II SA/Ol 20/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 17 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi G. L. i J. G. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" w przedmiocie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o zatwierdzeniu podziału nieruchomości na skutek sprzeciwu G. L. i J. G. od postanowień Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 26 lipca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 20/18 postanawia zmienić zaskarżone postanowienia Referendarza sądowego w ten sposób, że ustanowić wobec skarżących adwokata oraz zwolnić ich częściowo od kosztów sądowych w zakresie związanym z postępowaniem kasacyjnym. WSA/post.1 - sentencja postanowienia

Małżonkowie G. L. i J. G. po oddaleniu ich skargi złożyli wnioski o ustanowienie adwokata i częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie związanym z postępowaniem kasacyjnym. Stwierdzili, że nie mają pieniędzy na zatrudnienie profesjonalnego pełnomocnika, ani na dalsze ponoszenie kosztów sądowych. Żyją na granicy ubóstwa. Ze względu na wiek (70 i 67 l.), stan zdrowia oraz mieszkanie "na kolonii" nie mają możliwości zatrudnienia i dorobienia. Postanowieniami z dnia 26 lipca 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy. W uzasadnieniu podniesiono, że skarżących nie można zaliczyć do grona osób obiektywnie pozbawionych możliwości wygospodarowania środków na koszty postępowania. Wprawdzie zadeklarowany przez nich dochód jest niski, jednak dysponują oni nie tylko domem, lecz także niewykorzystywanym zarobkowo gospodarstwem rolnym i udziałem w mieszkaniu z ogródkiem. Zdolni są też utrzymywać samochód, a poniesienie dotychczasowych kosztów sądowych w niniejszej sprawie nie przeszkodziło im zachować środki zainwestowane w akcje. Okoliczności te świadczą o posiadaniu obiektywnie rozumianej zdolności do opłacenia również wpisu od skargi kasacyjnej (100 zł) i usługi profesjonalnego pełnomocnika. Referendarz zaznaczył przy tym, że stronie, która wniosła skargę kasacyjną, należy się od organu zwrot poniesionych przez nią niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego, jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej został uchylony wyrok sądu pierwszej instancji oddalający skargę (art. 203 pkt 1 p.p.s.a.). W ustawowym terminie skarżący wnieśli sprzeciw na te postanowienia, wskazując, że nie wiadomo czy celem Referendarza sądowego było wydanie dwóch postanowień czy jednego, ponieważ sentencje postanowień dotyczą odrębnie skarżących, a ich uzasadnienie jest takie samo. Jest to o tyle istotne, że majątek małżonków się różni. W sprzeciwie zarzucono, że w zaskarżonych postanowieniach błędnie wskazano, iż obydwoje skarżący dysponują udziałem w mieszkaniu z ogródkiem, w sytuacji gdy jest to udział należący tylko do skarżącego, który należy do jego majątku odrębnego. Ponadto w ocenie skarżących Referendarz błędnie zinterpretował, że zainwestowane środki skarżących w akcje, mogłyby być przeznaczone na koszty sądowe. Skarżący podkreślili, że zostało wyraźnie wskazane, iż środki te są przeznaczone na niezbędne utrzymanie skarżącej, czyli na operację oraz okulary lecznicze. Ponadto stanowią one odrębny majątek skarżącej. W sprzeciwie strona podniosła również, że utrzymanie samochodu nie jest zbytkiem ale koniecznością życiową, wynikającą z miejsca ich zamieszkania, gdzie nie funkcjonuje żadna komunikacja. W tym kontekście zaznaczono, że auto skarżących (Polonez rocznik 2001 r.) zostało zakupione w przetargu od KW Policji. Mylne jest również w ocenie skarżących stwierdzenie zawarte w postanowieniach Referendarza, że dysponują oni domem oraz gospodarstwem rolnym, które jest niewykorzystywane zarobkowo. W sprzeciwie wskazano, że dom jest częścią gospodarstwa rolnego i wchodzi w jego skład, gospodarstwo zaś jest wykorzystywane tylko na potrzeby własne, ponieważ wynika to z jego możliwości, a ponadto "sąd nie jest uprawniony do ustalania takiego faktu." Ponadto w ocenie skarżących fakt, że koszty sądowe w przypadku uwzględnienia ich skargi kasacyjnej, zostaną zwrócone, nie może być argumentem za odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący nie zgodzili się też ze stwierdzeniem, że sam fakt posiadania majątku pozbawia ich możliwości uzyskania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2018r., poz. 1302 j.t., dalej jako: p.p.s.a.) w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. Rozpoznając sprzeciw, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a., zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przytoczonego przepisu wynika, że ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, iż znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Trzeba mieć na względzie, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 czerwca 2018 r., sygn. akt II OZ 645/18, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika zatem, że spełnienie przesłanek określonych w tych unormowaniach obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Tym samym, to na stronie postępowania spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku i przyznanie prawa pomocy. Odnosząc powyższe uregulowania do rozpoznawanej sprawy, należy stwierdzić, że sprzeciw zasługuje na uwzględnienie, gdyż strona skarżąca wykazała, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak wynika ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału aktowego skarżący prowadzą gospodarstwo domowe we dwoje. Ich majątek stanowią: gospodarstwo rolne o powierzchni ok. 3,9 ha z domem o pow. ok. 108 m2 i trzema budynkami gospodarczymi. J. G. jest, w wyniku spadku po matce, współwłaścicielem w ½ części mieszkania o pow. 29 m2 z piwnicą i 3-arowym ogródkiem, a także właścicielem samochodu Polonez (2001 r.), pojazdu SAM, niesprawnej kosiarki rotacyjnej i przetrząsaczo-zgrabiarki. Skarżąca ma 6 kóz "na własne potrzeby bez żadnych dochodów" oraz akcje o wartości 1618 zł, "nabyte z /.../ prezentów pieniężnych urodzinowo-imieninowych" ("celem inwestycji jest uzbieranie /.../ na okulary /.../ i ew. na operację i leczenie żylaków /.../"). Miesięczne dochody netto to 1770 zł emerytury skarżącego i 627,92 zł emerytury skarżącej. Stałe wydatki w skali miesiąca wynoszą: 26,50 zł na podatki związane z nieruchomościami, 70 zł - energię elektryczną, 24 zł - wywóz śmieci, 105 zł - "radio, telefon i internet", 320 zł - benzynę i utrzymanie samochodu, 158,33 zł - opał, 100 zł - higienę osobistą. Reszta przeznaczana jest na żywność, ubranie, "ochronę zdrowia" i "koszty pozostałe". Skarżący zaznaczyli, że zalegają z wykreśleniem 2 hipotek, a każda taka czynność kosztuje 100 zł. Skarżąca wskazała, iż "pieniądze na ostatnią /.../ składkę /.../ w KRUS (ok. 400 zł) pożyczyła (-) jak i na nawóz na pastwisko (ok. 200 zł) i koszenie (ok. 250 zł) pod przyszłą emeryturę". Wspomniała też o ponoszeniu wydatków na utrzymanie zwierząt i budynków gospodarskich, opiekę weterynaryjną, zbiory siana, nawożenie. W ocenie Sądu sytuacja finansowa wykazana przez skarżących jest obiektywnie trudna. Osiągają oni bardzo niskie dochody w postaci emerytur (łącznie około 2.400 zł netto). Są to tak niskie środki finansowe, że trudno byłoby oczekiwać od skarżących poczynienia oszczędności na poczet dalszego prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, które na etapie skargi kasacyjnej wymaga udziału profesjonalnego pełnomocnika. Trzeba również zwrócić uwagę na fakt, że skarżący są osobami starszymi, od których trudno oczekiwać możliwości podjęcia dodatkowych zajęć zarobkowych. Trudno również czynić zarzut skarżącym, że nie wykorzystują oni zarobkowo swojego gospodarstwa rolnego, skoro są oni osobami starszymi, a ich gospodarstwo ma niewielkie rozmiary. Poza tym w ocenie Sądu nie może być przeszkodą w uzyskaniu prawa pomocy, fakt posiadania przez stronę starego samochodu. Z uwagi na miejsce zamieszkania strony posiadanie samochodu jest potrzebą jak najbardziej naturalną i ułatwiająca im życie. Podobnie, fakt posiadania niewielkich oszczędności (jak wskazuje skarżąca w celu sfinansowania operacji i zakupu okularów), nie stanowi automatycznie o tym, że skarżący są w stanie ponieść pełne koszty postępowania sądowoadministracyjnego w ich sprawie. Trzeba mieć na uwadze, że na obecnym etapie postępowania administracyjnego, skarżący, chcąc wywieść skargę kasacyjną od wyroku sądu administracyjnego I instancji, muszą skorzystać z profesjonalnego pełnomocnika. Bez udziału takiego pełnomocnika de facto zamyka im się drogę sądową do dochodzenia ich praw. W ocenie Sądu analiza sytuacji finansowej i majątkowej skarżących prowadzi do wniosku, że nie są oni w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla ich utrzymania. W związku z tym na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.