II SA/Po 312/23

Dnia 14 września 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 września 2023 roku sprawy ze skargi G. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 lutego 2023 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego oddala skargę.

Prezydent Miasta [...] (dalej Prezydent) decyzją z dnia 7 grudnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 2 ust.1, art. 3, art. 7 pkt 5, 6 art. 8 ust. 1 pkt. 1, art. 39 ust. 1 i 2, art. 41 pkt 1 i 2 art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz. U. z 2021 poz. 2268 ze zm. dalej u.p.s.) w związku z § 1 uchwały Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie zasad zwrotu wydatków za posiłki oraz zasiłki okresowe i zasiłki celowe, przyznane pod warunkiem zwrotu będące w zakresie zadań własnych gminy (tj. Dz. Urz. Art. Wlkp. Z 2015r., poz. 5254) § 1 pkt 1 lit. A Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 1296) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022r. poz. 2000 dalej k.p.a.) po rozpatrzeniu wniosku G. M. (dalej jako skarżąca lub strona) odmówił przyznania pomocy finansowej w formie zasiłku celowego specjalnego i celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości zasiłku na: leki i leczenie w wys. [...] zł, ubiór zimowy i obuwie w wys. [...] zł, opłacenie nowych faktur w firmie E. oraz zadośćuczynienie w wys. [...] zł. Motywując decyzję organ wskazał, że wnioskiem z dnia 3 listopada 2022r. skarżąca zwróciła się o przyznanie pomocy na miesiąc grudzień 2022r. w powyższym zakresie. Zgodnie z art. 15o ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych istnieje możliwość przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego na podstawie rozmowy telefonicznej. W związku z powyższym w dniu 03 listopada 2022r. została przeprowadzona rozmowa telefoniczna mająca na celu zaktualizowanie sytuacji życiowej i materialnej skarżącej. W trakcie rozmowy strona zadeklarowała, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i przebywa na emeryturze. Ponadto jest osobą długotrwale chorującą. Wyrokiem sądu sygn. akt VI U [...] z dnia 16 października 2013 r. została zaliczona do osób z lekkim stopniem niepełnosprawności na stałe. Dochód strony w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku tj. październik 2022r. stanowiło świadczenie ZUS w wys. [...] zł, która to kwota przekracza kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej (776 zł). W związku z powyższym stwierdzono, że G. M. nie kwalifikuje się do pomocy w formie zasiłku celowego, o którym mowa w art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. bowiem otrzymanie jego uzależnione jest od spełnienia kryterium dochodowego przez wnioskodawcę. Z uwagi na przekroczenie ww. kryterium dochodowego organ rozpoznał wniosek na podstawie art. 41 pkt 1 i 2 u.p.s., i przeanalizował, czy w sytuacji skarżącej zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek" czyli wyjątkowo trudna, nieprzewidywalna sytuacja w jakiej znalazła się strona. Organ wskazał, że strona wniosła m.in. o środki finansowe na leki i leczenie w wysokości [...] zł. W trakcie rozmowy ustalono, iż zawnioskowano o dofinansowanie do leków z recept o następujących kodach [...], [...], [...], [...] na kwotę [...]zł. Na podstawie analizy dokumentów ustalono, że recepty te przewidziane są na okres dłuższy niż jeden miesiąc. Pracownik socjalny dokonał wyceny leków na stronie internetowej apteki i ustalił, iż miesięczny koszt leków na receptę wynosi ok. [...] zł. Wobec tego organ stwierdził, że skarżąca jest w stanie zakupić leki z własnych środków finansowych. Organ zaznaczył, iż w przypadku zgłoszenia potrzeby dofinansowania zakupu leków, samo złożenie wniosku oraz dostarczenie recept nie jest wystarczające dla ustalenia zakresu i niezbędności tej potrzeby. Ponadto konieczność zakupu leków nie została potwierdzona, co prawda dostarczono zaświadczenie lekarskie stwierdzające, że strona wymaga przyjmowania leków, jednakże nie zawiera ono informacji na temat tego jakie leki oraz w jakich ilościach musi stosować. Pracownik organu pomocowego nie dysponuje wiedzą, która umożliwiałaby mu samodzielną weryfikację potrzeb medycznych wnioskodawcy, w związku z czym taka ocena musi odbywać się na podstawie stosownych dowodów uzyskanych od lekarza, jako osoby posiadającej wiedzę medyczną. Zdaniem organu strona oczekuje by organ pomocy społecznej systematycznie co miesiąc pokrywał koszt zakupu leków w pełnej wysokości. Takie roszczenie nie jest jednak uzasadnione. Celem pomocy społecznej nie jest wyręczanie strony w zaspokajaniu jej wszelkich potrzeb życiowych, lecz jedynie wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W ocenie organu strona nie wykorzystuje własnych możliwości do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej. Strona posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury w wys. [...] zł i regularnie korzysta z pomocy Ośrodka w formie zasiłku celowego na zakup żywności w wysokości [...] zł. Zatem dysponuje stałym źródłem dochodu, którym racjonalnie gospodarując jest w stanie zakupić najniezbędniejsze leki. Dalej organ wskazał, że strona zawnioskowała o środki finansowe na rehabilitację. Organ ustalił, że leczenie z zakresu rehabilitacji znajduje się w wykazie świadczeń gwarantowanych z zakresu nieodpłatnej i refundowanej rehabilitacji leczniczej. Zatem istnieje możliwość skorzystania z zabiegów rehabilitacyjnych w ramach NFZ. Nie ma zatem przeszkód, by posiadając ważne skierowanie na rehabilitację skarżąca skorzystała z zabiegów w ramach NFZ, stąd też brak zasadności opłacenia prywatnej rehabilitacji. W ocenie Prezydenta skarżąca posiada swoje zasoby w postaci emerytury oraz majątku, jakim jest dom z nieruchomością gruntową (którą można wynająć lub sprzedać), jednak nie wykorzystuje ich celem poprawy swej sytuacji materialnej. Strona od kilku lat regularnie korzysta z pomocy finansowej ośrodka i nie podejmuje działań, aby poprawić swoją sytuację finansową. Wnioskujący o świadczenie z pomocy społecznej ma bowiem obowiązek współdziałania w celu rozwiązywania trudnej sytuacji życiowej, a nie wyłącznie stawiać warunki co do tego, w jakiej formie i w jakiej wysokości wnioskowane świadczenie ma być zrealizowane. Ośrodek zabezpiecza wyłącznie potrzeby podstawowe, w tym również skarżącej podstawowe potrzeby, tj. środki finansowe na zakup żywności. Strona zawnioskowała także o środki finansowe na zakup ubioru zimowego tj. ciepły płaszcz; sweter, bielizna i obuwie w łącznej wys. [...] zł. W ocenie organu sukcesywnie zakupując odzież, bieliznę, obuwie oraz racjonalnie gospodarując posiadanym dochodem skarżąca jest w stanie zaspokoić własnymi możliwościami ww. potrzebę. Następnie wskazano, że skarżąca zawnioskowała także o pomoc finansową na opłacenie nowych rachunków za prąd, nie załączając do wniosku aktualnych faktur. Obowiązek ten leży jednak po stronie wnioskodawczyni, a pracownik organu pomocowego nie dysponuje wiedzą, która umożliwiałaby mu samodzielną weryfikację faktur E. . Wskazano, że rachunki mieszkaniowe nie są rzeczą nagłą, nieprzewidzianą, a jednorazowe udzielenie pomocy na ww. cel nie zmieni sytuacji życiowej strony, albowiem regulowanie świadczeń mieszkaniowych jak prąd czy gaz są opłatami comiesięcznymi lub następującymi co dwa miesiące, stanowią zatem stałe zobowiązania należące do właściciela domu, a nie organu pomocy społecznej. Odnosząc się do żądania kwoty [...]zł za krzywdy doznane ze strony MOPR wskazano, że ww. kwota nie mieści się w katalogu niezbędnych potrzeb życiowych, a kwestia wyrządzonych szkód przez organ jest subiektywną opinią skarżącej i może być dochodzona przed sądem powszechnym. Od powyższej decyzji G. M. odwołała się kwestionując negatywne rozpoznanie wniosku o przyznanie zasiłków celowych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 16 lutego 2023 r. nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U.2018.570 t.j.), art. 127 § 2 w związku z art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. oraz art. 39 i art. 41 u.p.s. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Kolegium wskazało, że podziela ustalenia faktyczne organu I instancji co do sytuacji majątkowej i życiowej strony, w tym w szczególności co do tego, że dochód skarżącej przekracza ustawowe kryterium dochodowe co stanowi samodzielną podstawę do odmowy przyznania zasiłku celowego wskazanego w art. 39 u.p.s. SKO stwierdziło, że sytuację G. M. należało rozważyć pod kątem tego, czy może zostać zakwalifikowana jako szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu art. 41 u.p.s. Zwrócono uwagę, że G. M. zawnioskowała o pomoc finansową na zakup leków i leczenie w łącznej wysokości [...] zł, lecz nie przedstawiła specyfikacji leków ani aktualnych zaświadczeń lekarskich potwierdzających konieczność ich stosowania, tym samym nie wykazała, jakie leki i jaka ich ilość jest niezbędna w procesie leczenia. Strona wniosła także o przyznanie środków finansowych na rehabilitację, odzież i obuwie zimowe ([...] zł), opłacone faktur za prąd. SKO wskazało, że rehabilitacja może być wykonywana przez NFZ w ramach pakietu świadczeń gwarantowanych. Organ odwoławczy podzielił również rozważania Prezydenta Miasta [...], iż skarżąca powinna własnymi staraniami, jak i z własnych środków sfinansować zakup leków, odzieży, obuwia i rachunków. Zwrócono uwagę, że strona dysponuje stałym źródłem dochodu, posiada nieruchomość oraz regularne korzysta z pomocy ośrodka, którego możliwości finansowe są ograniczone. Podkreślono, że rolą pomocy społecznej nie jest finansowanie wszystkich zgłoszonych przez wnioskodawców potrzeb. W zakresie zadośćuczynienia wskazano, że strona może się go domagać przed sądem w drodze powództwa, a nie od organu. Oceniając sytuację życiową Kolegium uznało, że G. M. nie wykorzystuje własnych możliwości do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej. Skarżąca posiada dom jednorodzinny, może zatem uzyskiwać środki finansowe z jego wynajmu. Może też sprzedać nieruchomość, której utrzymanie przerasta jej możliwości finansowe i za uzyskane środki zakupić mieszkanie, które będzie mogła utrzymać. G. M. uzyskuje stały dochód w formie świadczenia emerytalnego w kwocie przekraczającej kryterium dochodowe o którym mowa wart. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.. Może przeznaczyć część posiadanego dochodu na sukcesywne zabezpieczenie zgłaszanych potrzeb we własnym zakresie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu G. M. wskazała, że wnosi o uchylenie decyzji organów I i II instancji. Podała, że organ błędnie ustalił jej dochód gdyż w październiku 2022 r. była to kwota [...]zł, a nie [...] zł. W ocenie skarżącej nie ustalono wnikliwie stanu faktycznego sprawy, a decyzje organów mają charakter tendencyjny, nie uwzględniają jej trudnej sytuacji życiowej i zdrowotnej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga podlegała oddaleniu. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 lutego 2023 r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 7 grudnia 2022 r., nr [...], o odmowie przyznania G. M. zasiłku celowego, specjalnego zasiłku celowego i zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu części lub całości zasiłku na leki i leczenie w wys. [...] zł, ubiór zimowy i obuwie w wys. [...] zł, opłacenie nowych faktur w firmie E. oraz zadośćuczynienie w wys. [...] zł. Materialnoprawną podstawę zapadłego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (w tekście jako "u.p.s.") i zdaniem Sądu odpowiada ono prawu. Z akt sprawy wynika, że G. M. jest osobą o lekkim stopniu niepełnosprawności na stałe (zob. wyrok Sądu Rejonowego [...] w P. z dnia 16 października 2013 r., VI U [...] k. [...]). Skarżąca posiada niewielki, ale stały dochód w postaci świadczenia emerytalnego, które w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku wynosiło [...] zł (k. [...]) i przekraczało kryterium dochodowe ubiegania się o zasiłek celowy (776 zł- art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.). Skarżąca nie kwalifikowała się więc do uzyskania pomocy w oparciu o przepis art. 39 u.p.s. W przypadku przekroczenia kryterium dochodowego przyznanie zasiłku celowego na ogólnych zasadach jest w świetle przepisów prawa niemożliwe i kwestia ta nie podlega uznaniu organów. Wynika to wprost z powołanego art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Jak zasadnie stwierdziły organy obu instancji, mimo ustalenia dotyczącego kryterium dochodowego, konieczne było rozważenie możliwości przyznania skarżącej wnioskowanych świadczeń z uwzględnieniem okoliczności, w jakich się znalazła. Na podstawie art. 41 pkt 1 i 2 u.p.s. "w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe" może być przyznane świadczenie w postaci specjalnego zasiłku celowego lub zasiłku celowego pod warunkiem zwrotu. Jak wskazano, art. 41 u.p.s. posługuje się pojęciem ogólnym, niedookreślonym i nieposiadającym definicji ustawowej "szczególnie uzasadnionego przypadku". W doktrynie przyjmuje się, że przesłanka ta występuje wówczas, gdy sytuacja życiowa osoby lub rodziny, ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (por. W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej, Komentarz, Warszawa 2008 r., s. 202). Tożsamą wykładnię przepisu art. 41 pkt 1 u.p.s. przyjęto również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyroki z 28 sierpnia 2008 r., I OSK 1416/07 oraz z 12 maja 2011 r., I OSK 164/11, z dnia 16 maja 2018 r. o sygn. akt I OSK 179/18, czy z dnia 16 listopada 2018 r. o sygn. akt I OSK 3072/18 – opublikowany na: orzeczenia.nsa.gov.pl). Specjalny zasiłek celowy powinien być zatem traktowany jako wyjątkowa, szczególna pomoc doraźna na konkretny cel bytowy w sytuacji, gdy uzyskiwany dochód przekracza ustawowe kryterium dochodowe, a nie jest możliwe uzyskanie potrzebnych środków w ramach własnych działań strony i zwyczajnych świadczeń z pomocy społecznej. Przyznanie tego rodzaju zasiłku powinno uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy (w tym indywidualną sytuację strony i ogólną sytuację pozostałych potrzebujących) oraz cele i zadania pomocy społecznej (art. 2 pkt 1, art. 3 pkt 1 u.p.s.). Odstępstwo od konieczności spełnienia kryterium dochodowego powoduje, że przyznanie pomocy takim osobom, w sytuacji ograniczonych środków finansowych i dużej liczby uprawnionych oraz osób oczekujących na wsparcie, wymaga wyjątkowych okoliczności. Zdaniem Sądu organy obu instancji obszernie pod tym kątem przeanalizowały sytuację skarżącej dochodząc do uzasadnionego przekonania, że nie zaistniały nadzwyczajne okoliczności pozwalające udzielić G. M. oczekiwanej przez nią pomocy. W ocenie Sądu decyzja odmawiająca przyznania skarżącej pomocy finansowej na zakup leków i leczenia, rehabilitacji, ubioru zimowego, opłacenia rachunków za prąd i wypłacenia zadośćuczynienia nie została podjęta z przekroczeniem granic uznania administracyjnego. Organom jest znana sytuacja skarżącej, którą rozważono biorąc pod uwagę nie tylko stan zdrowia, ale i stałe źródło dochodu (emerytura, posiadanie nieruchomości- domu) oraz przyznawane skarżącej inne świadczenia z pomocy społecznej (np. środki na zakup żywności). Wiele spośród zgłaszanych przez G. M. potrzeb nie stanowi potrzeb nagłych i zaskakujących np. opłacanie rachunków za prąd, czy regularne wykupywanie leków z recept rozpisywanych na rok. Słusznie organy wskazały, iż opłacanie rachunków jest rzeczą stałą i do przewidzenia w budżecie domowym. Organ wnikliwie odniósł się do kwestii zasiłku na leki i leczenie, wskazując że dostarczenie aktualnej specyfikacji leków leży po stronie skarżącej, jako wnioskodawczyni. Ponadto skarżąca nie przedstawiła aktualnych zaświadczeń lekarskich wskazujących, iż stosowanie leków jest dla niej niezbędne z medycznego punktu widzenia. Zasadnie także zwrócono uwagę, iż rehabilitacja jest świadczeniem gwarantowanym przez NFZ i skarżąca może z niej skorzystać w ramach ubezpieczenia. Strona nie przedłożyła przy tym żadnej dodatkowej dokumentacji potwierdzającej konieczność wykonania ww. zabiegów "poza kolejką" w NFZ lub u konkretnego specjalisty. Organ nie ma tez obowiązku finansowania skarżącej prywatnych usług medycznych. Kwestia zadośćuczynienia za krzywdy pozostaje do oceny w ramach ewentualnego postępowania przed sądem powszechnym. Wobec powyższego uznać należało, że organ wnikliwie ocenił każdą z potrzeb zgłaszanych przez skarżącą, lecz nie znalazł podstaw do ich uwzględnienia, co szczegółowo uargumentowano w zaskarżonych rozstrzygnięciach. Zwrócić należy przy tym uwagę, że sytuacja skarżącej jest stabilna. G. M. ma stały dochód, jest właścicielką nieruchomości (domu), który może wynająć lub sprzedać. Słusznie stwierdzono, że w okolicznościach sprawy skarżąca nie znajduje się w takiej sytuacji, która może zostać zakwalifikowana jako "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 41 pkt 1 u.p.s. Sytuacja skarżącej jest stabilna i "niezaskakująca". Przy tym organ udziela regularnie skarżącej pomocy np. poprzez przyznanie zasiłku na żywność. W ocenie Sądu, organy w sposób należyty wykazały brak podstaw do uwzględnienia wniosku zgłoszonego przez G. M.. Końcowo Sąd wskazuje odnosząc się do argumentacji skargi, że jeżeli nawet organy pomyliły się wyliczając kryterium dochodowe i zawyżyły je o [...] zł to pozostaje to bez znaczenia, ponieważ i tak skarżąca przekraczałaby kryterium dochodowe wskazane w art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s. W tym stanie rzeczy Sąd – na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.) oddalił skargę