tego rodzaju pracy brak jest zaś w miejscowości, w której mieszka. Skarżący zauważył, że nie wystarcza mu środków na codzienne utrzymanie, w tym wyżywienie, leczenie czy regularne ogrzewanie. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zawartej w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W niniejszym postępowaniu Sąd kontrolował decyzję administracyjną, którą to jako dopuszczalny przedmiot sprawy sądowej wymienia art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.". Kontrola ta odbyła się pod kątem legalności zakwestionowanej decyzji, a zatem jej zgodności z prawem procesowym i materialnym, o czym przesądziło brzmienie art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137). Analiza akt administracyjnych sprawy doprowadziła Sąd do konkluzji, że skarga podlega oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 151 P.p.s.a. Sąd nie stwierdził bowiem zaistnienia naruszeń skutkujących koniecznością uchylenia skarżonej decyzji, a określonych w art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Nie zaistniało więc naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, jak też inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Objętą skargą decyzją z dnia [...] maja 2020 r. SKO utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lutego 2020 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2008 r. do 31 sierpnia 2010 r. w wysokości 9451,20 zł oraz z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej za okres od 1 listopada 2007 r. do 30 września 2008 r. w wysokości 2200 zł. Kolegium zwróciło uwagę, że decyzja wydawana w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ma charakter uznaniowy, a okoliczności, które uzasadniają zastosowanie przewidzianej w nim ulgi muszą być wyjątkowe i dotyczyć sytuacji, kiedy osoba ubiegająca się o taką ulgę, z przyczyn niezależnych od siebie, nie może zarobkować czy też uzyskać dochodu z innego tytułu. Po przeanalizowaniu sytuacji skarżącego Kolegium doszło do wniosku, że choroby, na które wymieniony cierpi jedynie ograniczają jego zdolność zarobkową. Może on bowiem pracować w warunkach pracy chronionej. SKO przyznało, że sytuacja strony jest trudna, ale nie wyjątkowa. Podstawą materialnoprawną, w oparciu o którą rozstrzygały organy w niniejszej sprawie był art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Wedle tego przepisu, organ właściwy wierzyciela może, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przesłankami warunkującymi możliwość zastosowania jednej z wymienionych w tym unormowaniu ulg są zatem sytuacja dochodowa oraz rodzinna dłużnika alimentacyjnego. Przy czym, brak możliwości wywiązania się z ciążącego na dłużniku obowiązku alimentacyjnego powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Ustawodawca nie wskazał przy tym, do jakiego okresu winny się one odnosić. Sąd zajmuje stanowisko, że przy ocenie powyższych należy uwzględnić zarówno okoliczności, które miały miejsce w przeszłości i doprowadziły do zaistniałego stanu rzeczy tj. do określonej wielkości zadłużenia, jak też tych przesądzających o prognozie na przyszłość, a w świetle których sytuacja dłużnika może się poprawić. Tym samym, ograniczenie się jedynie do aktualnej sytuacji dłużnika byłoby, w ocenie Sądu, nieuzasadnione i nie podkreślałoby wyjątkowości ulg przewidzianych w powołanym przepisie, zwłaszcza jeśli chodzi o umorzenie należności alimentacyjnych, które jest formą najdalej idącej ulgi w spłacie należności. Zasadą jest bowiem, że dłużnik alimentacyjny obowiązany jest do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a.). Należy nadto zwrócić uwagę, że w świetle art. 133 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. 2019 r., poz. 2086 ze zm.), zobowiązanie alimentacyjne rodzica wobec dziecka ma charakter obligatoryjny, a zwolnienie z tego obowiązku może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach. Dlatego, dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości będzie mógł spłacać taki dług [tak np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) z 27.10.2020 r. I OSK 1015/20]. Podkreślenia wymaga, że z uwagi na prawo organu rozstrzygającego w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. do wydania decyzji według swojego uznania, kontrola sądowa takiego rozstrzygnięcia jest ograniczona do analizy, czy organ nie przekroczył granic takiego uznania, a zatem, czy jego decyzja nie jest de facto dowolna. Rolą sądu administracyjnego jest zatem sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu, który stwierdził, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie konkretnej ulgi. Mając powyższe na względzie Sąd uznał, że rozpoznające sprawę organy przeprowadziły wystarczające postępowanie dowodowe, w następstwie którego dokonały prawidłowej analizy dotyczących skarżącego okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. W ustalonym więc stanie faktycznym organy były uprawnione do podjęcia odmownej decyzji, co mieści się w ramach przyznanej im swobody, której granice nie zostały w tym wypadku przekroczone. Jak już wyżej wskazano, to zobowiązany alimentacyjnie winien podjąć wszelkie możliwe działania, aby z tego obowiązku się wywiązać. Jeśli zaś stosowne świadczenia były wypłacane zastępczo przez Państwo, jest on zobligowany do ich zwrotu. Natomiast odstąpienie od tej reguły możliwe jest tylko w sytuacjach szczególnych. Odnieść należy to zwłaszcza do umorzenia należności alimentacyjnych, które stanowi najdalej idącą ulgę, przewidzianą w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., a której skutkiem jest przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Podkreślenia wymaga, że zła sytuacja jest cechą większości osób zobowiązanych alimentacyjnie. Dlatego też przyjmuje się, że nawet uzyskiwanie bardzo niskich dochodów nie jest jakąś wyjątkową okolicznością na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych (por. wyrok NSA z 21.07.2020 r. I OSK 3074/19). Tak Wójt Gminy [...], jak i SKO nie zakwestionowały de facto trudnego położenia skarżącego. Również Sąd uznaje, że wymieniony znajduje się bez wątpienia w niełatwej sytuacji zdrowotno-finansowej. Stwierdzenie to nie podważa jednak równocześnie stanowiska organów o braku podstaw do zastosowania w przypadku strony najszerszej z możliwych ulg, wymienionych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Skarżący utrzymuje się obecnie z bardzo niskiego dochodu w postaci zasiłku stałego. Jest on jednak osobą w wieku produkcyjnym, co wskazuje na możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia. Faktem jest, że wymieniony ma ograniczone możliwości zarobkowania z uwagi na zły stan zdrowia. Słusznie jednakże podkreślone zostało przez organy, że nie jest tak, iż nie może on wykonywać jakichkolwiek prac. Stwierdzono u niego bowiem umiarkowany stopień niepełnosprawności, który przesądza o jego zdolności do pracy w warunkach pracy chronionej. Stan zdrowia strony nie wyklucza zatem możliwości podjęcia przez nią czynności odpowiadających jej możliwościom fizycznym i psychicznym. Ponadto, przedmiotowe orzeczenie wydane zostało do dnia 31 października 2021r., co oznacza, że sprawność organizmu jest naruszona czasowo i może dojść do poprawy stanu zdrowia. Skarżący zarzucił, że organy nie zebrały w sprawie dostatecznego materiału dowodowego, a istniejący niewłaściwie oceniły. Z twierdzeniem tym nie sposób się zgodzić. Wprawdzie uzasadnienie decyzji organu I instancji nie jest zbyt obszerne, aczkolwiek podnosi najistotniejsze w sprawie kwestie. Z kolei SKO w [...] w uzasadnieniu wydanej decyzji szczegółowo odniosło się do ujawnionych okoliczności tj. tych dotyczących stanu rodzinnego skarżącego, stanu jego zdrowia, jak też sytuacji finansowej. Kolegium przeanalizowało zatem aktualne wydatki strony przy uwzględnieniu uzyskiwanego przez nią dochodu. Wzięło także pod uwagę wydane w stosunku do skarżącego orzeczenie o niepełnosprawności oraz opinię sądowo-lekarską z 2014 r. Z kolei, Wójt Gminy [...] wyraźnie podkreślił w uzasadnieniu swojej decyzji zapis powyższego orzeczenia o konieczności korzystania przez stronę z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. Zatem organy miały na względzie pełną treść orzeczenia o niepełnosprawności S. S. Wbrew twierdzeniom wymienionego, wszelkie znajdujące się w aktach sprawy dokumenty lekarskie nie wskazują na całkowite wykluczenie go z rynku pracy, a tylko na pewne ograniczenia w tym zakresie, które z pewnością utrudniają znalezienie takich czynności, które skarżący mógłby wykonywać za wynagrodzeniem, jednak tego nie uniemożliwiają. Uwzględniając powyższe trudno przyjąć, że tak Wójt Gminy [...], jak i SKO w [...] odmawiając S. S. umorzenia jego należności alimentacyjnych przekroczyły granice uznania administracyjnego wynikające z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Jak już wskazano, ich argumentacja świadczy o dokładnym przeanalizowaniu istotnych dla sprawy okoliczności, a dotyczących, jak tego wymaga powołany przepis, sytuacji dochodowej i rodzinnej strony. Fakt zaś, że skarżący odmienne ocenia dowody zgromadzone w sprawie i w konsekwencji wyciąga z nich odmienne wnioski nie oznacza, że wydane w sprawie rozstrzygnięcia są wadliwe. Z tych przyczyn orzeczono o oddaleniu skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a.