II SA/Gd 254/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 10 stycznia 2024 r., nr SKO Gd/4969/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Skarga M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 10 stycznia 2024 r. nr SKO GD/4969/23 wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: W dniu 15 grudnia 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – M. T., legitymującą się wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Malborku orzeczeniem z dnia 27 marca 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Burmistrz Dzierzgonia decyzją z dnia 18 lipca 2023 r., , wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Organ stwierdził bowiem, że w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy oświadczeniach rodzinnych, gdyż niepełnosprawność matki skarżącej powstała w wieku dorosłym a świadczenie pielęgnacyjne jest należne tylko, gdy niepełnoprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Nadto, w ocenie organu, brak jest związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką oraz posiadanie rodzeństwa zobowiązanego również do opieki nad matką. Po rozpoznaniu wniesionego przez skarżącą odwołania, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 10 stycznia 2024 r., wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium uznało przede wszystkim, że zakończenie przez skarżącą aktywności zawodowej w 2019 r. nie miało związku z opieką nad matką, która do października 2022 r. przebywała 5 razy w tygodniu w Dziennym Domu Pobytu w D. Takie też stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 24 czerwca 2021 r., syn. akt III SA/Gd 254/21. Bierność zawodowa pozostawała i pozostaje kwestią wyboru życiowego skarżącej a nie jest wymuszona koniecznością sprawowania opieki nad matką. Rozważając natomiast sytuację skarżącej w kontekście przesłanki niepodejmowania zatrudnienia, Kolegium wskazało, że matka skarżącej pomimo swej niepełnosprawności nie jest osobą wymagająca nieprzerwanej opieki, nie jest osobą leżącą obłożnie chorą, porusza się po domu sama - wspomagając balkonikiem, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia - samodzielnie spożywa przygotowane i podane posiłki, samodzielnie przyjmuje przygotowane i podane leki, nie wymaga żadnych specjalistycznych czynności pielęgnacyjnych. Czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą to przygotowywanie i podanie posiłków, przygotowywanie i podanie leków 2 razy dziennie - rano i wieczorem, zmiana pampersów, mierzenie ciśnienia, pomoc przy codziennych czynnościach higienicznych rano i wieczorem, pomoc w ubieraniu, towarzyszenie w wizytach lekarskich raz w miesiącu, wyjścia na spacer. Kolegium stwierdziło, że czynności te nie zajmują skarżącej stale czasu, przez długie okresy skarżąca nie wykonuje żadnych czynności. Ani z twierdzeń skarżącej, ani też ustaleń organu nie wynika aby schorzenia matki i wynikające z nich potrzeby objawiały się w sposób wymagający stałej nieprzerwanej opieki czy też nadzoru skarżącej. Kolegium podkreśliło, że również siostra skarżącej chętnie wspomaga ją w opiece nad matką, zostając z matką w domu i podając jej posiłki. Skoro więc obowiązki wykonywane przez skarżącą nie wypełniają całego dnia, to zakres opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia choćby na część etatu. Zakres i rozmiar czasowy opieki jest do pogodzenia z równoczesnym wykonywaniem pracy zarobkowej. We wniesionej do Sądu skardze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą, a także naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stopniu pierwszym, które jednak są osobami nie dającymi rękojmi sprawowania należytej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz żaden przepis prawa nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji. Rozpoznając wniesioną skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) -zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 10 stycznia 2024 r., utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Dzierzgania z dnia 18 lipca 2023 r., jest zgodna z prawem. Postępowanie w sprawie zostało przeprowadzone przez organy z zachowaniem przepisów prawa procesowego, a rozstrzygnięciu podjętemu w zaskarżonej decyzji, tj. odmowie przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego, nie można skutecznie postawić zarzutu wydania go z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - zwanej dalej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. -Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy tym, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika zatem, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skutecznie ubiegać się może jedynie osoba określona w punktach od 1 do 4 tego przepisu, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W okolicznościach niniejszej sprawy bezsporne jest, że skarżąca, jako córka, jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Bezsporne jest również, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki i pomocy osób drugich w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nadto, wskazany przez organ I instancji przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł stanowić w niniejszej sprawie przeszkody do nabycia przez opiekuna osoby dorosłej prawa do wnioskowanego świadczenia, albowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednakże, w ocenie Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, jak słusznie oceniły orzekające w sprawie organy, aby czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącą nad matką uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Przede wszystkim wskazać bowiem należy, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo - skutkowego pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia z zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika przy tym, że w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1045/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Jednakże, to do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności (zob. NSA w wyroku z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy tym, co należy podkreślić, ani sąd, ani też organy nie były uprawnione w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Jednakże, samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidulanej sprawie. Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15 - dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie przyjmuje się, że przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 229/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie nie wynika zaś, aby zaangażowanie skarżącej w konieczną i niezbędną opiekę nad jej matką mogło być przeszkodą w podjęciu przez skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Jak wynika niewątpliwie z akt sprawy, matka skarżącej od 2019 roku legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Do października 2022 r. przybywała ona przez 5 dni w tygodniu w Dziennym Domu Pobytu w D. W tamtym czasie skarżąca ubiegła się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad matką, jednakże jej wniosek nie został uwzględniony, a wydane w tym przedmiocie decyzje uznał za zgodne z prawem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 24 czerwca 2021 r., syn. akt III SA/Gd 254/21. Aktualnie, jak wynika z akt administracyjnych matka skarżącej nie wymaga nieprzerwanej opieki, nie jest osobą leżącą obłożnie chorą, porusza się po domu sama - wspomagając balkonikiem, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia - samodzielnie spożywa przygotowane i podane posiłki, samodzielnie przyjmuje przygotowane i podane leki, nie wymaga żadnych specjalistycznych czynności pielęgnacyjnych. Czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą to przygotowywanie i podanie posiłków, przygotowywanie i podanie leków 2 razy dziennie - rano i wieczorem, zmiana pampersów, mierzenie ciśnienia, pomoc przy codziennych czynnościach higienicznych rano i wieczorem, pomoc w ubieraniu, towarzyszenie w wizytach lekarskich raz w miesiącu, wyjścia na spacer. Kolegium stwierdziło, że czynności te nie zajmują skarżącej stale czasu, przez długie okresu skarżąca nie wykonuje żadnych czynności. Ani z twierdzeń skarżącej, ani też ustaleń organu nie wynika aby schorzenia matki i wynikające z nich potrzeby objawiały się w sposób wymagający stałej nieprzerwanej opieki czy też nadzoru skarżącej. Kolegium podkreśliło, że również siostra skarżącej chętnie wspomaga ją w opiece nad matką, zostając z matką w domu i podając jej posiłki. Skoro więc obowiązki wykonywane przez skarżącą nie wypełniają całego dnia, to zakres opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia choćby na część etatu. Zakres i rozmiar czasowy opieki jest do pogodzenia z równoczesnym wykonywaniem prawdy zarobkowej. Niewątpliwie z akt sprawy wynika, że skarżąca w związku z opieką nad matką wykonuje czynności pomocnicze i wspierające, tj. przygotowanie posiłków, przygotowanie i podawanie lekarstw, wizyty lekarskie, mierzenie ciśnienia, pomoc przy codziennych czynnościach higienicznych rano i wieczorem, pomoc w ubieraniu Mając to na uwadze, Sąd podziela stanowisko orzekających w sprawie organów, że zakres i charakter wykonywanych przez skarżącą w związku z opieką nad matką czynności, nie uniemożliwia skarżącej wykonywania pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca nie wykonuje przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały ciągłej obecności przy niej w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową. Co więcej, jak wynika z dokonanych ustaleń czynnie wspiera skarżącą jej siostra, chętnie zostaje z matką w domu i podaje jej posiłki. Wszystkie te okoliczności składają się na obraz aktualnej sytuacji, która musi być uwzględniona przy ocenie spełnia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Istotnie, jak wskazano w skardze, sam fakt istnienia kilku osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu nie może mieć znaczenia dla oceny związku przyczynowego dotyczącego jednej z tych osób sprawującej wyłączną opiekę nad osobą niepełnosprawną, jednakże ocena w tym zakresie musi być dokonana z uwzględnieniem całokształtu ustalonych okoliczności. W świetle zaś okoliczności niniejszej sprawy, zdaniem Sądu, orzekające organy prawidłowo stwierdziły, że nie zachodzi związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej matce w związku z jej znacznym stopniem niepełnosprawności. Z uwagi na powyższe, nie kwestionując i nie deprecjonując pomocy świadczonej matce przez skarżącą, za uzasadnione należało uznać stwierdzenie orzekających w sprawie organów, że jej zakres nie usprawiedliwia całkowitej bierności zawodowej skarżącej. Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę. Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a. na zgodny wniosek stron.