II SA/Po 799/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Talaga Sędziowie Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Asesor WSA Jacek Rejman (sprawozdawca) Protokolant starszy sekretarz sądowy Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi S. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 września 2025 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 9 maja 2025 r. nr [...]

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również: Kolegium; organ II instancji; organ odwoławczy) decyzją z dnia 10 września 2025 r. nr [...] – po rozpatrzeniu sprawy w drugiej instancji na skutek odwołania S. G. (dalej również: skarżąca; strona), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 572 ze zm.) - dalej: k.p.a. oraz m.in. art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.) - dalej: u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] (dalej również: Prezydent Miasta; organ I instancji) z dnia 9 maja 2025 r. nr [...], wydaną w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Decyzje te zostały wydane w następującym stanie sprawy. Decyzją nr [...] z dnia 7 lutego 2014 r. Burmistrz Miasta i Gminy [...] przyznał S. G. świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 listopada 2013 r. do 30 kwietnia 2019 r. z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad córką M. G., ur. [...]., zaś decyzją nr [...] z dnia 25 lipca 2019 r. przyznał to świadczenie na dalszy okres od 1 maja 2019 r. do 31 lipca 2023 r. W dniu 13 grudnia 2022 r. Burmistrz przy rozpatrywaniu wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na okres [...] uzyskał informację z programu empatia – w wyniku wysyłania zapytania do ZUS – o podjęciu zatrudnienia przez S. G. od 8 listopada 2018 r. do nadal. Decyzja nr [...] z dnia 25 lipca 2019 r. przyznająca świadczenie pielęgnacyjne została uchylona decyzją nr [...] z dnia 17 stycznia 2023 r. na podstawie art. 163 k.p.a. oraz art. 32 ust. 1 u.s.r. Następnie Burmistrz Miasta i Gminy [...] wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń i decyzją z dnia 9 marca 2023 r. ustalił, że kwota [...]zł pobrana przez S. G. z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad M. G. w okresie od dnia 8 listopada 2018 r. do 30 listopada 2022 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, w wyniku rozpatrzenia odwołania S. G., decyzją z dnia 28 maja 2024 r. uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Burmistrz Miasta i Gminy [...] decyzji z dnia 2 sierpnia 2024 r. nr [...] uznał świadczenia pielęgnacyjnego wypłacone S. G. za wyżej wskazany okres w kwocie [...]zł za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne i zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że decyzje przyznające świadczenie pielęgnacyjne zostały wydane na podstawie wniosków o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, przy składaniu których S. G. nie poinformowała organu o podjęciu zatrudnienia. Burmistrz wskazał na to, że w dniu 19 grudnia 2022 r. skarżąca dostarczyła do organu I instancji oświadczenie, że "z tytułu bycia w spółce z o.o." nie osiągnęła żadnych dochodów. Ponadto organ stwierdził, że w decyzjach z dnia 7 lutego 2014 r. i 25 lipca 2019 r. S. G. została pouczona i zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (art. 25 ust. 1 u.ś.r.). Ponadto organ powoła się na art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. S. G., reprezentowana przez pełnomocnika, w odwołaniu od tej decyzji podniosła, że podczas prowadzonego postępowania dowodowego nie ustalono stanu faktycznego, na którym oparto podstawy wydanej decyzji. Skarżąca zaprzeczyła, aby faktycznie pełniła w spółkach J. sp. z o. o. i N. sp. z o.o. funkcje prezesa zarządu. Stwierdziła, że wprawdzie nominalnie skarżąca wpisana była w Krajowym Rejestrze Sądowym jako prezes zarządu obydwu spółek, ale nie wykonywała żadnych czynności i funkcji zarządczych, nie podpisywała dokumentów, nie była zatrudniona w tych spółkach, a funkcję rzeczywistego beneficjenta w tych spółkach pełnił R. S., który wykorzystywał spółki bez wiedzy, a tym samym i zgody S. G. do prowadzenie przestępczej działalności na znaczną skalę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze postanowieniem z dnia 4 marca 2025 r. odmówiło zawieszenia postępowania administracyjnego, a następnie decyzją z tego samego dnia uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji, gdyż decyzja nie zawierała prawidłowego uzasadnienia, nie opisywała jakie świadczenia i za jaki okres zostały uznane za nienależnie pobrane, jak tez brak było udokumentowania tych okoliczności w aktach sprawy. Po ponownym przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Burmistrz Miasta i Gminy [...], decyzji z dnia 9 maja 2025 r. uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłaconego S. G. za okres od 8 listopada 2018 r. do 30 listopada 2022 r. w kwocie [...]zł za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne i zobowiązał S. G. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia zapłaty oraz sposobu zapłaty. W uzasadnieniu Burmistrz stwierdził m.in., że istnieją podstawy do wydania decyzji o zwrocie świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nowe okoliczności faktyczne istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję, okazały się być istotne dla sprawy, a w sytuacji, gdyby organ miał wiedzę o zatrudnieniu skarżącej, w tym o uzyskaniu dochodu wynikającym z podjęcia pracy przez S. G., to wydałby decyzję odmowną ze względu na niezgodność z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. W osnowie decyzji opisano zbiorczo sumę świadczeń, zaś w jej uzasadnieniu podano za jakie okresy, na podstawie jakiej decyzji oraz w jakim dniu zostały one pobrane. Organ I instancji powołał się na art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. i stwierdził, że w decyzjach z dnia 7 lutego 2014 r. i 25 lipca 2019 r. S. G. została pouczona i zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (art. 25 ust. 1 u.ś.r.). Ponadto organ powoła się na art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Organ wyjaśnił, że w dniu 15 lipca 2024 r. S. G., za pośrednictwem pełnomocnika, przedstawiła dokumenty, z których wynika, że pozostaje nadal prezesem zarządu dwóch spółek: J. sp. z o.o. i N. sp. z o.o., czyli jest w zatrudnieniu. Wobec tego organ uznał, że świadczenie pielęgnacyjne podlega zwrotowi za okres wskazany w pkt 1 decyzji. S. G., reprezentowana przez pełnomocnika, w odwołanie od tej ostatniej decyzji podniosła, że podczas prowadzonego postępowania dowodowego nie ustalono stanu faktycznego, na którym oparto podstawy wydanej decyzji, i Skarżąca zaprzecza, aby faktycznie pełniła w spółkach J. sp. z o.o. i N. sp. z o.o. funkcje prezesa zarządu. Zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że w okresie od dnia 8 listopada 2018 r. do 30 listopada 2022 r. pozostawała osobą zatrudnioną w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, podczas gdy z zebranego materiału dowodowego, a także z materiałów śledztwa prowadzonego przez [...] Wydział Zamiejscowy Prokuratury Krajowej w [...] w sprawie pod sygn. [...] wynika, że skarżąca została wprowadzona w błąd przez R. S., rzeczywistego beneficjenta spółek, co do faktu prowadzenia działalności gospodarczej przez te spółki i nie miała nawet wiedzy że działalność ta jest prowadzona. Tym samym powinna być traktowana jak osoba, która nabyła uprawnienia do pobierania przedmiotowego świadczenia. Skarżąca wystąpiła także o zawieszenie niniejszego postępowania do czasu ukończenia postępowania karnego prowadzonego przez [...] Oddział Zamiejscowy Prokuratury Krajowej Oddział w [...] pod sygn. [...]. Postanowieniem z dnia 10 września 2025 r. nr [...], wydanym na podstawie art. 97 § 1 pkt 1 oraz art. 101 § 1 i 3 k.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze odmówiło zawieszenia postępowania, stwierdzając brak po temu podstaw faktycznych i prawnych. Następnie decyzją z dnia 10 września 2025 r. Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza z dnia 9 maja 2025 r. Motywując swoje rozstrzygnięcie, Kolegium stwierdziło, że zaskarżona decyzja zawiera uzasadnienia uzasadnienie faktyczne i prawne, opisuje jakie świadczenia i za jaki okres zostały uznane za nienależnie pobrane; w decyzji opisano zbiorczo sumę świadczeń, zaś w jej uzasadnieniu podano za jakie okresy, na podstawie jakiej decyzji oraz w jakim dniu zostały one pobrane. Także w aktach sprawy zgromadzono dokumenty, z których powyższe dane wynikają (bankowe potwierdzenia transakcji, z których wynikają daty wypłat). Organ II instancji przywołał brzmienie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i stwierdził, że w decyzjach przyznających przedmiotowe świadczenie S. G. została pouczona i zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (art. 25 ust. 1 u.ś.r.). Odnosząc się do zarzutów i wyjaśnień skarżącej, Kolegium, że stwierdziło, że fakt braku zatrudnienia na umowę o pracę i wypłaty wynagrodzenia dla S. G. nie ma znaczenia dla oceny jej prawnej sytuacji, w sytuacji pełnienia przez nią funkcji prezesa zarządu spółek z o.o. W związku z powyższym organ nie uznał, że wyjaśnienia strony, iż S. G. została powołana na członka zarządu, ale nie pełniła tej funkcji i nie otrzymywała wynagrodzenia, nie zmieniają charakteru tej funkcji w spółce z o.o. Organ podkreślił, że członek zarządu może pełnić swoją funkcję także bez wynagrodzenia, zaś by S. G. została wpisana do KRS złożono do akt rejestrowych oświadczenia członka zarządu o wyrażeniu zgody na pełnienie funkcji. Wobec tego nie może się bronić tym, że tylko została "wpisana". Nadto, w związku z tym, że posiadała udziały w spółce podejmowała uchwały zgromadzenia wspólników o powołaniu członka zarządu, co implikowało powstanie stosunku organizacyjnego, uregulowanego w Kodeksie spółek handlowych pomiędzy członkiem zarządu a spółką. Pełnienie przez panią S. G. funkcji prezesa zarządu w spółce z o.o. oznacza, że nie została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudniania. W tych okolicznościach faktycznych organ przyjął, że skarżąca prowadziła aktywność zawodową w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., co z kolei jest przeszkodą do przyznania świadczenia w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Według Kolegium, w niniejszej sprawie niesporne jest, że w okresie od 8 listopada 2018 r. do 30 listopada 2022 r. S. G. była Prezesem Zarządu w J. spółka z o.o. i udziałowcem tej spółki, zaś w okresie od dnia 28 sierpnia 2020 r. do dnia 30 listopada 2022 r. Prezesem Zarządu i udziałowcem N. spółka z o.o. Według organu, wyjaśnieni strony, że objęła udziały i wyraziła zgodę na bycie prezesem zarządu, zakładając, że spółki nie będą prowadzić działalności gospodarczej, uznać należy za niewiarygodne i niemające racjonalnego uzasadnienia. Zdaniem organu, okoliczność, że S. G. nie miała świadomości, jakie są prawa i obowiązki członka zarządu nie ma w niniejszym postępowaniu znaczenia. Wiedza o tym jest dostępna powszechnie, zaś kupowanie udziałów w spółkach i wyrażanie zgody na bycie prezesem zarządu rodzi określone konsekwencje na gruncie prawa. Pełnienie funkcji prezesa w spółce kapitałowej należy uznać za zatrudnienie w rozumieniu definicji art. 3 pkt 22 u.ś.r., nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, co tym samym świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu S. G., nie zgadzając się z rozstrzygnięciem organu II instancji, wniosła o: 1. zawieszenie postępowania sądowego, podobnie jak wcześniej o to wystąpiła w odwołaniu; 2. zmianę zaskarżonej decyzji i orzeczenie, że brak podstaw do obowiązywania decyzji z dnia 9 maja 2025 r. w sprawie uznania świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie [...]zł za pobrane nienależnie albo też jej uchylenie i przekazanie organowi I Instancji do ponownego rozpoznania celem uzupełnienia materiału dowodowego w celu wydania decyzji; 3. wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji do czasu ukończenia postępowania w sprawie, bowiem jej wykonania może narazić skarżąca na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych będącej pod jej opieką M. G.. Skarżąca swoja skargę oparła "na nowych faktach i dowodach" nieznanych organowi I instancji, których Kolegium nawet nie rozpoznało, tj. na materiale dowodowym zebranym w postępowaniu karnym przez [...] Oddział Zamiejscowy Prokuratury Krajowej w [...] w sprawie [...]., z którego to materiału po ukończeniu postępowania może wynikać, że S. G. nie brała w spółkach pod firmą J. i N. udziału. Ponadto decyzji tej zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydanego orzeczenie poprzez przyjęcie, że w okresie od dnia 8 listopada 2018 do 30 listopada 2022 r. pozostawała osobą zatrudnioną w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, podczas gdy z zebranego materiału dowodowego, a także z materiałów śledztwa prowadzonego przez [...] Wydział Zamiejscowy Prokuratury Krajowej w [...] w sprawie pod sygn. [...] wynika, że skarżąca została wprowadzona w błąd przez R. S. rzeczywistego beneficjenta spółek co do faktu prowadzenia działalności gospodarczej przez te spółki i nie miała nawet wiedzy że działalność ta jest prowadzona, a tym samym powinna być traktowana jak osoba która nabyła uprawnienia do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. W piśmie z dnia 22 października 2025 r. strona uzupełniła argumentację skargi w zakresie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ II instancji podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji, ustosunkował się do zarzutów i wniosków skargi, a końcowo wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 26 listopada 2025 r. wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji. Następnie Sąd postanowieniem z dnia 29 stycznia 2026 r. odmówił zawieszenia postępowania sądowoadministracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd w tym miejscu wyjaśnia, że nie znalazł podstaw do zawieszenia postępowania na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., który przewiduje fakultatywne zawieszenie postępowania z urzędu jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania administracyjnego, sądowoadministracyjnego, sądowego, przed Trybunałem Konstytucyjnym lub Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Ponadto według art. 126 p.p.s.a. sąd może również zawiesić postępowanie na zgodny wniosek stron – tego jednakże w niniejszej sprawie też nie było. Powołane przez stronę okoliczności nie stanowiły przeszkody w rozpoznaniu niniejsze sprawy. W wyniku przeprowadzenia tak rozumianej kontroli Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja odwoławcza utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych w formie świadczenia pielęgnacyjnego – wypłaconych skarżącej świadczeń za okres od 8 listopada 2018 r. do 30 listopada 2022 r. w kwocie [...]zł i zobowiązania do ich zwrotu. Podstawą faktyczną uznania przez organy w niniejszej sprawie kwoty pobranego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córkę M. G. za świadczenie nienależnie pobrane była okoliczność niepoinformowania organu I instancji o tym, że skarżąca pełni funkcję prezesa zarządu (jak też jest wspólnikiem spółek prawa handlowego) w spółkach J. sp. z o.o. i N. sp. z o.o. w okresach wskazanych w części historycznej niniejszego uzasadnienia. Zdaniem Sądu kwestia okoliczności, w jakich skarżąca została wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego, nie były istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Wystarczające było stwierdzenie, że za jej zgodą została powołana do pełnienia funkcji prezesa zarządu w tych podmiotach i wpisana do rejestru. Istotniejszym zagadnieniem było jednakże to, czy tego rodzaju aktywność w spółkach prawa handlowego stanowiło podjęcie działalności zarobkowej, o której powinna poinformować organ przyznający i wypłacający świadczenie pielęgnacyjne. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obwiązującym do 31 grudnia 2023 r., przewidywał bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje podmiotom tam wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast według art. 3 pkt 22 u.ś.r. przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową rozumie się wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. W orzecznictwie przyjmuje się, że pełnienie funkcji w zarządzie spółki prawa handlowego, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Pełniąc zatem funkcję prezesa w zarządzie spółki kapitałowej osoba taka nie spełnia się przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a tym samym nie jest się uprawnionym do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad podopiecznym. Pełnienie funkcji prezesa zarządu prowadzącej aktywnie działalność gospodarczą spółki prawa handlowego, przeczy gotowości i zdolności do podjęcia zatrudnienia (por. np. wyroki NSA z dnia 19 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1098/22, 16 stycznia 2025 r. sygn. akt I OSK 1117/24, dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie nie jest jednak przedmiotem oceny przyznanie czy też pozbawienie skarżącej przedmiotowego świadczenia, lecz uznanie na gruncie art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r., czy w ustalonych okolicznościach wypłacone skarżącej świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. To właśnie ten ostatni przepis był podstawą żądania od skarżącej zwrotu przedmiotowych świadczeń. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Co istotne, w przedmiotowej sprawie nie został wydana decyzja, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., dotycząca świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Decyzja z dnia 17 stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia wcześniejszej z dnia 25 lipca 2019 r. nr [...] została wydana na podstawie art. 163 k.p.a. oraz art. 32 ust. 2 u.ś.r., a nie art. 151 § 1 lub art. 156 § 1 k.p.a. Treść art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość świadczeniobiorcy musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd – a który Sąd w niniejszym składzie podziela – w myśl którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter świadczenia nienależnego (por. np. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1392/21; por. też np. orzeczenia przywołane w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 11 marca 2022 r. sygn. akt II SA/Po 461/21 - dostępne j.). W niniejszej sprawie organy nie przeanalizowały w odpowiedni sposób, czy w decyzjach wydanych w 2014 i 2019 r. skarżąca rzeczywiście została pouczona w taki sposób, że nie ma wątpliwości, iż wiedziała, że podjęcie się nieodpłatnie pełnienia funkcji prezesa zarządu w spółce stanowi okoliczność równoznaczną z podjęciem zatrudnienia lub działalności gospodarczej, o której powinna poinformować organ pomocowy. Ustalenia organów na taki stan rzeczy nie wskazują, bowiem ogólne pouczenia odpowiadające treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. w danych okolicznościach mogą nie wystarczać do przyjęcia, że beneficjent świadczeń miał świadomość, że nienależnie pobiera wypłacane mu świadczenia. Uszło uwadze organów, że skarżąca nie została wprost pouczona o konieczności poinformowania organu o skutkach aktywności w spółkach prawa handlowego, które mogły być dla strony nieoczywiste, skoro podjęła się funkcji prezesa zarządu takich spółek nieodpłatnie. Przypisana beneficjentowi świadomość braku prawa do pobierania świadczeń – jako skutek okoliczności, na które powołały się organy – powinna być niewątpliwa, a nie jedynie domniemana i wywiedziona z ogólnych pouczeń. Zaznaczania wymaga również to, że przywołany wcześniej przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, a zatem te, z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych. Sam zaś fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie ma takiego charakteru. Przepis ten nie uchyla generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy - a co, najogólniej rzecz ujmując, oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. np. orzecznictwo przywołane w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 25 sierpnia 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 401/22, dostępnym jw.). Niezależnie od powyższego warto zauważyć, że w rozpatrywanym przypadku, na gruncie stosowania przepisu art. 30 u.ś.r. w zw. z art. 81a § 1 k.p.a. w odniesieniu do niejednoznaczności pouczenia i pozostałych okoliczności sprawy, wątpliwości tego rodzaju rozstrzygane powinny być na korzyść strony obowiązanej do zwrotu świadczenia. Ma to znaczenie z jeszcze jednego powodu. Otóż, Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 25 marca 2026 r. sygn. akt SK 18/22 (publ. OTK-A 2026/31) orzekł, że "[a]rt. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie, w jakim uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej". Sąd zgadza się ze stanowiskiem przedstawionym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lutego 2026 r. sygn. akt I OSK 2443/24 (dostępnym jw.), dotyczącym innego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 lipca 2025 r. sygn. akt SK 33/23 (publ. OTK-A 2025/78), że "moment publicznego ogłoszenia wyroku zakresowego o charakterze negatoryjnym na sali rozpraw jest równoznaczny z chwilą uchylenia domniemania konstytucyjności kontrolowanego tym orzeczeniem przepisu". Z argumentacji przyjętej w tym wyroku wynika, że brak określonej w art. 190 ust. 2 Konstytucji promulgacji orzeczenia Trybunału nie powoduje, że orzeczenie to dla organów państwa może być uznane za nieistniejące. Jakkolwiek utrata mocy obowiązującej norm uznanych za niekonstytucyjne (derogacja, zmiana prawa w zakresie obowiązywania) następuje z datą ogłoszenia wyroku Trybunału w Dzienniku Ustaw, to już sam fakt ogłoszenia wyroku przez Trybunał, po przeprowadzeniu postępowania kontrolnego, nie jest pozbawiony prawnego znaczenia dla postępowań toczących się przed organami administracyjnymi lub sądami na tle przepisów dotkniętych niekonstytucyjnością. Już z momentem wejścia wyroku Trybunału do obrotu prawnego, w tym poprzez ogłoszenie go na rozprawie, następuje uchylenie domniemania konstytucyjności kontrolowanego przepisu. To powoduje, że organy stosujące przepisy uznane za niekonstytucyjne w okresie odroczenia wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego (odroczenia derogacji przepisu w wyroku Trybunału) bądź z uwagi na zasady intertemporalne, czy z uwagi na posiłkowanie się zasadą tempus regit actum (co jest charakterystyczne dla sądów administracyjnych), powinny uwzględniać fakt, że chodzi o przepisy pozbawione domniemania konstytucyjności (zob. także wyrok TK z 13 marca 2007 r. sygn. akt K 8/07). Naczelny Sąd Administracyjny, powołując się na orzecznictwo Trybunału, podkreślił przy tym, że brak jest podstaw, aby twierdzić, że dopiero formalna promulgacja wyroku powoduje uchylenie domniemania konstytucyjności kontrolowanego przez Trybunał przepisu i dlatego "wszystkie organy stosujące prawo powinny – w granicach swych kompetencji i umiejętności, z uwagi na brzmienie art. 7 i art. 8 Konstytucji RP – przeciwdziałać utrwalaniu niekonstytucyjnego stanu, nie zaś biernie oczekiwać na ostateczne usunięcie w formalny sposób z obrotu prawnego aktu, którego niekonstytucyjność już stwierdzono" (por. też wyrok WSA w Lublinie z dnia 11 marca 2026 r. sygn. akt I SA/Lu 53/26, dostępny jw.). Podkreślić trzeba, że wyrok z dnia 25 marca 2026 r. sygn. akt SK 18/22 wydany został w wyniku rozpoznania skargi konstytucyjnej – i jak wskazał sam Trybunał – dotyczył przepisu w nieobowiązującym aktualnie brzmieniu. Konsekwencją stwierdzenia niezgodności z Konstytucją przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jako warunku uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może być zatem jej utrata mocy obowiązującej. Orzeczenie o niezgodności z Konstytucją tej przesłanki ma natomiast znaczenie dla oceny legalności decyzji odmawiających przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wydanych na jej podstawie. W ocenie Sądu, konsekwentnie też powinien mieć znaczenie dla oceny zasadności żądania nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd zgadza się z Naczelnym Sądem Administracyjnym, który w przywołanym wyżej wyroku opowiedział się za stanowiskiem, zgodnie z którym – na podstawie art. 8 ust. 2 Konstytucji w zw. z art. 178 Konstytucji – w warunkach tej konkretnej sprawy należy odmówić zastosowania regulacji, której przymiot konstytucyjności został już obalony. Odmienne zapatrywanie godziłoby bowiem w zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji), a także zasady sprawiedliwości społecznej, rozumianej jako "dążenie do zachowania równowagi w stosunkach społecznych i powstrzymywanie się od kreowania nieusprawiedliwionych, niepopartych obiektywnymi wymogami i kryteriami przywilejów dla wybranych grup obywateli" (wyrok TK z dnia 12 kwietnia 2000 r. sygn. akt K 8/98). Przyjęcie przeciwnej tezy powodowałoby przy tym konieczność zastosowania w procesie stosowania prawa przepisu, któremu już de facto odmówiono waloru zgodności z ustawą zasadniczą. Sąd podkreśla przy tym, że sytuacja prawno-faktyczna zaistniała w niniejszej sprawie jest szczególna, wobec czego wymaga oceny tego konkretnego wypadku (ad casum). W tej sytuacji uzasadnione jest stwierdzenie, że ewentualna okoliczność braku ogłoszenia wyroku Trybunału publikatorze urzędowym (Dzienniku Ustaw) nie może stanowić podstawy do przyjęcia, że sąd administracyjny orzekający w konkretnej i indywidualnej sprawie, nie jest władny przyjąć, że także przed datą formalnego ogłoszenia wyroku przepisy pozbawione były waloru zgodności z ustawą zasadniczą. Sam zaś fakt braku takiego ogłoszenia przywołanego orzeczenia Trybunału na datę stosowania prawa przez tutejszy Sąd – jako obiektywnie niezależny od woli obywateli – nie może sanować przerzucania na nich negatywnych skutków takiego działania. Warto również ubocznie wspomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny wskazał w przywołanym orzeczeniu, że treść wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE) z dnia 18 grudnia 2025 r. w sprawie o sygn. C-448/23 pozostaje irrelewantna dla wyniku tej sprawy. W ślad za NSA podkreślić też należy, że zasadniczym celem świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. W istocie zatem jest to świadczenie, które ma zabezpieczyć egzystencję osób niepełnosprawnych, poprzez wspieranie tych, którzy się nimi opiekują (por.: wyrok TK z dnia 18 listopada 2014 r. sygn. SK 7/11). Zasada z art. 71 ust. 1 Konstytucji zyskuje tym bardziej na aktualności w odniesieniu do rodzin, w skład których wchodzą osoby legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Opieka nad nimi wymaga bowiem zwykle pełnego zaangażowania członka rodziny, podejmującego się tego zadania, polegającego tak na realizacji zwykłych czynności dnia codziennego (jak np. przygotowanie posiłków, czy utrzymanie porządku w miejscu zamieszkania), jak i nierzadko również angażujących czas i energię czynnościach stricte pielęgnacyjnych (od stałego czuwania nad osobą z niepełnosprawnością o charakterze intelektualnym, poprzez fizyczne wsparcie tych, z niepełnosprawnościami w zakresie narządu ruchu, podawania na czas odpowiednich leków, aż po wsparcie w czynnościach związanych z utrzymaniem higieny osobistej). Działania takie, stanowiące codzienność rodzin opiekujących się osobami niepełnosprawnymi – niezależnie od tego, czy dotyczą kwestii bytowych, zabiegów pielęgnacyjnych, czy też wykonywania bardziej skomplikowanych czynności opiekuńczych – pozwalają podopiecznemu na godne i bezpieczne funkcjonowanie w społeczeństwie, umacniając tym samym pozycję rodziny i pozwalając na jej trwanie. Tego typu postawa powinna być doceniana i dodatkowo premiowana przez Państwo, nie zaś wiązać się z dalszymi trudnościami rodziny choćby w uzyskaniu odpowiednich, należnych jej świadczeń. Ma to kluczowe znaczenie, szczególnie w przypadku, gdy jedynie w związku z konstrukcją danego przepisu prawa, ustawodawca formułuje ograniczenia normatywne, wsparcie takie w rzeczywistości wyłączające. Podkreślenia dalej wymaga, że sprawowanie opieki nad osobami, które w innej sytuacji nie mogłyby samodzielnie funkcjonować, stanowi zatem naturalne spoiwo więzi rodzinnych, odciążając jednocześnie władze publiczne od konieczności realizowania sformalizowanych form takiej pomocy. Poza tym, niezależnie od kompensacyjnej funkcji świadczenia pielęgnacyjnego, jego rzeczywistym beneficjentem jest rodzina, a w szczególności jej niepełnosprawny członek, któremu zasada określona w art. 71 Konstytucji powinna zapewnić jak najpełniejszą opiekę, a więc opiekę osoby najbliższej. Wszystko to prowadzi do wniosku, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy pobrana przez skarżącą w okresie wskazanym w kwestionowanej decyzji kwota świadczeń rodzinnych (z tytułu wypłaconego świadczenia pielęgnacyjnego) nie stanowi w sposób oczywisty – wbrew stanowisku organów obydwu instancji – nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skoro w świetle przywołanego wyroku Trybunału w niniejszej sprawie odpadł (ex tunc) wymóg rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej dla otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego na tzw. starych zasadach, to ten fakt prawotwórczy należało mieć na uwadze. W konsekwencji, okoliczności faktyczne sprawy w zakresie podejmowanej przez skarżącą "formalnej aktywności" w spółkach prawa handlowego organy powinny interpretować na korzyść strony. Wobec tego, sposób rozstrzygnięcia sprawy i argumentacja organów wskazywały na naruszenie przepisów art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 81a § 1 k.p.a., co niewątpliwie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto świadczyło również o istotnym naruszeniu przepisów postępowania – art. 7, art. 8 § 1 i art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. To z kolei powodować musiało uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. obydwu zakwestionowanych w niniejszej sprawie decyzji. Ponownie procedując w sprawie, organy wezmą pod uwagę wytyczne i wskazania prawne wynikające z rozważań przedstawionych w niniejszym uzasadnieniu. W szczególności zaś uwzględnią okoliczności sprawy pod kątem zachodzenia podstaw do umorzenia postępowania administracyjnego w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie powołanych przepisów orzekł, jak w sentencji.