II SA/Gl 92/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.),, Sędzia WSA Aneta Majowska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 maja 2026 r. sprawy ze skargi B. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 listopada 2025 r. nr SW/101393017 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 października 2025 r. nr [...].

Decyzją z dnia 14 października 2025 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin stwierdził, że wypłacone B.R. świadczenie wychowawcze na córkę Z.R. za okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r., w łącznej kwocie 4800,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Jednocześnie zobowiązał adresatkę decyzji do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W uzasadnieniu organ wskazał, że wykonując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 29 kwietnia 2025 r. sygn. akt II SA/GI 1565/24 Zakład Ubezpieczeń Społecznych w dniu 26 sierpnia 2025 r. zmienił wysokość świadczenia wychowawczego na córkę strony na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Sąd w ww. wyroku wskazał, że opieka nad dzieckiem ma cechy opieki naprzemiennej co oznacza, że drugi rodzic dziecka jest uprawniony do należnej kwoty z tytułu świadczenia wychowawczego. Ojciec dziecka wystąpił z wnioskiem o świadczenie wychowawcze 6 lutego 2023 r. ZUS po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego odmówił prawa do tego świadczenia uznając, że zgodnie z Wyrokiem Sądu Okręgowego z [...] r. sygn. akt [...] opieka ustalona wyrokiem nie nosi znamion opieki naprzemiennej. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez Prezesa ZUS. Ojciec dziecka wniósł od tej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, sąd wyrokiem z [...] r. uchylił obie decyzje ZUS i wskazał, że opieka nad dzieckiem jest realizowana cyklicznie przez każdego z rodziców, dlatego zasadnym jest uznanie, że w sprawie znajduje zastosowanie art. 5 ust 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci tj., że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Zakwestionowała ona stanowisko organu w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Wskazała, że świadczenie było wypłacane na podstawie prawomocnej decyzji ZUS i zostało przeznaczone na bieżące potrzeby dzieci. Nie doszło do żadnego nadużycia ani wprowadzenia organu w błąd. ZUS posiadał pełną dokumentację dotyczącą sytuacji rodzinnej strony, a mimo to nie przeprowadził stosownej weryfikacji ani wywiadu środowiskowego przed wydaniem nowej decyzji. Ponadto, wezwanie do złożenia wyjaśnień zostało doręczone w czasie, gdy strona przebywałam z dziećmi za granicą - nie miała świadomości, że postępowanie się toczy. Zaskarżoną obecnie decyzją Prezes ZUS utrzymał rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Podkreślił, że WSA w Gliwicach wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2025 r. (sygn. II SA/GI 1565/24) uznał, że pełniona przez stronę opieka nad dzieckiem ma charakter opieki naprzemiennej. W konsekwencji organ I instancji był zobowiązany do przyznania części świadczenia ojcu dziecka a jednocześnie musiał zmienić świadczenie dla strony (co nastąpiło 26 sierpnia 2025 r.). Skutkiem powyższego była konieczność uznania, że świadczenie, w części, zostało nienależnie pobrane. Skargę na tę decyzję (obejmującą również szereg innych decyzji wydanych w sprawie świadczeń strony) do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Domagając się stwierdzenia nieważności bądź uchylenia rozstrzygnięć kontrolowanych obecnie rozstrzygnięć organów ZUS, umorzenia postępowania w sprawie oraz zasądzenia kosztów postępowania zarzuciła Prezesowi ZUS naruszenie: 1) art. 84 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 72 Konstytucji RP w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i art. 156 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji obarczonej wadą rażącego naruszenia prawa, skutkującą koniecznością stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, 2) art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w zw. z art. 84 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez przyjęcie, że świadczenie wychowawcze pobierane przez skarżącą w okresie objętym decyzją stanowi "świadczenie nienależnie pobrane", podczas gdy świadczenie to zostało przyznane decyzją organu i pobierane zgodnie z ustaleniami między rodzicami dokonanymi w toku postępowania w sprawie o rozwód zostało w całości przeznaczone na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb dzieci, żaden inny rodzic nie pobierał w tym czasie świadczenia na te same dzieci, co pozostaje w sprzeczności z celem ustawy, zgodnie z którym świadczenie przyznane jednemu z rodziców przy opiece naprzemiennej lub też opiece do niej zbliżonej i służące zaspokojeniu potrzeb dziecka nie stanowi świadczenia nienależnie pobranego, 3) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 84 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zaniechanie ustalenia rzeczywistego sposobu wykonywania opieki nad małoletnimi dziećmi skarżącej oraz finansowania kosztów ich utrzymania, pominięcie okoliczności, że świadczenie wychowawcze było faktycznie przeznaczane na potrzeby dzieci oraz przyjęcie, wbrew faktom i orzecznictwu, że w warunkach opieki naprzemiennej lub opieki do niej zbliżonej świadczenie wykorzystane na potrzeby dziecka może być kwalifikowane jako "nienależnie pobrane", 4) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., oraz art. 10 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób jednostronny, ograniczony w praktyce do twierdzeń drugiego rodzica, niedopuszczenie a tym samym nieuwzględnienie wniosków dowodowych, które skarżąca chciała przedstawić w postaci rachunków oraz innych dokumentów potwierdzających faktyczne utrzymanie dzieci oraz przyjęcie, że samo orzeczenie sądu administracyjnego, iż sposób sprawowania opieki nad małoletnimi dziećmi skarżącej ma charakter opieki naprzemiennej przesądza o braku prawa skarżącej do świadczenia, podczas gdy, organ zobowiązany był do ustalenia realnego modelu sprawowania opieki, a nie poprzestania na literalnym brzmieniu orzeczenia, 5) art. 5 ust. 2a ustawy w zw. z art. 2 i 72 Konstytucji RP (zasada zaufania do państw a i prawa oraz zakaz retroakcji), co miało istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez uznanie, że świadczenia wychowawcze pobierane przez skarżąca są sprzeczne z przepisami ustawy, a organ je wypłacający po upływie dłuższego czasu może jednostronnie zmienić interpretację przepisów i obciążyć skarżącą obowiązkiem zwrotu świadczenia, mimo że pobierała je w oparciu o ostateczną decyzję organu, podczas gdy takie działanie stanowi niedopuszczalne przerzucenie na stronę skutków zmiany wykładni prawa przez organ. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej odrzucenie, ze względu na złożenie jej bez wykorzystania systemu teleinformatycznego. W razie dopuszczenia skargi wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Zarządzeniem z dnia 27 stycznia 2025 r. Przewodniczący Wydziału II tutejszego Sądu zarządził rozdzielenie skarg wniesionych przez skarżącą pismem z dnia 28 listopada 2025 r. na decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 143, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r., poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd wskazuje, że przedmiotem uzasadnionego tu wyroku jest decyzja Prezesa ZUS utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 14 października 2025 r. nr [...] ustalająca, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze na córkę za okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r., w łącznej kwocie 4800,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Jednocześnie zobowiązał adresatkę decyzji do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Poza zakresem orzekania pozostaje kwestia prawidłowości decyzji Prezesa ZUS utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 26 sierpnia 2025 r. zmieniającej wysokość świadczenia wychowawczego na córkę strony na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Rozstrzygnięcie w tym ostatnim zakresie jest ostateczne a tutejszy Sąd oddalił skargę adresatki decyzji. W stosunku do skarżącej została wydana decyzja zmniejszająca o połowę wysokość świadczenia wychowawczego na dziecko na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. W konsekwencji uznano, że w sprawie zaistniała przesłanka, o której mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2026 r., poz. 508 - dalej "u.p.p.w.d"). Zgodnie z tym przepisem "za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się [...] świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia". Na mocy decyzji organów ZUS ustalono, że we wskazanym okresie skarżącej przysługiwała połowa świadczenia wychowawczego na dziecko. Skoro więc w tym okresie skarżąca pobierała świadczenie w pełnej kwocie, oznacza to, że świadczenie w części było nienależne. W konsekwencji została spełniona przesłanka, o której mowa w art. 25 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym "osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu". Sąd zważył, że wykładnia art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy wywołuje w orzecznictwie pewne rozbieżności. Część orzeczeń przyjmuje wysoce obiektywizujący charakter tej regulacji, wskazując, iż na definicję nienależnie pobranego świadczenia w świetle art. 25 ust. 2 pkt 6 składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z formy wsparcia finansowego mimo braku prawa do jego pobierania, a świadomość strony co do zaistnienia przesłanek oraz kwestie jej pouczenia nie mają w takim układzie żadnego znaczenia. Tego rodzaju argumentacja nakazywałaby bezwarunkowy zwrot środków w każdej sytuacji niezgodności podmiotowej. Sąd w niniejszym składzie opowiada się jednakże za linią orzeczniczą, w której akcentuje się celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów oraz niejednorodny charakter normy. Skład orzekający podziela stanowisko, zgodnie z którym przesłanka nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne i bezrefleksyjne przyjęcie, że w każdej sytuacji przepis ten nie będzie odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej wsparcie. W każdej sytuacji procesowej organy państwa zobligowane są ocenić realny stan faktyczny danej sprawy, a nie automatycznie przyjmować nienależność pobranego świadczenia. Należy odróżnić "nienależne świadczenie" (pojęcie obiektywne) od "świadczenia nienależnie pobranego", z którym mamy do czynienia wówczas, gdy można danej osobie przypisać określoną świadomość woli lub złe intencje polegające na wykorzystaniu błędu systemu. W rozpatrywanej sprawie nie sposób zarzucić skarżącej złej woli, czy celowego wprowadzenia organu w błąd. W chwili przyznania i pobierania świadczenia była przekonana (tak samo jak organy ZUS), że świadczenie to jej w pełnej wysokości przysługuje. Organy ZUS winny mieć świadomość, że celem świadczenia wychowawczego (określonym w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.) jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego życiowych potrzeb. Choć świadczenie technicznie przyznaje się rodzicowi (czy opiekunowi), jest ono immanentnie związane z dobrem dziecka i jemu ostatecznie służy. Żądanie zwrotu świadczeń faktycznie spożytkowanych na zaspokojenie pilnych potrzeb małoletniego, byłoby całkowicie nie do pogodzenia z istotą regulacji oraz ratio legis u.p.p.w.d. W zależności od daty ponownego rozpatrzenia sprawy organy ZUS dokonają oceny czy w sprawie nie znajdzie zastosowania rozwiązanie przewidziane w art. 25 ust. 6 ustawy. Biorąc pod uwagę powyższe, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Rozpatrując ponownie sprawę organy ZUS wezmą pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu.