II SA/Lu 691/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca) Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur Protokolant Referent Justyna Kłosowska-Pietrynko po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2023 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 28 lipca 2022 r. znak: SKO.41/2825/OS/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

W dniu 30 listopada 2021 r. (data wpływu) M. D. (dalej także jako: skarżąca) złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem H. P.. Decyzją z dnia 29 kwietnia 2022 r., znak: MOPR.D.-ŚS.460.77095.1.2022, Prezydent Miasta Lublina (dalej także jako: Prezydent) odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem. Jako podstawę odmowy wskazał m. in. art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 3 pkt 11 i art. 20 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022 r., poz. 615, dalej jako: u.ś.r.). W uzasadnieniu Prezydent podał, że niepełnosprawność H. P. nie powstała w czasie, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a ponadto pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Decyzją z dnia 28 lipca 2022 r., znak: SKO.41/2825/OS/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej także jako: Kolegium) utrzymało w mocy powyższą decyzję. Organ odwoławczy zakwestionował wydanie decyzji w oparciu o przesłankę z art. 17 ust. 1b u.ś.r. w związku z tym, że przepis ten został uznany za sprzeczny z Konstytucją RP (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13). Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że oceny spełnienia przesłanek należy dokonać z pominięciem tego kryterium. Kolegium uznało jednak, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest możliwe z uwagi na fakt, że H. P. pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona (S. P.) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). W skardze na powyższą decyzję, skarżąca zarzuciła: I. naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. przez nienależyte zebranie materiału dowodowego poprzez nienależyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, gdy tymczasem obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich istotnych okoliczności spoczywa na organie i przyjęcie w konsekwencji, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przez błędną wykładnię, tj. przyjęcie wykładni literalnej, a w konsekwencji niewłaściwe jego zastosowanie, podczas gdy w orzecznictwie sądowym ukształtował się pogląd o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem, który sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a także zasądzenie od organu kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Tytułem wstępu należy zauważyć, że z treści art. 145 § 1 pkt 1 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.) wynika, że uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy. Nie jest jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W pierwszej kolejności wskazać należy, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu I instancji co do jednej z podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Argumentacja Prezydenta w zakresie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją RP tego przepisu została zakwestionowana wskazanym przez organ odwoławczy wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (Dz. U. 2014, poz. 1443). W tym miejscu należy wskazać, że wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (por. m. in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. I OSK 786/21, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie m. in.: z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 682/22, z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 603/22). Podstawą utrzymania w mocy decyzji organu I instancji była okoliczność, że osoba wymagająca opieki ma współmałżonkę, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, natomiast o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła inna osoba, zobowiązana w dalszej kolejności (córka). Rozstrzygnięcie to należy w pełni zaaprobować. Stan faktyczny sprawy nie jest sporny. H. P. (osoba niepełnosprawna) pozostaje w związku małżeńskim ze S. P., która legitymuje się wyłącznie orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym (k. 20 akt admin. I inst.) i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądowym niejednokrotnie było już wskazywane, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, co nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22 przesądził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do odejścia od literalnej wykładni omawianych przepisów. Zważył, że przyjęcie kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności nie jest kryterium arbitralnym. Zastosowanie tej przesłanki – nie zaś uzależnienie oceny od każdorazowej analizy stanu faktycznego przez organy administracji – nie narusza w oczywisty sposób wartości związanych z państwem prawnym. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium przejścia uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy jest związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Warto ubocznie odnotować, że pogląd ten zdecydowanie dominował w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. m. in. wyroki NSA: z dnia 20 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 1304/20, z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20; wyroki WSA w Lublinie: z dnia 10 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 352/22, z dnia 27 września 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 421/22). Wskazuje się bowiem, że ani organ, ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Reasumując powyższe rozważania należy wskazać, że niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Jeżeli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego może zostać przesunięte na inne podmioty wyłącznie wtedy, gdy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Irrelewantne dla dokonania tej oceny są takie okoliczności jak np. faktyczna zdolność do sprawowania opieki czy też pozostawanie w separacji faktycznej. Końcowo należy wskazać, że rozstrzygnięcie zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym i wyjaśnieniem istotnego dla sprawy stanu faktycznego. Mając na uwadze wykazywany przez skarżącą stan zdrowia żony osoby niepełnosprawnej należy ubocznie zauważyć, że odmowa przyznania przedmiotowego świadczenia nie wyklucza ponownego wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o jego przyznanie, w przypadku, gdy jej matka (żona osoby wymagającej opieki) uzyska orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uzyskanie takiego orzeczenia umożliwi ubieganie się przez skarżącą o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tym stanie rzeczy, Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.