II SA/Ke 230/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2023 r. sprawy ze skargi N. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 16 marca 2023 r. znak: SKO.PS/80/8561/5031/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Decyzją z 16 marca 2023 r. znak: SKO.PS/80/8561/5031/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane dalej "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania N. B. od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy Samborzec z dnia 26 listopada 2022 r. znak: OPS.5211.508.22 orzekającej o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na W. B., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, N. B. jest synem osoby wymagającej opieki – W. B., który jest wdowcem. Zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Sandomierzu z dnia 23 września 2022 r. W. B. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu tym wskazano, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, zaś orzeczenie zostało wydane na stałe. Zdaniem SKO w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390), zwanej dalej "u.ś.r.", która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Odmawiając zatem zaskarżoną decyzją przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia, organ I instancji dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną. Pomimo powyższego, w ocenie Kolegium w niniejszej sprawie zaistniała przesłanka powodująca konieczność odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. W dniu 14 listopada 2022 r. N. B. oświadczył, że od dnia 15 września 2022 r. pracę w gospodarstwie rolnym przejęła jego żona. Fakt ten oświadczeniem z tego samego dnia potwierdziła B. B.. Z zaświadczenia Urzędu Gminy Dwikozy z dnia 4 listopada 2022 r. wynika, że B. i N. B. posiadają gospodarstwo rolne, a N. B. korzystał w roku 2022 ze zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej. Z zaświadczeń Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 4 listopada 2022 r. i 6 marca 2023 r. wynika, że N. B. otrzymał w roku 2022 wsparcie z Agencji oraz, że jest on zarejestrowany jako producent rolny, a B. B. jako potencjalny beneficjent. Odwołując się do przepisów art. 2 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz.U. z 2022 poz. 2001 z późn. zm.) i art. 4 ust. 1 lit. a i lit. c rozporządzenia Parlamentu Europejskiej nr 1307/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego przepisy dotyczące płatności bezpośrednich dla rolników na podstawie systemów wsparcia w ramach wspólnej polityki rolnej oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 637/2008 i rozporządzenie Rady (WE) nr 73/2009 (Dz.U.UE.L.2013.347.608 z późn. zm.), Kolegium uznało, że ponieważ skarżący jest zarejestrowany w systemie ewidencji producentów rolnych ARiMR oraz otrzymał w roku 2022 r. płatność w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, nie zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego. Figurowanie w systemie ewidencji producentów rolnych Agencji oraz otrzymywanie wsparcia świadczy, że prowadzi działalność rolniczą, co wynika z wyżej przywołanych przepisów. W skardze na ww. decyzję SKO, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, N. B. podniósł, że organ nie wziął pod uwagę jego oświadczenia złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej, z którego wynika, że zaprzestał działalności rolniczej z dniem 15 września 2022 r. Zdaniem organu skarżący korzystał ze wsparcia z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, ale wsparcie to miało miejsce przed tą datą. Poza tym także we wcześniejszych latach wniosek ten składała żona, a jedynie decyzja przychodzi "na niego" ponieważ dawno temu numer identyfikacyjny gospodarstwa został wydany na jego nazwisko, a gospodarstwo rolne, które widnieje jako współwłasność, nie może mieć odrębnych numerów gospodarstwa. Podobna sytuacja dotyczy akcyzy za paliwo rolnicze, o której zwrot ubiegał się przed datą zaprzestania działalności rolniczej. Żona B. B. oświadczyła, że ona teraz samodzielnie prowadzi gospodarstwo. Organ powołał się na wyrok WSA w Bydgoszczy z 9 kwietnia 2019 r., sygn. II SA/Bd 1324/18, jednak nie uwzględnił tego, że w stanie faktycznym tej sprawy skarżący nie złożył oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia i pracy w jego gospodarstwie rolnym. Nie można z góry wykluczyć przypadku, gdy określona osoba jedynie zamieszkuje na terenie gospodarstwa rolnego i nie bierze jakiegokolwiek udziału w pracach w tym gospodarstwie, w tym także nie zarządza tymi pracami, gdyż w rzeczywistości zatrudniona jest poza rolnictwem. Trudno byłoby wtedy automatycznie wykluczyć możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, skoro w istocie mogło dojść do niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sensie odpowiadającym art. 3 pkt 22 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tymczasem okoliczność ta nie była w ogóle poddana analizie w rozpatrywanej sprawie, a organy nie poddały ocenie twierdzeń skarżącego co do przyczyn niepodejmowania zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w ramach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności decyzji organu odwoławczego. Kontrolą sądowoadministracyjną w niniejszej sprawie została objęta decyzja organu odwoławczego o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na ojca – legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W pierwszej kolejności należy podzielić stanowisko organu odwoławczego co do tego, że – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, odwołującym się do treści i skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13 – nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, z powodu której wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (por. m.in. wyroki NSA z dnia 5 grudnia 2017r., sygn. I OSK 1079/17, z dnia 11 lipca 2017r., sygn. I OSK 1600/16, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 2 sierpnia 2018r., sygn. III SA/Gd 413/18, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 czerwca 2018r., sygn. II SA/Go 274/18). Punktem spornym w niniejszej sprawie było natomiast to, czy organy administracji miały podstawy do przyjęcia, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu sprawowania opieki nad ojcem, skoro złożył oświadczenie, o jakim mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r. Otóż jak wynika z art. 17b ust. 1 tej ustawy, w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Ust. 2 art. 17b natomiast stanowi, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego rodzaju oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność za złożenie oświadczenia przerzucana jest na osobę, która dane oświadczenie składa. Tego rodzaju ułatwienie dowodowe nie oznacza, że oświadczenie rolnika nie może podlegać weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej (por.m.in. wyrok WSA w Lublinie z 30 marca 2022 r., sygn. II SA/Lu 99/22, wyrok WSA w Krakowie z 7 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1600/21, wyrok WSA w Lublinie z 9 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Lu 773/21). W niniejszym przypadku z zaświadczenia Wójta Gminy Dwikozy z dnia 4 listopada 2022 r. wynika, że B. i N. B. posiadają gospodarstwo rolne o pow. 12,36 ha fizyczne (19,69 ha przeliczeniowe), jak również jako współwłaściciele posiadają udział ½ we własności gruntu o pow. 0,2 ha fizyczne (0,29 ha przeliczeniowe), a N. B. korzysta ze zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej. Z zaświadczeń Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 4 listopada 2022 r. i 6 marca 2023 r. wynika natomiast, że N. B. otrzymał w roku 2022 wsparcie z Agencji – płatność z programu "Inwestycje w środki trwałe – Wsparcie inwestycji w gospodarstwach rolnych: Modernizacja gospodarstw rolnych", oraz, że jest on zarejestrowany jako producent rolny, a B. B. jako potencjalny beneficjent (stan na dzień 24 lutego 2023 r.). Na rozprawie w dniu 9 maja 2023 r. skarżący oświadczył, że w 2023 r. nie składał wniosku o dopłaty, taki wniosek będzie składała żona, która wystąpi też o zwrot podatku akcyzowego. W 2022 r. żona składała wniosek o dopłaty jako jego pełnomocnik i dopłaty zostały mu przyznane. Analogiczna sytuacja dotyczyła zwrotu podatku akcyzowego. W ocenie Sądu powyższe okoliczności pozwalają uznać za prawidłowe stanowisko organu odwoławczego, że skarżący w istocie nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, wyjaśnił, że prowadzenie gospodarstwa rolnego oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzanie gospodarstwem. W stanie faktycznym sprawy mamy do czynienia z tą ostatnią formą aktywności związanej z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Skarżący składając opisane wyżej wnioski (także jeśli składa je w jego imieniu żona), których uwzględnienie jest uzależnione od faktu prowadzenia działalności rolniczej, faktycznie zarządza gospodarstwem rolnym stanowiącym jego własność, nawet jeśli nie wykonuje w nim osobiście pracy fizycznej. Trzeba podkreślić, że prawne przesłanki pobierania płatności z ARiMR są ściśle powiązane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, obowiązującej w dacie podjęcia zaskarżonej decyzji (Dz. U. z 2022 r. poz. 1775 z późn. zm.), płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi, jeżeli: został mu nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, który może być wykorzystywany do ubiegania się o te płatności (pkt 1), oraz łączna powierzchnia gruntów objętych obszarem zatwierdzonym będących w posiadaniu tego rolnika jest nie mniejsza niż 1 ha (pkt 2). Według art. 2 pkt 14 tej ustawy użyte w niej określenie "rolnik" oznacza rolnika w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a rozporządzenia nr 1307/2013, którego gospodarstwo rolne jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, tj. osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, która prowadzi działalność rolniczą. Działalność rolnicza oznacza zaś: produkcję, hodowlę lub uprawę produktów rolnych, w tym zbiory, dojenie, hodowlę zwierząt oraz utrzymywanie zwierząt do celów gospodarskich; utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza zwykłe metody rolnicze i zwykły sprzęt rolniczy, w oparciu o kryteria określone przez państwa członkowskie na podstawie ram ustanowionych przez Komisję, lub prowadzenie działań minimalnych, określanych przez państwa członkowskie, na użytkach rolnych utrzymujących się naturalnie w stanie nadającym się do wypasu lub uprawy (art. 4 ust. 1 lit. c rozporządzenia nr 1307/2013). W świetle powyższego, niemożliwe jest pobieranie płatności bezpośrednich, jeśli nie prowadzi się gospodarstwa rolnego. Na dzień wydania decyzji przez organ odwoławczy skarżący, pobierając płatności, był więc rolnikiem i organ nie miał podstaw do przyjęcia, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad ojcem, co uzasadniało wydanie decyzji o odmowie przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Znamienne jest także uzyskanie przez skarżącego płatności z programu "Inwestycje w środki trwałe – Wsparcie inwestycji w gospodarstwach rolnych: Modernizacja gospodarstw rolnych". Nie ma przy tym znaczenia fakt, że w imieniu skarżącego o dopłaty czy też o zwrot podatku akcyzowego występuje jego żona skoro to on jest w istocie beneficjentem środków z tego tytułu. Fakt, że żona reprezentuje go wyłącznie jako pełnomocnik wręcz potwierdza tę okoliczność. Z podniesionych wyżej względów, Kolegium prawidłowo odmówiło skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja organu odwoławczego została wydana zgodnie z obowiązującymi przepisami i nie zachodzą podstawy uzasadniające jej uchylenie. Skoro zatem podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 p.p.s.a.