II SA/Gd 188/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Diana Trzcińska po rozpoznaniu w dniu 24 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. W. i P. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 lutego 2014 r., Nr [...] w przedmiocie opłaty adiacenckiej postanawia odmówić przyznania D. W. i P. W. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.

D. W. i P. W. zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni wynika, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu syna studenta. Źródłem utrzymania rodziny są dochody wnioskodawczyni z tytułu działalności gospodarczej – w kwocie 1170 zł miesięcznie netto. Wedle oświadczenia, wnioskodawca jest rolnikiem, lecz nie osiąga żadnych dochodów z działalności rolnej. Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza wynika nadto, że wnioskodawcy posiadają majątek w postaci domu o powierzchni 110 m2, kolejnego domu odziedziczonego po rodzicach o powierzchni 115 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 0,86 ha. Ponadto, małżonkowie są właścicielami samochodu osobowego marki Audi [...] o wartości 24 000 zł, traktora Ursus o wartości 5000 zł, maszyn rolniczych o łącznej wartości około 850 zł (pługa, brony, glebogryzałki, pająka do siana), przyczepki samochodowej o wartości 400 zł, samochodu Audi [...] o wartości 900 zł oraz samochodu osobowego Volkswagen [...] o wartości 3000 zł. Z obliczenia dochodu według wzoru księgi, obejmującego przychody i koszty prowadzonej działalności gospodarczej wynika, że w miesiącach od stycznia do marca 2014 r. przychody wynosiły 13360,50 zł, zaś koszty 9848,58 zł. Dochód wyniósł zatem 3511,92 zł. Ponadto, dołączono podatkową księgę przychodów i rozchodów za miesiące styczeń – marzec 2014 r., z której wynika, że stałym kosztem prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej jest opłata leasingowa w kwocie 591,59 zł miesięcznie oraz koszty mycia i konserwacji pojazdów na poziomie od 1105 zł w miesiącu styczniu do 2455 zł w lutym 2014 r. i 2470 zł w marcu 2014 r. Utarg w tym rozrachunku stanowi kwotę rzędu około 925 zł – 1315 zł miesięcznie. Ponadto załączono kserokopie rachunków za energię – na kwotę 494,04 zł miesięcznie oraz na kwotę 213,98 zł miesięcznie z tytułu zużycia wody. Wnioskodawcy oświadczyli, że nie uzyskują dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych. Mąż jako rolnik nie osiąga dochodów i uprawia ziemię tylko dla potrzeb własnych (warzywa, owoce, drób). W myśl art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 tekst jedn. ze zm. – zwanej dalej P.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy). Zgodnie z żądaniem sformułowanym w punkcie 4 formularza PPF, referendarz rozpoznał wniosek skarżących w zakresie przyznania im prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych. Należało zatem ustalić, czy w sprawie została spełniona przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, określona w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a więc, czy strony nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny Rozpoznając wniosek referendarz dokonał oceny sytuacji materialnej, życiowej, ekonomicznej skarżących na podstawie oświadczeń i informacji zawartych we wniosku, dołączonych do niego dokumentów źródłowych, a także w oparciu o ogólną wiedzę i doświadczenie życiowe. W ocenie referendarza, skarżący, w okolicznościach niniejszej sprawy, nie wykazali, że nie są w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Na wstępie wyjaśnić należy, że celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, a zatem wszyscy obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie dochodowej i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych wskazanych w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 cytowanej ustawy (por. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 – LEX). Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Podzielając poglądy doktryny prawniczej, wskazuje się, że w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Hanna Knysiak-Molczyk, LexPolonica) Wskazane zatem przepisy art. 246 § 1 cytowanej ustawy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zatem, rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie referendarza w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W orzecznictwie sadów administracyjnych podkreślono, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 cytowanej ustawy, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np.: jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, nie publ.). Ponadto przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący zobowiązani zostali do uiszczenia kwoty 200 zł tytułem wpisu od skargi. Zauważy zatem należy, że posiadając majątek w postaci nieruchomości, można rozważyć zaciągnięcie pożyczki, której zabezpieczeniem będzie właśnie posiadana nieruchomość albo można jedną z nich spieniężyć. Wnioskodawcy są właścicielami trzech nieruchomości – przy czym w jednej z nich zamieszkują, druga stanowi źródło dochodów wnioskodawcy (nieruchomość rolna), trzecia zaś – jak sami wskazali – jest niezamieszkała, wprawdzie wymaga remontów kapitalnych, ale niewątpliwie stanowi lokatę kapitału, która może być przedmiotem zbycia lub źródłem zabezpieczenia pożyczki – jeśli wnioskodawcy uważają, że z osiąganych dochodów nie są w stanie pokryć kosztów sądowych. Podkreślić przy tym należy, na co wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, że właściciela nieruchomości o niewątpliwie znacznej wartości (a w niniejszym stanie faktycznym wnioskodawcy są właścicielami trzech nieruchomości) nie sposób uznać za osobę ubogą. Zgodnie z postanowieniem NSA, właściciel nieruchomości o znacznej wartości posiada wystarczającą zdolność majątkową, by pokryć koszty postępowania sądowego, pomimo tego nawet, że jego dochód miesięczny jest nieznaczny (postanowienie z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05, nie publ.). Tym bardziej zatem jest to możliwe w sytuacji posiadania trzech nieruchomości, jak to ma miejsce w sytuacji wnioskodawców Ponadto, wnioskodawcy są właścicielami trzech pojazdów mechanicznych. Trudno znaleźć uzasadnienie dla konieczności posiadania trzech pojazdów, gdyż rozmiary prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności nie uzasadniają takiej potrzeby. Niewątpliwie, pieniądze pozyskane ze sprzedaży jednego z aut z powodzeniem pokryłyby koszty zainicjowanego przez skarżących postępowania sądowego. Trudno też znaleźć uzasadnienie dla zobowiązania wnioskodawczyni z tytułu opłaty leasingowej na poziomie około 600 zł miesięcznie w sytuacji, gdy dochód z prowadzonej działalności wynosi około 1100 zł miesięcznie. Oczywiście, sposób prowadzenia działalności gospodarczej i ustalanie priorytetów w zakresie ponoszenia wydatków z niej wynikających jest sprawą wewnętrzną przedsiębiorcy. Niemniej jednak, podlega ocenie w zainicjowanym postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy, gdyż zarówno referendarz, jak i sąd rozpoznający wniosek priorytety te oceniają z punktu widzenia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy i charakteru instytucji prawa pomocy, który jak wskazano powyżej – jest wyjątkowy. W niniejszej sprawie uznać zatem należy, że wnioskodawcy nie wykazali, że spełniają przesłanki przyznania im prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnioskodawcy wprawdzie nie dysponują wysokimi dochodami w skali miesiąca, gdyż wykazują je na poziomie około 1100 zł miesięcznie netto, jednak posiadany majątek w postaci trzech nieruchomości i trzech aut wskazuje, że są w stanie pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie, choćby spieniężając jeden z tych składników majątkowych lub biorąc pożyczkę pod jego zabezpieczenie. Z treści wniosku nie wynika też by na skarżących ciążyły jakieś szczególne zobowiązania finansowe, .którym nie są w stanie sprostać. Uznać zatem należy, że wnioskodawcy są w stanie pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie (w tym koszt wpisu od skargi na poziomie 200 zł) bez uszczerbku utrzymania dla siebie i syna. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.