II SA/Gl 1208/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi K.B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 lipca 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/590/2025/8305 w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia na zawiadomienie o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia z tytułu urodzenia dziecka uchyla zaskarżone postanowienie.

Pismem nadanym dnia 26 sierpnia 2026 r. K. B. (dalej: Skarżąca), wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 lipca 2025 r. znak SKO.PSŚ/41.5/590/2025/8305 w przedmiocie niedopuszczalności zażalenia w sprawie jednorazowego świadczenia z tytułu urodzenia się dziecka. Zaskarżone postanowienie zapadło w następującym stanie faktycznym. W dniu 7 kwietnia 2025 r. Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia z tytułu urodzenia się dziecka, u którego zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu (karta nr 1 akt administracyjnych). Pismem z dnia 29 kwietnia 2025 r. Prezydent Miasta D. zawiadomił Skarżącą, że ww. wniosek został pozostawiony bez rozpoznania. W uzasadnieniu pisma podano, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Z.[...] Wydział [...] z dnia [...] sygn. akt [...] małoletnia W. K. została umieszczona w rodzinie zastępczej, a Skarżąca została ustanowiona opiekunem prawnym małoletniej. Postanowienie stało się prawomocne z dniem 28 grudnia 2023 r., zatem wniosek z dnia 7 kwietnia 2025 r. wpłynął po terminie 12 miesięcy od dnia objęcia dziecka opieką, i jako złożony po terminie został pozostawiony bez rozpoznania na podstawie art. 10 ust. 4 zd. 2 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem" (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1829). Zawiadomienie doręczono 8 maja 2025 r. W piśmie z dnia 14 maja 2025 r. Skarżąca wyraziła niezrozumienie dla otrzymanego zawiadomienia. Wskazała, że złożenie wniosku po upływie 12 miesięcy od objęcia opieką prawną małoletniej, wynikało z daty otrzymania diagnozy WES stwierdzającej mutację odpowiadającą zespołowi genetycznemu i dopiero późniejszym otrzymaniem zaświadczenia lekarskiego umożliwiającego złożenie wniosku. Podkreśliła, że wniesienie wniosku po terminie "wynikało z przyczyn niezależnych" od Skarżącej i "nie powinno skutkować odmową wszczęcia postępowania, lecz rozpoznaniem sprawy zgodnie z dobrem dziecka, w zgodzie z celem ustawy "Za życiem". Skarżąca wniosła o nakazanie wszczęcia postępowania. Przywołanym na wstępie postanowieniem z dnia 24 lipca 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, w oparciu o art. 134 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), stwierdziło niedopuszczalność zażalenia. Organ odwoławczy przywołał stan sprawy, zauważając, że jednocześnie z zażaleniem, Skarżąca w tym samym dniu 14 maja 2025 r. złożyła wniosek o "przywrócenie terminu zażalenia, następnie sprecyzowany pismem z dnia 27 sierpnia 2025 r. - jako wniosek o przywrócenie terminu na złożenie wniosku w sprawie świadczenia "Za życiem". Następnie stwierdził, że w sprawie zachodzi sytuacja niedopuszczalności zażalenia z przyczyn przedmiotowych, ponieważ zostało ono wniesione od pisma, nie od decyzji czy postanowienia. Postanowienie zostało doręczone w dniu 29 lipca 2025 r. Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca. W treści skargi podniosła zarzut naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. przez niepodjęcie wszystkich kroków w celu dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy i uwzględnienia dobra dziecka, naruszenie zasady zaufania obywatela do państwa i zasady proporcjonalności, mimo, że opóźnienie nie było zawinione przez stronę, oraz błędną wykładnię art. 10 § 2 ustawy o wsparciu kobiet w ciąży przez nieuwzględnienie celu ustawy, jakim jest zapewnienie realnego wsparcia rodzinom w sytuacjach szczególnie trudnych. Skarżąca zwróciła uwagę na specyfikę opieki nad dzieckiem w pieczy zastępczej, które najczęściej nie posiadają pełnej diagnostyki. Jak podała, oczekiwała na wyniki badania WES, które wskazywały na zespół genetyczny, aktualnie trwa diagnostyka w kierunku [...]. Wskazała, że niezwłocznie po odebraniu zaświadczenia lekarskiego złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia. Zdaniem Skarżącej, w tej sytuacji pozostawienie sprawy bez rozpoznania, narusza istotę i cel ustawy. Do skargi przedłożyła: sprawozdanie z molekularnego badania genetycznego z dnia 21 stycznia 2025 r. oraz kserokopie dokumentów znajdujących się już w aktach sprawy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie z argumentacją jak w treści zaskarżonego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r., poz. 143 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty (pkt 2). W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi. Normatywną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem". Stosownie do brzmienia art. 10 ust. 1 tej ustawy, z tytułu urodzenia się żywego dziecka, posiadającego zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3, przyznaje się, na to dziecko, jednorazowe świadczenie w wysokości 4.000 zł. Ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu, o których mowa w ust. 2 pkt 2-4, stwierdza w zaświadczeniu lekarz ubezpieczenia zdrowotnego, w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, posiadający specjalizację II stopnia lub tytuł specjalisty w dziedzinie: położnictwa i ginekologii, perinatologii, neonatologii, neurologii dziecięcej, kardiologii dziecięcej lub chirurgii dziecięcej (art. 4 ust. 3). Wsparcie, o którym mowa w ustawie, obejmuje zatem również zapewnienie rodzicom dziecka (rodzinie) m.in. jednorazowego świadczenia z tytułu urodzenia dziecka, u którego zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą jego życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu (art. 4 ust. 2 pkt 2 ustawy). Jednorazowe świadczenie przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka bez względu na dochód (art. 10 ust. 2). Prawo do jednorazowego świadczenia ustala się na wniosek osób, o których mowa w ust. 2 (art. 10 ust. 3). Co istotne w rozpoznawanej sprawie, wniosek o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka, a w przypadku gdy wniosek dotyczy dziecka objętego opieką prawną, opieką faktyczną albo dziecka przysposobionego - w terminie 12 miesięcy od dnia objęcia dziecka opieką albo przysposobienia, nie później niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Wniosek złożony po terminie właściwy organ pozostawia bez rozpoznania (art. 10 ust. 4). Przyznanie jednorazowego świadczenia przed dniem objęcia dziecka opieką przez opiekuna prawnego, opiekuna faktycznego lub przysposobienia nie wyklucza prawa opiekuna prawnego, opiekuna faktycznego lub rodzica adopcyjnego do jednorazowego świadczenia po objęciu dziecka opieką albo przysposobieniem (art. 10 ust. 4a). Zgodnie z przedłożonymi aktami administracyjnymi sprawy, Skarżąca do wniosku z dnia 7 kwietnia 2025 r. o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia załączyła oświadczenie, że poprzedni opiekun prawny nie pobrał świadczenia a rodzice biologiczni nie sprawowali opieki nad dzieckiem, zaświadczenie lekarskie z dnia 4 kwietnia 2025 r. uprawniające do korzystania ze wsparcia, o którym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 2-4 ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem", oraz postanowienie Sądu Rejonowego w Z. III Wydział [...] z dnia [...] sygn. akt III [...] powierzające Skarżącej obowiązki opiekuna prawnego nad małoletnią i ustanawiające dla małoletniej rodzinę zastępczą w osobie Skarżącej, zaświadczenie Sądu Rejonowego w Z. z dnia [...] o ustanowieniu Skarżącej opiekunem prawnym (karty nr 1-9 akt administracyjnych). W piśmie uzupełniającym z dnia 24 kwietnia 2025 r. Skarżąca wyjaśniła przyczynę złożenia wniosku po upływie 12 miesięcy od objęcia opieki, wskazała, że "z uwagi na późne ustalenie diagnozy, a co za nią idzie określenie przyczyny i okresu powstania dysfunkcji dziecka, nie było możliwe otrzymanie zaświadczenia i dotrzymanie ustawowego terminu, wynika to z przyczyn niezależnych od opiekuna prawnego" (karta nr 25 akt administracyjnych). Dostrzec należy, że przepis art. 10 ust. 1 ustawy o wsparciu kobiet w ciąży "Za życiem", wyraźnie wiąże prawo do jednorazowego świadczenia z urodzeniem się dziecka "posiadającego zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3". Jak wskazała Skarżąca, na dzień objęcia opieki nad małoletnią, małoletnia nie posiadała przedmiotowego zaświadczenia. Stąd też złożenie przez Skarżącą wniosku przed uzyskaniem zaświadczenia lekarskiego, szczegółowo opisanego w art. 4 ust. 3 omawianej ustawy, nie spełniałoby wymogów ustawowych. W piśmie zatytułowanym "zażalenie", wniesionym przez Skarżącą niereprezentowaną przez fachowego pełnomocnika, jako reakcja na zawiadomienie o pozostawieniu złożonego wniosku bez rozpoznania, Skarżąca zaznaczyła, że złożony wniosek powinien skutkować "rozpoznaniem sprawy" oraz wniosła o "nakazanie wszczęcia postępowania". W tych okolicznościach, organ powinien prowadzić dalsze postępowanie przyjmując, że złożone w dniu 14 maja 2025 r. pismo stanowi w istocie ponaglenie w rozumieniu art. 37 § 3 k.p.a. W omówionym zakresie zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 134 k.p.a. Równocześnie Sąd zauważa, że jednorazowe świadczenie jest instrumentem finansowego wsparcia rodziny, niezależne od tzw. kryterium dochodowego rodziny, a zgodnie z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, rodziny znajdujące się m.in. w trudnej sytuacji społecznej, a taką jest niewątpliwie urodzenie dziecka, u którego zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą jego życiu, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Regulacja art. 10 ust. 4 ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem" zakłada natomiast, że rodzic wnioskując o przyznanie jednorazowego świadczenia ma wiedzę na temat tego, że u dziecka właściwy lekarz w formie zaświadczenia stwierdził ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, a okoliczność ta może zostać wykazana przed właściwym organem zaświadczeniem lekarskim, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy (art. 23 ust. 4 pkt 3 lit. f ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, tekst jedn. Dz. U. z 2025 r., poz. 1008, w zw. z art. 10 ust. 13 ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem"). Początek biegu terminu 12-miesięcy na złożenie wniosku o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia, określonego w art. 10 ust. 4 ustawy, należy zatem powiązać nie tyle z dniem narodzin dziecka, ile z dniem wydania rodzicowi zaświadczenia lekarskiego, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy, stanowiącego jeden z dowodów potwierdzających prawo wnioskodawcy do tego świadczenia. Zdaniem Sądu taka wykładnia art. 10 ust. 4 ustawy stawia wszystkich rodziców dzieci z ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniem albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu, w takiej samej sytuacji. Jak przewidział ustawodawca, określone w tym przepisie upośledzenie albo nieuleczalna choroba, muszą powstać w okresie prenatalnym lub najpóźniej w czasie porodu. Przyznanie prawa do świadczenia warunkowane jest zatem momentem powstania upośledzenia albo choroby. Należy jednak pamiętać, że z różnych względów wskazane ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalna choroba zagrażająca życiu, mogą zostać zdiagnozowane nie tylko bezpośrednio po urodzeniu, ale także i w okresie późniejszym. Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ rozpatrując sprawę ponownie, kierując się wskazaną przez Sąd oceną prawną, przyjmie, że złożone w dniu 14 maja 2025 r. pismo stanowi ponaglenie w rozumieniu art. 37 § 3 k.p.a. i podejmie stosowne działania, winien również zwrócić uwagę organowi pierwszej instancji na prawidłową wykładnię art. 10 ust. 4 w zw. ust. 1 ustawy, oraz rozważyć zasadność ustalenia, czy zaświadczenie lekarskie przedłożone przez Skarżącą jest pierwszym zaświadczeniem, o którym mowa w art. 4 ust. 3, którym legitymuje się małoletnia, względnie jeśli tego rodzaju zaświadczenie zostało wydane przed objęciem opieki, czy zostało przekazane Skarżącej wraz z dzieckiem. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.