II SA/Ol 20/18

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Krzysztof Nesteruk po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Y o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi X i Y na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]" z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o "[...]" postanawia odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy.

Małżonkowie X i Y po oddaleniu ich skargi złożyli wnioski o ustanowienie adwokata i częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie związanym z postępowaniem kasacyjnym. Stwierdzili, iż nie mają pieniędzy na zatrudnienie profesjonalnego pełnomocnika ani na dalsze ponoszenie kosztów sądowych. Żyją na granicy ubóstwa. Ze względu na wiek ("[...]" i "[...]" l.), stan zdrowia oraz mieszkanie "[...]" nie mają możliwości zatrudnienia i dorobienia. Według oświadczeń o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzą gospodarstwo domowe we dwoje. Ich majątek stanowią: gospodarstwo rolne o powierzchni ok. "[...]" ha z domem o pow. ok."[...]" m2 i "[...]" budynkami gospodarczymi. Y jest "[...]", współwłaścicielem w ½ części mieszkania o pow. "[...]" m2 z piwnicą i "[...]", a także właścicielem samochodu "[...]" ("[...]" r.), pojazdu "[...]", niesprawnej "[...]" i "[...]". Skarżąca ma "[...]" "na własne potrzeby bez żadnych dochodów" oraz akcje o wartości "[...]" zł, "nabyte z /.../ prezentów pieniężnych urodzinowo-imieninowych" ("celem inwestycji jest uzbieranie /.../ na okulary /.../ i ew. na operację i leczenie "[...]" /.../"). Miesięczne dochody netto to "[...]" zł emerytury skarżącego i "[...]" zł emerytury skarżącej. Stałe wydatki w skali miesiąca wynoszą: 26,50 zł na podatki związane z nieruchomościami, 70 zł - energię elektryczną, 24 zł - wywóz śmieci, 105 zł - "radio, telefon i internet", 320 zł - benzynę i utrzymanie samochodu, 158,33 zł - opał, 100 zł - higienę osobistą. Reszta przeznaczana jest na żywność, ubranie, "ochronę zdrowia" i "koszty pozostałe". Skarżący zaznaczyli, iż zalegają z wykreśleniem 2 hipotek, a każda taka czynność kosztuje 100 zł. Skarżąca wskazała, iż "pieniądze na ostatnią /.../ składkę /.../ w KRUS (ok. 400 zł) pożyczyła(-) jak i na nawóz na pastwisko (ok. 200 zł) i koszenie (ok. 250 zł) pod przyszłą emeryturę". Wspomniała też o ponoszeniu wydatków na utrzymanie zwierząt i budynków gospodarskich, opiekę weterynaryjną, zbiory siana, nawożenie. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302; w skrócie: p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a., zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przytoczonego przepisu wynika, że ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, iż znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Ponadto skarżący powinien mieć na względzie, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 czerwca 2018 r., sygn. akt II OZ 645/18, orzeczenia.nsa.gov.pl). Tak więc przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy bierze się pod uwagę nie tylko aktualną sytuacją dochodową, lecz również stan majątkowy. Wartość składników majątku jest bezpośrednim wyznacznikiem całokształtu sytuacji majątkowej, a pośrednio również finansowej, gdyż stanowi o możliwościach uzyskiwania dodatkowych źródeł dochodu (przez najem, dzierżawę czy sprzedaż), jak również ma wpływ na możliwości kredytowe. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, iż sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania. Przyjmuje się, że posiadanie majątku, zwłaszcza nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość skorzystania z prawa pomocy, szczególnie w sytuacji, gdy majątek taki nie jest obciążony prawami osób trzecich i nie została ograniczona możliwość jego zbycia. Wówczas może on też służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, w sytuacji gdy ich właścicielowi brakuje bieżących środków finansowych. Z powyższych względów skarżących nie można zaliczyć do grona osób obiektywnie pozbawionych możliwości wygospodarowania środków na koszty postępowania. Wprawdzie zadeklarowany przez nich dochód jest niski, jednak dysponują oni nie tylko domem, lecz także niewykorzystywanym zarobkowo gospodarstwem rolnym i udziałem w mieszkaniu z "[...]". Zdolni są też utrzymywać samochód, a poniesienie dotychczasowych kosztów sądowych w niniejszej sprawie nie przeszkodziło im zachować środki zainwestowane w akcje. Okoliczności te świadczą o posiadaniu obiektywnie rozumianej zdolności do opłacenia również wpisu od skargi kasacyjnej (100 zł) i usługi profesjonalnego pełnomocnika [w kwestii tychże kosztów należy nadmienić, iż stronie, która wniosła skargę kasacyjną, należy się od organu zwrot poniesionych przez nią niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego, jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej został uchylony wyrok sądu pierwszej instancji oddalający skargę (art. 203 pkt 1 p.p.s.a.)]. Postanowienie zostało wydane w oparciu o art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., powierzający referendarzowi sądowemu wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień dotyczących prawa pomocy.