II SA/Po 186/23

Dnia 14 lipca 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 lipca 2023 roku sprawy ze skargi D. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 grudnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 8 listopada 2022 r., nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Wójt Gminy [...] (dalej Wójt) decyzją z dnia 8 listopada 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 104, art. 107 § 1, § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 dalej k.p.a.), art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1 pkt 4. ust. 1b, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm. dalej u.ś.r.), Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), odmówił D. L. (dalej jako skarżący lub strona) świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Motywując decyzję organ wskazał, że w dniu 25 października 2022 r. wpłynął wniosek skarżącego o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem J. L. ur. [...] 1960 r. Z akt sprawy wynika, że podopieczny jest osobą rozwiedzioną. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] nr [...] z dnia 22 czerwca 2022 r. został zaliczony do osób wymagających stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dokument wydano do dnia 30 czerwca 2023 roku. Z orzeczenia wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast znaczny stopień datuje się od 31 maja 2022 r. Wskazano, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad ojcem. W trakcie wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem, który jest osobą schorowaną, jest po operacji i wymaga opieki osób drugich. Opieka polega na pomocy w codziennej toalecie, pielęgnacji urostomii, przygotowaniu posiłków, podawaniu lekarstw, towarzyszeniu podczas wizyt u lekarzy. Zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Organ stwierdził jednak, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność ojca skarżącego nie powstała w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej przy zachowaniu kryterium wiekowego do 25 roku życia. D. L. odwołał się od ww. decyzji. Podał, że jego ojciec jest po operacji i wymaga stałej opieki, a on z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 28 grudnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 17 u.ś.r. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Kolegium wskazało, że Organ I instancji odmowę przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnił tym, że niepełnosprawność ojca skarżącego nie powstała do ukończenia przez niego 25 roku życia, a taki warunek wynika z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium zaznaczyło jednak, że przepis ten wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. akt. K-38/13 - w zakresie, jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności został uznany za niezgodny z Konstytucją RP. W związku z powyższym Kolegium uznało, że w przedmiotowej sprawie organ I instancji błędnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r., jako podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium zaznaczyło jednak, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednym z wymogów uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja/niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą wskazaną w ustawie. Kolegium zwróciło uwagę, że odwołujący ukończył 29 lat, a jego jedyne zatrudnienie trwało, zgodnie z przedłożoną do akt sprawy umową o pracę od 11 czerwca 2019 r. do dnia 15 października 2020 r. Zgodnie ze złożonym przez niego oświadczeniem rezygnacja z pracy spowodowana była wypadkiem przy pracy - urazem kręgosłupa. Ojciec strony zgodnie z orzeczeniem z dnia 22 czerwca 2022 r. legitymuje się ustalonym stopniem niepełnosprawności od dnia 31 maja 2022 r. Zdaniem Kolegium, w sprawie nie wykazano więc dostatecznie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Niepodejmowanie przez odwołującego się zatrudnienia nie było spowodowane jedynie koniecznością sprawowania przez niego opieki nad ojcem, lecz również innymi przyczynami znanymi stronie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu D. L. reprezentowany przez adwokata podał, że zaskarża decyzję [...] wydaną w dniu 28 grudnia 2022 r. w całości. Skarżonej decyzji zarzucił: 1 . Naruszenie art. 7 k.p.a., 8§1 k.p.a., 77 k.p.a., 78§1 k.p.a., 80 k.p.a., 107 §3 k.p.a., 108 k.p.a. poprzez: - Brak wszechstronnego rozpoznania materiału dowodowego; - Przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób stronniczy; - Poprzez niezebranie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący; - Nieprawidłowe i niewystarczające uzasadnienie faktyczne decyzji; 2. naruszenie przez organ przepisów prawa materialnego, tj. art. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i wskazanie, że pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę a koniecznością opieki nad ojcem nie zachodzi związek przyczynowy; 3. Naruszenie art. 10 §1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 12 §1 k.p.a. poprzez faktycznie uniemożliwienie stronom wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów zgromadzonych w aktach, Skarżący wniósł o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 grudnia 2022 r. oraz uchylenie decyzji I instancji, zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania oraz dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi. Skarżący podał, że organ II instancji uznał, że pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością opieki nad ojcem nie zachodzi związek przyczynowy. Zgodził się z SKO [...], że wnioskodawca zrezygnował z pracy w 2020 r. z uwagi na uraz kręgosłupa. Organ II instancji nie zauważa, że obecnie skarżący jest osobą zdrową, ma 29 lat i mógłby podjąć pracę, jednakże tego nie robi, gdyż musi sprawować opiekę nad ojcem. Tym samym wypełnia przesłankę niepodejmowania zatrudnienia celem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W załączeniu przedłożono oświadczenie skarżącego, który wskazuje, że w okresie do kwietnia 2022 r. podejmował się dorywczych prac w gospodarstwach rolnych przy zbieraniu śliwek, czereśni i jabłek, których to prac zaniechał w kwietniu 2022 r., kiedy ojciec skarżącego przebył hospitalizację i wymagał opieki. Przedłożenie oświadczenia nie było możliwe na wcześniejszym etapie postępowania, o czym dowodzi data sporządzenia oświadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 grudnia 2022 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójt Gminy [...] (dalej Wójt) decyzją z dnia 8 listopada 2022 r. nr [...] odmawiającą przyznania D. L. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. W wyniku przeprowadzonej kontroli sądowej Sąd doszedł do przekonania, że wskazane powyżej decyzje nie odpowiadają prawu, co skutkowało koniecznością ich uchylenia. Zanim Sąd jednak przejdzie do rozważań nad zasadniczymi motywami zapadłego wyroku, należy zwrócić uwagę na to, że Kolegium prawidłowo odniosło się do nieuprawnionego zastosowania przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który w zakresie, w jakim uzależnia się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności w stopniu znacznym został uznany za niezgodny z Konstytucją RP w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Jest to tzw. wyrok zakresowy, w którym co prawda Trybunał Konstytucyjny nie deroguje, tj. nie eliminuje z obrotu prawnego przepisu prawa powszechnie obowiązującego, jednakże w zakresie, w jakim orzeczono jego niekonstytucyjność nie może stać się podstawą prawną w procesie stosowania prawa (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 42). Wobec tego argumentacja Kolegium w tym zakresie była prawidłowa. Sąd nie podzielił jednak pozostałej argumentacji Kolegium, a mianowicie iż w przypadku skarżącego nie została spełniona przesłanka rezygnacji/ niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wskazać należy, że pojęcie opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla osoby niepełnosprawnej. Należy podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Podstawę orzeczonej przez organy obu instancji odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego stanowiła okoliczność braku, wymaganego w świetle art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r., związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a opieką nad ojcem. Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium wskazało, że skarżący pracował w okresie 11 czerwca 2019 r. do 15 października 2020 r. (zob. świadectwo pracy- w aktach sprawy). Stosunek pracy został zakończony z uwagi na uraz kręgosłupa skarżącego w związku z wypadkiem w pracy (zob. oświadczenie z 25 października 2022 r.). SKO zwróciło uwagę, że ojciec skarżącego legitymuje się ustalonym stopniem niepełnosprawności od 31 maja 2022 r. Powyższe zdaniem organu świadczy o tym, iż związku przyczynowego nie ma pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Organy pominęły jednak to, że skarżący w toku sprawy oświadczył, iż obecnie jest osobą zdrową. Oznacza to, że w dacie składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego można go uznać za osobę zdolną do pracy. Skarżący ma 29 lat i jest osobą w wieku produkcyjnym. Kolegium nie podjęło żadnych kroków zmierzających do ustalenia aktualnej sytuacji skarżącego w kontekście możliwości podjęcia zatrudnienia. Skoro skarżący jest aktualnie osobą zdrową (nie przebywa na zwolnieniu lekarskim, nie pobiera renty, nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności) to można przyjąć, że nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na opiekę sprawowaną nad ojcem, który wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto składając skargę D. L. oświadczył, że podejmował się prac dorywczych w rolnictwie w okresie od listopada 2020 do kwietnia 2022 r. Wskazał, że po operacji ojca musiał zrezygnować z prac dodatkowych (k. [...] akt sądowych). W sprawie nie było kwestionowane, że skarżący zamieszkuje z ojcem i opiekuje się nim. Powyższe okoliczności zdaniem Sądu wskazują, że przedwczesne było stanowisko Kolegium co do tego, iż niespełniona jest przesłanka rezygnacji/ niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącego. W ocenie Sądu organ nie podjął z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym w szczególności zweryfikowania sytuacji skarżącego. Świadczy to o naruszeniu art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje dostatecznych podstaw do twierdzenia o braku wymaganego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W ocenie Sądu nie da się wykluczyć, że taki związek w niniejszej sprawie zachodzi. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy naruszył przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) poprzez ich błędną wykładnię, a także wskazane powyżej przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, jak i poprzedzająca ją decyzję organu I instancji. Rolą organu będzie ponowne rozpoznanie wniosku skarżącego, z uwzględnieniem wiążącej wykładni tego wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt II wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika.