II SA/Gd 146/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 23 grudnia 2024 r., sygn. akt SKO Gd/4730/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Pani Z.M. (Skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (SKO, Kolegium) z 23 grudnia 2024 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Prezydent Miasta Gdańska decyzją z 13 września 2024 r. odmówił Skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Wcześniejsza decyzja w tej sprawie - również odmowna, została przez SKO decyzją z 26 czerwca 2024 r. uchylona, a sprawa została przekazana organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Prezydent ustalił w oparciu o oświadczenie Skarżącej, że jej mąż miał udar, ma niedowład lewej ręki i nogi, problemy z orientacją w terenie. Gdy ma gorszy dzień, Skarżąca pomaga mu w utrzymaniu higieny osobistej i doprowadzeniu do toalety. Z powodu problemów z orientacją, mąż nie może wychodzić sam z domu. Organ podkreślił jednak, że jest to niespójne z informacją zawartą w karcie informacyjnej z 2 lipca 2024 r. w której lekarz wskazał, że chory zgłosił się na SOR z powodu bólu w związku z wypadkiem rowerowym, który miał miejsce 4 dni wcześniej. Skarżąca pomaga mężowi przy codziennych czynnościach życiowych: przygotowuje posiłki, podaje leki, pomaga w rehabilitacji, wychodzi z mężem na spacery, sprząta, robi zakupy, umawia wizyty lekarskie, załatwia sprawy urzędowe. Zgodnie z orzeczeniem z 7 września 2023 r. R. M. został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym do 30 września 2026 r.; nie można ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25 stycznia 2019 r., czyli od 36 r. życia. Organ wskazał też, że Skarżąca sprawuje opiekę nad mężem od 2017 r., - wcześniej, do 2015 r., pracowała jako barmanka, kasjer, sprzedawca, pomoc kuchenna. W ocenie organu nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją przez wnioskującą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem, gdyż część czynności wymienionych wyżej to zwykłe czynności życia codziennego, które i tak musiałyby być wykonane, również przez osoby pracujące. Ponadto zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Ustalony stopień niepełnosprawności R. M. datuje się od 25 stycznia 2019 r., natomiast Skarżąca zakończyła zatrudnienie w 2015 r., zatem trudno w tej sytuacji mówić, że rezygnacja z zatrudnienia była spowodowana koniecznością opieki nad mężem. Prezydent podkreślił, że nie zostały dostarczone dokumenty wskazujące powód zakończenia zatrudnienia przez Skarżącą. Nie zostały również przedstawione dokumenty potwierdzające pogorszenie stanu zdrowia jej męża, który mimo schorzeń nie jest osobą wymagającą całkowitej i całodobowej opieki. Ponadto w sprawie zachodzi przesłanka negatywna przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. SKO decyzją z 23 grudnia 2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium uznało, że Prezydent Miasta prawidłowo orzekł o odmowie ustalenia prawa do świadczenia, wskazując na brak bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Zgromadzone w trakcie postępowania informacje wskazują na to, że bierność zawodowa wnioskującej jest kwestią wyboru życiowego, a nie konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. Po pierwsze, brak dowodów na to, że zrezygnowała ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z pojawieniem się konieczności zapewnienia opieki mężowi, nie przedstawiła bowiem żadnych dowodów na pozostawanie w zatrudnieniu lub wykonywanie pracy zarobkowej przed datą 25 stycznia 2019 r., kiedy to u jej męża stwierdzono znaczny stopień niepełnosprawności. Brak również dowodów potwierdzających konieczność sprawowania opieki nad R. M. już w 2017 r. Po drugie, okoliczności ujawnione w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 17 lipca 2024 r. wskazują na to, że niepodejmowanie przez wnioskującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie jest skutkiem stanu zdrowia niepełnosprawnego małżonka i konieczności zapewnienia mu opieki. Fakt, że R. M., pomimo niepełnosprawności, jest w stanie przemieszczać się po mieście rowerem lub pieszo bez niczyjej opieki wskazuje jednoznacznie na to, że oświadczenie strony o czynnościach opiekuńczych, jakie musi ona wykonywać względem małżonka, nie odpowiada rzeczywistości. Skoro bowiem R. M. sam podróżuje po mieście, to nie sposób przyjąć, że wnioskująca musi wyręczać małżonka w tylu czynnościach, że nie jest w stanie podjąć żadnej pracy. Kolegium zauważyło też, że w orzeczeniu o niepełnosprawności wskazano, że niepełnosprawny może podejmować pracę w warunkach chronionych, a więc już w momencie orzekania o stopniu niepełnosprawności R. M. musiał wykazywać się dużym stopniem samodzielności. Podsumowując, Kolegium stwierdziło, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy biernością zawodową strony a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. Skarżąca w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję SKO, zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji Prezydenta Miasta Gdańska i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga nie podlega uwzględnieniu. Istota sporu w tej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości stanowiska przyjętego przez organy administracji, a odmawiającego Skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), zwanej dalej "u.ś.r.", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych dla ustalenia opisywanego prawa. Okoliczności rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Irrelewantnym dla zaistnienia związku przyczynowo-skutkowego – w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. - pozostaje moment rezygnacji wnioskującego z pracy zarobkowej (również z innych niż opieka przyczyn), jeżeli w czasie wystąpienia do organu z żądaniem, zaistniała konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, w sposób rzeczywisty wyłączająca możliwość podjęcia zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami i zdolnością do samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Podkreślić w tym miejscu wypada, że ww. norma nie formułuje jedynie warunku, by strona zrezygnowała z wykonywanej pracy zarobkowej. Równie istotnym i pozostającym w zgodzie z dyspozycją art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest bowiem, by wnioskodawca nie miał możliwości podjęcia pracy z uwagi na wskazany powyżej zakres i wymiar sprawowanej opieki (zob. wyrok NSA z 27 marca 2025 r., I OSK 1268/24). W realiach rozpoznawanej sprawy oznacza to, że okoliczność zaprzestania przez Skarżącą pracy w roku 2015, czyli dwa lata przed deklarowanym rozpoczęciem opieki nad mężem, nie mogła stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Stanowisko SKO w tym w względzie narusza normę z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Dla oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji SKO ważne jest, że celem normy prawnej z art. 17 ust. 1 u.ś.r. było częściowe wynagrodzenie – poprzez ww. świadczenie – osobom zdolnym do pracy - faktu rezygnacji z tego zatrudnienia (lub niepodejmowania zatrudnienia), z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu wskazanym w ustawie. Nie jest to zatem świadczenie adresowane do osoby niepełnosprawnej, ale do podmiotu sprawującego opiekę. Nie chodzi tu także o jakąkolwiek opiekę, ale taką, której zakres, natężenie wykluczy możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze istotny jest stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, w tym szczególności ocena zakresu czynności, które jest w stanie wykonać samodzielnie a w jakim wymaga stałej i długotrwałej opieki. Przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza w żadnej mierze kwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (zob. wyroki NSA z 16 kwietnia 2021 r., I OSK 2859/20 i z 18 maja 2021 r., I OSK 275/21). W świetle utrwalonego orzecznictwa opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy tylko i wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Gdańsku z 10 lutego 2022 r., III SA/Gd 996/21; w Lublinie z 22 czerwca 2021 r., II SA/Lu 795/20). Zatem organy są nie tylko uprawnione, ale i zobowiązane do przeprowadzania takich analiz, a umocowanie to wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Najistotniejszym jednak i najbardziej ważącym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. W realiach rozpoznawanej sprawy zasadnie wywodzą organy administracji, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki uzasadniające ustalenie prawa do wnioskowanego przez stronę Skarżącą świadczenia. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza, że zakres czynności podejmowanych przez Skarżącą względem małżonka wpisuje się w zakres stałej lub długotrwałej opieki, która spowodowała, że Skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia (nie podejmuje pracy). Przypomnieć bowiem trzeba, że ustawodawca nie wymaga, aby możliwość zatrudnienia odnosiła się do pracy w pełnym jej wymiarze. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny. Definicja zawarta w art. 3 pkt 22 u.ś.r. (obejmująca zatrudnienie i inną pracę zarobkową) jest szeroka - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z wywiadu środowiskowego z 16 października 2023 r. wynika, że opieka Skarżącej nad mężem polega na przygotowywaniu posiłków i podawaniu leków. Ponadto w ciągu dnia Skarżąca sprząta, robi zakupy, umawia wizyty lekarskie, załatwia spray urzędowe. W sytuacji, gdy mąż ma gorszy dzień, Skarżąca pomaga mu również w utrzymaniu higieny osobistej. Skarżąca oraz podopieczny wskazali również, że po udarze R. M. ma zaniki pamięci i miewa zawroty głowy. Z oświadczenia Skarżącej złożonego przy wniosku o przyznania spornego świadczenia również wynika, że Skarżąca zajmuje się domem – robi zakupy, przygotowuje posiłki i podaje leki oraz pomaga w utrzymaniu higieny osobistej. Skarżąca chodzi również z mężem na spacery i załatwia sprawy urzędowe, a także pomaga w ćwiczeniach rehabilitacyjnych. W sprawie przeprowadzony został także przeprowadzony drugi wywiad środowiskowy (w dniu 17 lipca 2024 r.). W jego trakcie Skarżąca oświadczyła, że mąż schudł ostatnio 15 kg. Podopieczny ma niedowład lewej ręki i nogi ma również znaczne wylewy – krwiaki i siniaki na ciele, pojawiające się jak tylko gdzieś się dotknie. Skarżąca wyjaśniła, że mąż 1 lipca 2024 r, trafił na SOR z urazem klatki piersiowej i stłuczonym łokciem. Podczas badania wykryto ślady płynu w kącie przeponowo-żebrowym. Skarżąca oświadczyła także, że mąż ma problemy z pamięcią – często dzwoni do niej i pyta w jaki autobus ma wsiąść, żeby wrócić do domu. Potwierdził to podopieczny. Wskazane wyżej dowody stanowią oświadczenia Skarżącej oraz podopiecznego i zostały skonfrontowane przez SKO z pozostałym materiałem dowodowym: orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności oraz kartą informacyjną z leczenia szpitalnego. SKO zasadnie wskazało, że z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wynika m.in., że podopieczny może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej. Z karty informacyjnej leczenia szpitalnego (załączonej do formularza wywiadu środowiskowego z 17 lipca 2024 r.) wynika zaś, że powierzchowne stłuczenie klatki piersiowej oraz łokcia jest wynikiem wypadku rowerowego. Pacjenta wypisano ze szpital w stanie dobrym. Zdaniem Sądu, w kontekście powyższego prawidłowe są wnioski organu administracji, wyprowadzone z zebranego materiału dowodowego, stwierdzające po pierwsze, że znaczna część z opisanych przez stronę czynności jakie wykonuje w związku z opieką nad mężem wpisuje się w normalne działania związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Są one charakterystyczne dla większości osób, które są aktywne zawodowo, prowadzą gospodarstwo domowe i mają pod opieką osoby wymagające wsparcia, a nielegitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności. Sprzątanie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, załatwianie spraw urzędowych są czynnościami wykonywanymi w wielu gospodarstwach domowych i mogą być przy odpowiedniej organizacji wykonywane przed lub po pracy. Pozostałe zaś czynności opisane przez Skarżącą, takie jak wychodzenie na spacery oraz pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, gdy mąż ma gorsze dni - nie absorbują jej w takim zakresie, aby wykluczało to podjęcie zatrudnienia. Ponadto okazjonalna pomoc w utrzymaniu higieny, czy umawianie wizyt nie należą do czynności wykonywanych codziennie, co wyklucza je za zakresu pojęcia opieki stałej. Jako prawidłową należy także uznać dokonaną przez SKO ocenę materiału dowodowego, z której organ wyciągnął wniosek, że mąż Skarżącej w związku ze sowimi schorzeniami nie potrzebuje nieustannej pomocy lub dozoru ze strony osoby drugiej. Słusznie zauważyło Kolegium, że podopieczny porusza się na tyle samodzielnie i sprawnie, że jest w stanie jeździć rowerem oraz poruszać się komunikacją miejską bez asysty żony. Należy zatem zgodzić się z oceną organów, że zakres koniecznej opieki wyznaczonej potrzebami osoby niepełnosprawnej nie wymaga od Skarżącej całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Twierdzenia Skarżącej, że mąż nie może zostać sama w domu nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym sprawy i są sprzeczne z ustaleniami dotyczącymi samodzielności R. M. Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ww. ustawy, zgodnie w wnioskiem zawartym w skardze. Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).