II SA/Gd 109/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Asesor sądowy WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2026 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 21 listopada 2025 r., sygn. akt SKO Gd/3766/25 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Gdyni z 15 lipca 2025 r., nr MOPS.CWS.42160.83/2024, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej M. J. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Pani M. J. (Skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (SKO, Kolegium) z 21 listopada 2025 r. (błędnie oznaczono rok wydania decyzji jako 2024) w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Prezydent Miasta G. decyzją z 15 lipca 2025 r. ustalił Skarżącej opłatę za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w G. jej babci - pani K. J., w następujących okresach i kwotach: - od 22 maja 2024 r. do 31 maja 2024 r. w wysokości 189,05 zł, - od 1 czerwca 2024 r. do 31 grudnia 2024 r. w wysokości 586,04 zł, - od 1 stycznia 2025 r. do 31 marca 2025 r. w wysokości 488,36 zł, - od 1 kwietnia 2025 r. do 30 kwietnia 2025 r. w wysokości 503,47 zł, - od 1 maja 2025 r. do 23 maja 2025 r. w wysokości miesięcznej 373,54 zł. Tym samym rozstrzygnięciem organ odmówił Skarżącej zwolnienia z opłaty za pobyt. 1. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w tej placówce od 1 marca 2024 r. do 31 marca 2025 r wynosił 8083,18 zł, a od 1 kwietnia 2025 r. wynosi 8374,75 zł. Różnica między opłatami wnoszonymi przez panią K. J. a średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej wynosiła: od 22 maja 2024 r. do 31 maja 2024 r. - 1890,47 zł (2607,74 zł - 717,00 zł) miesięcznie; od 1 czerwca 2024 r. do 31 marca 2025 r. - 5860,39 zł (8083,18 zł - 2222,79 zł) miesięcznie; od 1 kwietnia 2025 r. do 30 kwietnia 2025 r. - 6 041,63 zł (8374,75 zł - 2 333,12 zł) miesięcznie; od 1 maja 2025 r. do 23 maja 2025 r. - 4 482,50 zł (6213,52 zł - 1 731,02 zł) miesięcznie i są to, jak wskazał organ, kwoty, które stanowią podstawę do naliczenia opłaty osobom zobowiązanym proporcjonalnie do ich liczby. Prezydent wyjaśnił, że każdy zstępny ma taki sam obowiązek ponoszenia opłat, różnicować go może jedynie dochód poszczególnych osób, a postępowanie powinno być prowadzone jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt. Wnoszenie opłat nie obciąża równocześnie wszystkich zobowiązanych wymienionych w art. 61 ust. 1 u.p.s., ale obowiązek ten przechodzi na nich w kolejności ustalonej w tym przepisie. W tym kontekście wskazano, że pani K. J. była wdową, jej zstępnymi są: pani T. B., pani E. M. i pan Z. J. – dzieci oraz pani S. B., pani M. J., pan D. C., pan R. B. i pan P. J.– wnuki, a pani A. T., pan M. D., panie P. i P.1 O. są prawnukami. Osoby te są jedynymi zobowiązanymi do odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej pani K. J. Organ wskazał, że w poprzednich postępowaniach liczba osób zobowiązanych do opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej pani K. J. wynosiła 10 i zamykała się na zstępnych wnukach. W związku z tym, za okres od 22 maja 2024 r. do 31 grudnia 2024 r. różnicę między kosztem utrzymania mieszkańca domu pomocy społecznej a opłatą mieszkańca podzielono między te osoby, ustalając należną od nich kwotę 189,05 zł miesięcznie, a za okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 grudnia 2024 r. - 586,04 zł miesięcznie. Organ wskazał dalej, że w toku prowadzonego postępowania pozyskał informację o kolejnych członkach rodziny zobowiązanych do partycypowania w opłatach za pobyt w domu pomocy społecznej pani K. J. W związku z tym, od 1 stycznia 2025 r. do 23 maja 2025 r. liczba osób obowiązanych do wnoszenia opłaty wyniosła 12 licząc z prawnukami, dlatego różnicę między kosztem utrzymania mieszkańca domu pomocy społecznej a opłatą mieszkańca podzielono między te osoby celem ustalenia wysokości maksymalnej opłaty przypadającej na jedną osobę zobowiązaną: od 1 stycznia 2025 r. do 31 marca 2025 r.- 488,36 zł miesięcznie (5860,39 zł :12 osób), od 1 kwietnia 2025 r. do 30 kwietnia 2025 r. - 503,47 zł miesięcznie (6041,63 zł :12 osób), od 1 maja 2025 r. do 23 maja 2025 r. - 373,54 zł miesięcznie (4482,50 zł : 12 osób). Prezydent wyjaśnił, że zwrócił się z wnioskiem do MGOPS w W. o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, o czym poinformował panią M. J., która wskazała jednak, że mieszka w N. i wniosła o przeprowadzenie wywiadu online lub stacjonarnie 15 listopada 2025 r. Organ pierwszej instancji został także poinformowany przez Skarżącą, że zaświadczenia oraz dokumenty o zarobkach, a także stanie majątkowym zostały dostarczone do MOPSU w W. 4 kwietnia 2025 r. W związku z brakiem możliwości przeprowadzenia wywiadu pracownik socjalny 11 kwietnia 2025 r. skontaktował się telefonicznie z panią M. J. proponując uzupełnienie przez nią dokumentów oraz dostarczenie rachunków potwierdzających wysokość miesięcznych zobowiązań finansowych oraz zaświadczeń o wynagrodzeniu, które osiąga w N.. W odpowiedzi Skarżąca poinformowała pracownika socjalnego, że wszelkie dokumenty zostały dostarczone za pośrednictwem rodziny, oświadczyła też, że cały czas zajmuje się niepełnosprawną matką, mieszkającą w W. Jednak z notatek pracownika socjalnego z W. i oświadczeń samej zobowiązanej wynika, że na stałe przebywa ona poza granicami kraju, a pełną i codzienną opiekę sprawują córki pani M. J. Organ wskazał także, że w oświadczeniu skierowanym do MGOPS w W. Skarżąca wskazała, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, pracuje, a jej dochody to ok. 2080 euro brutto, oświadczyła też, że (swojej babci) nie zna. W oświadczeniu majątkowym wskazała, że posiada dom ok 100 m2, którego jest właścicielem oraz że jest współwłaścicielem jeszcze jednej nieruchomości, współwłaścicielem działek, gospodarstwa rolnego. Przedłożyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności swojej matki pani A. J. oraz zaświadczenie z Urzędu Skarbowego w W. o wysokości dochodów - 0,00 zł. Organ wskazał też, że w aktach sprawy znajduje się pismo pani A. J., w którym oświadcza, że jej córka nie mieszka pod adresem: [...] w W. Następnie MGOPS w W., w związku z koniecznością przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, wezwał Skarżącą do kontaktu osobistego lub o kontakt telefoniczny w terminie 7 dni od dnia otrzymania pisma i o przygotowanie dokumentów, tj. dowodu osobistego, zaświadczenia o wysokości dochodu uzyskanego od maja 2024 r. do marca 2025 r. za każdy miesiąc osobno, ewentualnie dokumentu potwierdzającego zarejestrowanie w Urzędzie Pracy. Skarżąca skontaktowała się z organem informując, że nie mieszka pod wskazanym adresem, pracuje w N., podała też, że wyraża chęć przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, gdy będzie w P. 4 kwietnia 2025 r. Skarżąca ponownie skontaktowała się z Ośrodkiem w W. informując, że członek rodziny dostarczy do MGOPS w W. wypełnione przez nią oświadczenia, co uczyniono, a dokumenty zostały przesłane do MOPS w G. Miejsko Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w W. poinformował, że nie udało się przeprowadzić wywiadu środowiskowego oraz przesłał adnotacje urzędowe oraz oświadczenia pani M. J. Prezydent Miasta pozyskał oświadczenia Skarżącej oraz zaświadczenie z Urzędu Skarbowego o wysokości dochodów uzyskanych na zasadach ogólnych w roku podatkowym 2024. i na podstawie tych dokumentów przedstawił jej umowę w sprawie opłat za pobyt jej babci w DPS, umowa nie została jednak podpisana. 15 maja 2025 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. wpłynęło pismo pełnomocnika Skarżącej z wnioskiem o zwolnienie zobowiązanej od ponoszenia opłaty za pobyt pani K. J. w Domu Pomocy Społecznej. Przedłożono oświadczenie strony w przedmiocie prowadzenia działalności gospodarczej oraz ponoszonych wydatków, zaświadczenie o zmianie wysokości składki zdrowotnej (luty 2025 r.) wraz ze wskazaną podstawą ustalania składki, potwierdzenia przelewów na konto MOPS w W. za usługi świadczone na rzecz pani A. J., FV VAT. Na postawie dostarczonych dokumentów organ ustalił, że M. J. prowadzi działalność gospodarczą w N. i nie ma możliwości przestawienia zaświadczeń o zarobkach za rok 2024 oraz 2025, gdyż rozlicza się zgodnie z przepisami obowiązującymi w N., co dwa lata, a ostatnim okresem rozliczeniowym, który został zamknięty, jest rok 2023. Na podstawie przedstawionych dokumentów organ ustalił dochody Skarżącej na poziomie: rok 2024 - 2 565,67 euro x 4,27 (średni kurs euro w 2024 r.) = 10 955,41 zł; od 1 lutego 2025 r. - 3 397,25 euro x 4,25 (średni kurs euro z 15 lipca 2025 r.) = 14 438,31 zł. Dochód Skarżącej przekracza zatem zdaniem organu kryterium dochodowe o: rok 2024 r. - 10 955,41 - 2 328,00 = 8627,41 zł; od 1 stycznia 2025 r. do 31 stycznia 2025 r. - 10 955,41 - 3 030,00 = 7 925,41 zł; od 1 lutego 2025 r. - 14 438,31 - 3 030,00 = 11 408,31 zł; Prezydent wyjaśnił także, że art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o pomocy społecznej uzależnia wysokość opłaty od dochodów, a nie od ponoszonych wydatków, obowiązki zstępnego osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej uzależnione są wyłącznie od wysokości uzyskiwanych dochodów. Organ podkreślił jednak, że bierze pod uwagę treść art. 103 ust. 2 u.p.s., tj. i poza wysokością dochodów uwzględnił także możliwości Skarżącej partycypowania w kosztach za pobyt babci w DPS. Zauważył też, że został pozbawiony możliwości ustalenia sytuacji finansowej strony w konkretnych miesiącach od początku prowadzenia postępowania, tzn. od 22 maja 2024 r., nie przedłożyła ona bowiem dokumentów koniecznych do ustalenia dochodu i wydatków. Organ przypomniał, że 28 maja 2025 r. wezwał Skarżącą do dostarczenia dokumentów i oświadczeń potwierdzających dochody i wydatki. W odpowiedzi przysłano oświadczenie o wydatkach treści: "składki na ubezpieczenia zdrowotne: miesięcznie 681,15 euro, emerytalne: brak składek ze względu na brak wystarczających środków na opłaty. Dodatkowo pragnę dodać, że ponoszę inne miesięczne wydatki, takie jak wynajęcie mieszkania: 770 euro, prąd: 74 euro, WIFI 40 euro, telewizja (kwartalnie) 55,08 euro, abonament telefoniczny: 39,95 euro. Opłacam również dodatkowe zobowiązania, takie jak 2 kredyty na auta: 1) 311,13 euro, 2) 230 euro, dodatkowe ubezpieczenia OC: 1) 99,22 euro, 2) 87,64 euro, 3) 53,95 euro + benzyna. Miesięczne wydatki na jedzenie oscylują w granicach 700 euro. Pragnę nadmienić, że wymienione koszty nie są moimi jedynymi kosztami, które ponoszę każdego miesiąca". W załączonej dokumentacji nie ma potwierdzeń powyższych wydatków. Do pisma zostały dołączone faktury, które dotyczą remontu budynku mieszkalnego przy ul. [...] w W. wraz z wymianą źródła ogrzewania, jednakże ze względu na daty w nich występujące nie mogą być one uznane w postępowaniu. Natomiast opłaty miesięczne dotyczące nieruchomości przy ul. [...] w W. wynoszą 1 515,65 zł. Organ podkreślił, że nie jest pewne, czy ponosi je wyłącznie Skarżąca, ponieważ nie mieszka ona pod tym adresem na stałe. Z racji tego, że miesięczne dochody gospodarstwa domowego Skarżącej wynoszą 14438,31 zł (dochód z działalności gospodarczej) po odjęciu od osiąganych dochodów nieudokumentowanej kwoty wydatków: 13028,16 zł, uzyskano kwotę 1 410,15 zł, a organ uznał, że sytuacja Skarżącej, nawet po uwzględnieniu wszystkich wskazanych wydatków, pozwala na ponoszenie opłat za pobyt babci w DPS, nie znalazł przy tym przesłanek do zwolnienia jej z opłat ze wskazanych przez nią powodów, czyli rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych. Ponadto zdaniem organu ewentualne niewywiązywanie się pani K. J. z obowiązków, jakie niesie pokrewieństwo na płaszczyźnie babcia - wnuczka czy też nieinteresowanie się jej życiem nie wykazuje istnienia rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych, a brak relacji z osobą umieszczoną w DPS nie jest sytuacją wyjątkową ani szczególną. SKO rozpoznając odwołanie pani M. J. decyzją z 21 listopada 2025 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji wskazując, że sprawa była już przedmiotem postępowania przed Kolegium, które decyzją z 3 marca 2025 r., sygn. akt SKO Gd 5219/24 uchyliło decyzję organu pierwszej instancji z 23 września 2024 r. w całości i przekazało mu sprawę do ponownego rozpoznania. Kolegium podkreśliło, że Skarżąca nie podpisała przesłanej jej umowy oraz nie dopełniła formalności związanych z przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego wskazując, że wywiadu środowiskowego niezbędnego na potrzeby ustalenia opłaty za pobyt w DPS nie przeprowadza się online, jego przeprowadzenie odbywa się bowiem podczas wizyty pracownika socjalnego w miejscu zamieszkania podopiecznego, która ma na celu zebranie informacji o jego sytuacji. Korespondencja do Skarżącej od początku wysyłana była i odbierana przez dorosłych domowników pod adresem ul. [...] W., których obowiązkiem było przekazanie jej do rąk własnych adresata. Z akt sprawy wynika, że Skarżąca znała treść przesyłanej na ten adres korespondencji, ponieważ kontaktowała się z Ośrodkiem chociażby w sprawie dostarczenia przez członka rodziny dokumentów w sprawie i wiedziała o postępowaniu dotyczącym ponoszenia odpłatności za pobyt babci w DPS. Kolegium zgodziło się z organem pierwszej instancji, że Skarżąca nie wykazała, aby pozostała do jej dyspozycji kwota pozostająca po odliczeniu 300% odpowiedniego kryterium dochodowego od dochodu nie pozwalała na zaspokojenie niezbędnych potrzeb oraz że ze zgromadzonych w sprawie akt nie wynika, by babka Skarżącej naruszyła obowiązki alimentacyjne. W ocenie SKO powołane przez Skarżącą okoliczności, jak również wniosek o przeprowadzenie dowodu z oświadczeń dotyczących braku zainteresowania przez pensjonariuszkę losem wnuczki nie wyczerpują przesłanki wykazania rażącego naruszenia innych obowiązków rodzinnych stanowiących przesłankę zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty. Skarżąca reprezentowana przez adwokata, w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na decyzję SKO z 21 listopada 2025 r. wnosząc o jej uchylenie, zarzuciła naruszenie: art. 64 pkt 2 i 7 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie, co miało wpływ na wynik sprawy wobec niezwolnienia w całości z opłaty za pobyt pani K. J. w Domu Pomocy Społecznej, podczas gdy zostały spełnione przesłanki wskazane w tych przepisach, tj. uzasadnione okoliczności - długotrwała choroba i niepełnosprawność matki, którą Skarżąca opiekuje się od wielu lat i ponosi koszty jej utrzymania oraz rażące naruszenie przez mieszkańca domu pomocy społecznej obowiązków rodzinnych względem osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty; art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego błędne zastosowanie i bezpodstawne uznanie, że opłatę ustala się w gronie wszystkich znanych zstępnych bez względu na stopień pokrewieństwa, natomiast prawidłowa wykładnia powinna prowadzić do stwierdzenia, iż zstępni dalszego stopnia - wnuki, prawnuki - są zobowiązani do wnoszenia opłat tylko w przypadku, gdy obowiązek ten nie może być zrealizowany przez zstępnych bliższego stopnia; art. 61 ust. 2f w zw. z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego zastosowanie i ustalenie wysokości odpłatności proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty, co miało wpływ na wynik sprawy, gdyż organ zobowiązany był do indywidualnego podejścia do każdej osoby i brania pod uwagę jej sytuacji, możliwości oraz okoliczności wynikających z art. 64 u.p.s., w oparciu o art. 61 ust. 2d u.p.s.; art. 136 § 1 w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i 80 w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez brak podjęcia wszystkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnych ustaleń organu drugiej instancji, że: - Skarżąca uniemożliwiła organowi przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, - Skarżąca nie dopełniła formalności związanych z przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego, nie wyraziła zgody na jego przeprowadzenie, - zwolnienie Skarżącej z ponoszenia opłaty doprowadziłoby do przeniesienia całego ciężaru na jednostkę samorządu terytorialnego, - złożone na piśmie oświadczenia nie wskazują, aby pani K. J. dopuściła się rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych wobec Skarżącej; art. 107 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez nierozpoznanie przez organ odwoławczy odwołania w zakresie zarzutu odwołania dotyczącego naruszenia przez organ pierwszej instancji art. 79a §1 w zw. z art. 8 k.p.a. poprzez wydanie decyzji negatywnej co do wniosku strony o zwolnienie z opłaty, podczas gdy strona przedłożyła wszelkie wymagane dokumenty i wyjaśnienia, do których złożenia była wezwana pismem z 28 maja 2025 r. oraz brak wezwania o uzupełnienie przedłożonej dokumentacji, podczas gdy organ autorytatywnie uznał przedłożoną dokumentację za niewystarczającą; art. 8 § 1 i § 2 k.p.a. poprzez odmowę zwolnienia Skarżącej z ponoszenia opłat za pobyt w DPS pani K. J., podczas gdy w oparciu o te same okoliczności i w tożsamym stanie faktycznym organ zwolnił z ponoszenia takiej opłaty córkę skarżącej na podstawie art. 64 u.p.s.; w nawiązaniu do uprzedniego zarzutu - naruszenie art. 107 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez przemilczenie w przez organ odwoławczy kwestii podnoszonej w toku postępowania przez Skarżącą związanej ze zwolnieniem jej córki z ponoszenia opłat na podstawie takich samych okoliczności, które występują w przedmiotowej sprawie; art. 136 § 1 w zw. z art. 50 § 1-3 w zw. z art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 78 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony i świadków, względnie nieodebranie wyjaśnień i zeznań na piśmie, względnie nieprzeprowadzenie rozprawy administracyjnej, w toku której strona i świadkowie mogliby zostać przesłuchani na okoliczność faktów, które uznano za nieudowodnione, tj. braku nie tylko więzi rodzinnych, lecz wręcz jakiejkolwiek relacji i kontaktu z mieszkańcem DPS przez całe życie strony, a więc rażącym naruszeniem obowiązków rodzinnych przez umieszczoną w DPS panią K. J., podczas gdy przeprowadzenie rozprawy administracyjnej było zasadne i wnioskowane przez stronę; art. 96 ust. 1 pkt 2 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i zobowiązanie Skarżącej do ponoszenia opłat za pobyt pani K. J. w DPS, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem mieszkaniec DPS zmarł pozostawiając spadkobierców, a w oparciu o ten przepis zwrot wydatków już poniesionych w tym zakresie obciąża w pierwszej kolejności spadkobierców osoby, która korzystała ze świadczeń społecznych z masy spadkowej (przed zstępnymi); art. 10 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez niepowiadomienie Skarżącej o planowanym zakończeniu postępowania oraz niezapewnienie jej możliwości wypowiedzenia się co do zebranych materiałów i dowodów; art. 64 pkt 2 i 7 poprzez przekroczenie granic uznaniowości i odmowę zwolnienia Skarżącej z ponoszenia opłaty za pobyt w DPS pani K. J., bez uwzględnienia okoliczności i zarzutów podnoszonych przez Skarżącą w toku postępowania, a mających znaczenie dla spełnienia ustawowych przesłanek zwolnienia wymienionych w tym przepisie. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Dokonując kontroli legalności wydanych w niniejszej sprawie decyzji Sąd uznał, że zarówno zaskarżona decyzja SKO jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta G. z 15 lipca 2025 r. wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego i procesowego powodującym konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm.; "u.p.s."). Jedną z zasad wyrażonych w tej ustawie jest zasada finansowania pomocy społecznej ze środków publicznych. Państwo i samorząd terytorialny nie tylko mają obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej, ale muszą również ponosić związane z tym obciążenia finansowe. Jest to jedna z podstawowych cech odróżniających pomoc społeczną od ubezpieczeń społecznych, które w znacznej części finansowane są ze składek. Uzupełnieniem powyższej zasady jest zasada odpłatności, określająca udział beneficjentów w pokrywaniu kosztów świadczeń pomocy społecznej (tak: I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. IV, Wolters Kluwer Polska, 2017). W piśmiennictwie zauważa się również, że obowiązki rodzinne wyprzedzają powinności państwa. Jeżeli zatem istnieją osoby, które zgodnie z obowiązkiem alimentacji mogą dostarczyć osobie potrzebującej niezbędnych środków utrzymania, to ich powinności wyprzedzają świadczenia z pomocy społecznej (tak: I. Sierpowska, Pomoc społeczna jako administracja świadcząca. Studium administracyjnoprawne, Wolters Kluwer Polska, 2012). Z poszczególnych przepisów omawianej ustawy wynika, że osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej (art. 54 ust. 1). Wydatki związane z zapewnieniem całodobowej opieki mieszkańcom oraz zaspokajaniem ich niezbędnych potrzeb bytowych i społecznych w całości pokrywa dom pomocy społecznej (art. 58 ust. 1). Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Koszt ten jest ustalany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa, w zależności od zasięgu domu pomocy społecznej (art. 60 ust. 1 i 2). Stosownie do art. 61 ust. 1 u.p.s., który statuuje zamknięty krąg osób zobowiązanych do ponoszenia opłat z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela wyrażonego przez organy obu instancji poglądu wskazującego, że w sytuacji, gdy obowiązek ponoszenia kosztów pobytu przechodzi na zstępnych, zobowiązani do ponoszenia opłat są wszyscy zstępni równocześnie. Organy swój pogląd oparły na przywołanym w uzasadnieniu decyzji orzecznictwie sądów administracyjnych, jednakże z powodów wskazanych poniżej – Sąd orzekający w tej sprawie uznaje, że ten sposób interpretacji art. 61 ust. 1 u. p. s. nie jest właściwy. W orzecznictwie prezentowane jest także inne stanowisko w zakresie kolejności obciążania zstępnych opłatą za pobyt w DPS, podkreślające alimentacyjny charakter tego obowiązku. Zgodnie z tym stanowiskiem, mimo więc braku wyraźnego odwołania w ustawie do regulacji ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.), dalej jako: "k.r.o.", przy wykładni przepisów u.p.s. możliwe i zasadne jest sięgnięcie do rozwiązań zawartych w k.r.o. (por. uchwała składu 7 sędziów NSA z 11 czerwca 2018 r. I OPS 7/17, publ. ONSAiWSA 2018/5/77; wyroki NSA z 23 października 2020 r. I OSK 1109/20 i I OSK 1162/20, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). I tak, zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Dalej w art. 129 § 1 i 2 k.r.o. sprecyzowano, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi, natomiast krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Wreszcie, w art. 132 k.r.o. wskazano, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zarówno więc w k.r.o., jak i powołanym art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. przewidziano, że obowiązek alimentacyjny – w tym wypadku związany z ponoszeniem opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej – obciąża w pierwszej kolejności małżonka, a dopiero w następnej kolejności zstępnych przed wstępnymi. Omawiany obowiązek nie powstaje zatem równocześnie po stronie osób wymienionych w ww. przepisie, ale w określonej w nim kolejności (por. wyrok NSA z 15 stycznia 2010 r., I OSK 1171/09, CBOSA) Przy czym, obowiązek osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi w całości albo w części (zob. wyroki WSA w Gliwicach z 18 grudnia 2024 r., II SA/Gl 850/24; z 27 listopada 2025 r., II SA/Gl 1133/25, CBOSA). Oznacza to, że w pierwszej kolejności zobowiązanymi do ponoszenia opłat są zstępni w tym samym, najbliższym stopniu, przed zstępnymi w dalszym stopniu. Zatem w pierwszej kolejności do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej zobowiązane są jego dzieci. Dopiero w sytuacji, gdy zobowiązani w bliższej kolejności nie są w stanie ponieść, uwzględniając stosowne uregulowania w tym zakresie, pełnej wysokości opłat, to można dochodzić w pozostałym zakresie opłat od zobowiązanych w dalszym stopniu, tj. wnuków (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z 7 maja 2025 r., IV SA/Wa 21/25; NSA z 20 maja 2015 r., I OSK 3029/13, CBOSA). Równocześnie należy mieć na uwadze, że o ile w przypadku obowiązku alimentacyjnego, jako instytucji prawa prywatnego, wyłącznie od osoby uprawnionej zależy, czy podejmie kroki prawne w celu przekształcenia obowiązku alimentacyjnego w konkretne zobowiązanie, z którego będzie wynikać świadczenie alimentacyjne, o tyle w przypadku obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, jako instytucji prawa publicznego, organ zobowiązany jest podjąć stosowne kroki prawne celem skonkretyzowania tego obowiązku w konkretne zobowiązanie (zob. wyrok NSA z 21 lutego 2020 r. I OSK 935/19, CBOSA). Zdaniem Sądu orzekającego w tej sprawie, przedstawiona wyżej interpretacja art. 61 ust. 1 u.p.s. znajduje uzasadnienie w wykładni systemowej, ponieważ nie sposób przyjąć, aby ustawodawca krąg osób zobowiązanych do ponoszenia spornej opłaty określił w sposób dowolny, nie uwzględniwszy obowiązków rodzinnych wynikających z pokrewieństwa i małżeństwa, określonych w k.r.o. Obowiązek z art. 61 ust. 1 u.p.s. ponoszenia kosztów podopiecznego w DPS jest obowiązkiem objętym hipotezą normy z art. 128 k.r.o. i stanowi jedynie jego uszczegółowienie. Jego realizację należy traktować na równi z obowiązkiem dostarczaniu uprawnionemu mieszkania, opieki lekarskiej, domowej itp. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że z uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji (str. 4.) wynika, że pani K. J. – podopieczna umieszczona w DPS była wdową. Osobami w kręgu jej zstępnych są: pani T. B., pani E. M. i pan Z. J. – dzieci podopiecznej, pani S. B., pani M. J. (Skarżąca), pan D. C., pan R. B. i pan P. J. – wnuki, a także pani A. T., pan M. D., pani P. O. i pani P. O.1 – prawnuki. To oznacza, że w pierwszej kolejności osobami zobowiązanymi do ponoszenia opłaty podopiecznej za pobyt w DPS są pani T. B., pani E. M. i pan Z. J. – dzieci podopiecznej. Dopiero niemożność poniesienia przedmiotowej opłaty przez dzieci, upoważnia organ do obciążenia opłatą kolejne osoby zobowiązane, w tym przypadku wnuki. Tymczasem organy administracji obciążyły opłatą wszystkich zstępnych, nie rozróżniając zobowiązanych w kontekście obowiązku alimentacyjnego, co w ocenie Sądu wyniknęło z błędnej interpretacji art. 61 ust. 1 u.p.s. Prawidłowa wykładnia tego przepisu umożliwiłaby obciążenie Skarżącej opłatą dopiero po wykazaniu przez organy administracji, że dzieci podopiecznej nie są w stanie tej opłaty ponieść. W tej sprawie błędna interpretacja i zastosowanie art. 61 ust. 1 u.p.s. doprowadziły do co najmniej przedwczesnego obciążanie Skarżącej kwestionowaną opłatą, co nakazuje eliminację z obrotu prawnego decyzji organów obu instancji. W dalszej kolejności zauważyć należy, że nie tylko krąg osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt DPS został w tej sprawie ustalony wadliwie. Także sposób wymiaru tej opłaty, polegający na matematycznym podziale kwoty całości opłaty na liczbę osób zobowiązanych nie został przez organy administracji należycie uzasadniony. W piśmiennictwie zasadnie podnosi się, że na wysokość opłaty nie ma zasadniczego wpływu liczba osób obowiązanych do jej ponoszenia, gdyż głównym czynnikiem kształtującym jej wysokość w odniesieniu do osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s. jest ich sytuacja dochodowa. Jeżeli osoby zobowiązane do wnoszenia odpłatności za pobyt małżonka lub krewnego odmówią zawarcia umowy, organ właściwy dla mieszkańca DPS ustali wysokość ich obciążenia w drodze decyzji, uwzględniając ograniczenia wynikające z dochodu tych osób oraz zwolnienia ustawowe i zastosowane przez organ wobec innych zobowiązanych. Znacznie bardziej restrykcyjnie ustawodawca potraktował postawę osób bliskich mieszkańca, którzy odmówią zawarcia umowy i nie wyrażą zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej zostanie wówczas ustalona w drodze decyzji w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. W takiej sytuacji organ nie bierze pod uwagę ograniczeń wynikających z sytuacji dochodowej, osobistej ani rodzinnej tych osób. Ratio legis tych unormowań sprowadza się do założenia, że skoro osoby te nie chcą ujawnić swojej sytuacji, to organ ma prawo założyć, że są w stanie ponosić opłatę w pełnym wymiarze. Taka okoliczność powinna być uznana za wystarczającą do ustalenia opłaty w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Z dodanych do ustawy przepisów wynika, że wysokość opłaty, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia. W przypadku, gdy więcej niż jedna osoba zobowiązana do ponoszenia odpłatności odmawia podpisania umowy oraz przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, pozostała opłata stanowiąca dopełnienie średniego kosztu utrzymania w domu pomocy społecznej obciąża te osoby proporcjonalnie, a więc w równych częściach. Wymaga podkreślenia, że proporcjonalny podział opłaty, o którym mowa w ust. 2f, dotyczy tylko sytuacji, w której nastąpiła odmowa zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, nie można z niego wywodzić ogólnej normy postępowania, a więc dzielenia opłaty po równo na wszystkich zobowiązanych (I. Sierpowska (w:) Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 61). Pomijając w realiach rozpoznawanej sprawy błędnie przyjęty krąg osób obowiązanych do ponoszenia opłaty, to ze sposobu podziału tej opłaty wywieźć można, że każdy ze zobowiązanych odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Taki stan rzeczy powinien być przez organy administracyjny wykazany w sposób niebudzący wątpliwości. W rozpoznawanej sprawie, poza sposobem rozdziału kwoty pomiędzy ustalonych przez organ zobowiązanych - sugerującym taki stan rzeczy, nie ma żadnych dowodów, że wszystkie obciążone opłatą osoby odmówiły przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i zawarcia umowy, co uzasadniałoby podział opłaty proporcjonalnie od osób zobowiązanych. W aktach administracyjnych brak jest jakichkolwiek dowodów potwierdzających te okoliczności, co powoduje konieczność zakwestionowania takiego sposobu obliczenia opłaty. Odnośnie zaś uznania, że Skarżąca odmówiła zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. oraz odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, zauważyć należy, że jedynie odmowa zawarcia umowy nie budzi wątpliwości i znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Uznanie natomiast tak jak uczyniło to SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że Skarżąca odmówiła przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego uznać należy w tej sprawie za zbyt pochopne. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103 (art. 107 ust. 1 u.p.s.). Wywiad środowiskowy przeprowadza się w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (por. § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego, Dz. U. poz. 893 ze zm.). W będącej przedmiotem rozstrzygania sprawie, kwestia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ma podwójnie istotne znaczenie. Po pierwsze, jego przeprowadzenie bądź odmowa jego przeprowadzenia ma wpływ na sposób ustalania opłaty za pobyt podopiecznego w umieszczonego DPS. Z art. 61 ust. 2d u.p.s. wynika, że w przypadku, gdy osoba zobowiązana odmówiła zawarcia umowy, ale wyraziła zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego – (...) - to przy ustalaniu wysokości opłaty obciążającej organ uwzględnia kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., a także, na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s., bierze pod uwagę wysokość dochodów i możliwości (zob. wyrok NSA z 14 lutego 2025 r., I OSK 241/24, LEX nr 3830681 czy wyrok NSA z 14 stycznia 2026 r., I OSK 2436/24, LEX nr 4023825). Zatem w sytuacji, gdyby Skarżąca co do zasady była osobą, której obowiązek ponoszenia opłaty zaktualizował się z uwagi na niemożność jej ponoszenia przez dzieci podopiecznej, to sposób wymiaru tej opłaty byłby inny w sytuacji, gdyby Skarżąca odmówiła jedynie zawarcia umowy, a inny, gdyby odmówiła zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Z akt administracyjnych organu pierwszej instancji wynika niezbicie, że podejmowano próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ze Skarżącą. Po nieudanej próbie jego przeprowadzenia w dniu 2 kwietnia 2025 r. Miejski Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w W., działający na zlecenie Prezydenta Miasta G., wezwał Skarżącą do kontaktu celem ustalenia dogodnego dla Skarżącej terminu wywiadu środowiskowego. Skarżąca w odpowiedzi na to wezwanie w piśmie z 3 kwietnia 2025 r. oświadczyła, że wyraża chęć przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, jednakże może się to odbyć, gdy będzie przebywać w Polsce. Następnie, jak wynika z wiadomości e – mail z 9 kwietnia 2025 r., Skarżąca wnosiła o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego on-line, ewentualnie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego stacjonarnie około 15 listopada 2025 r. Ta prośba z pozostała jednak bez odpowiedzi ze strony organu. Podkreślić w tym miejscu należy, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego leżało niewątpliwie w interesie Skarżącej zarówno z uwagi na wpływ tej czynności na sposób ustalania opłaty za pobyt w DPS oraz dlatego, że przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego jest warunkiem niezbędnym ewentualnego zwolnienia Skarżącej z opłaty częściowo lub całkowicie na podstawie art. 64 u. p. s., o czym także rozstrzygnięto w zaskarżonej decyzji. Zauważyć też trzeba, że z przyczyn powyższych, to Skarżącej powinno zależeć na przeprowadzeniu tej czynności, natomiast rolą organu administracji jest zapewnienie możliwości skorzystania z tego prawa. Z punktu widzenia regulacji z art. 61 ust. 2e i art. 64 u.p.s. nie ma możliwości zastąpienia wywiadu środowiskowego innymi czynnościami mającymi na celu ustalenie wysokości dochodów i możliwości ponoszenia opłaty bądź weryfikacji zasadności zastosowania ulgi z art. 64 u.p.s. Ustalenia stanu faktycznego dokonywane poza procedurą rodzinnego wywiadu środowiskowego oczywiście stanowią element stanu faktycznego sprawy, jednakże z punktu widzenia wskazanych przepisów, nie mogą pełnić funkcji tożsamej jaką ustawodawca przypisał rodzinnemu wywiadowi środowiskowemu. W orzecznictwie podkreśla się wagę rodzinnych wywiadów środowiskowych uznając, że wywiad środowiskowy jest szczególnym rodzajem dowodu przewidzianym w ustawie o pomocy społecznej i pełni on w sprawach pomocowych niezwykle ważną rolę. Przeprowadza się go w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia oraz korzystających ze świadczeń. Jest on ustawowo określonym sposobem zbierania informacji, rozmową z osobą starającą się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej (i jej rodziną), szczególnym rodzajem postępowania dowodowego. Rodzinny wywiad środowiskowy ma ukazać w sposób wszechstronny sytuację osoby i rodziny starającej się o przyznanie świadczenia lub korzystającej z pomocy. Na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonego podmiotu i formułuje wnioski dotyczące planowania pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia sprawy. Ponieważ zaś istotne ustalenia wywiadu pochodzą od strony, ich wiarygodność gwarantuje i wzmacnia wymóg jego podpisania. Są one bowiem obwarowane rygorem odpowiedzialności karnej za składanie nieprawdziwych oświadczeń (por. wyrok NSA z 5 marca 2026 r., I OSK 758/25; CBOSA). Wyjaśnić także trzeba, że obecnie obowiązujące normy prawne nie przewidują przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zdalnie (on-line). W tej sprawie oznacza to, że Skarżąca chcąc skorzystać z przewidzianych u.p.s. uprawnień zarówno w zakresie sposobu obliczania wysokości opłaty jaki i zasadności zwolnienia z niej, powinna umożliwić przeprowadzenie organowi (pracownikowi socjalnemu) tego wywiadu. Skarżąca nie ma przy tym możliwości wyznaczania terminu przeprowadzenia wywiadu. Uzgodnienie terminu jest zaś wyjątkiem od zasady, że wywiad przeprowadza się w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego. Zdaniem Sądu, przedstawiona przez Skarżącą w kwietniu 2024 r. propozycja możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w listopadzie tegoż roku nie była uzasadniona żadnymi okolicznościami sprawy i de facto jej przyjęcie przez organ prowadziłoby do sparaliżowania prowadzonego postępowania. Jednakże przedstawiona propozycja przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, nie mogła pozostać bez odpowiedzi. Działający w słusznym interesie strony organ administracji publicznej powinien w takiej sytuacji zaproponować Skarżącej inny realny termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, który to termin nie będzie wiązał się z opóźnieniem prowadzenia postępowania administracyjnego. Brak natomiast jakiejkolwiek reakcji na złożoną przez Skarżącą propozycję terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie pozwala na stwierdzenie, że Skarżąca odmówiła w tej sprawie jego przeprowadzenia. Taki wniosek byłby uzasadniony dopiero, gdyby Skarżąca odmówiła uzgodnienia terminu przeprowadzenia wywiadu bądź nie stawiła się na uzgodniony z organem administracji termin wywiadu środowiskowego, przy czym w obu przypadkach chodzi tu o termin, który nie spowoduje nieuzasadnionej zwłoki w prowadzonym postępowaniu. Ważne jest przy tym, że argumentacja Skarżącej dotycząca konieczności podołania obowiązkom w kraju sąsiednim, nie wyróżnia jej sytuacji prawnej i faktycznej na tle sytuacji stron postępowania, które podobnym obowiązkom muszą podołać np. na drugim końcu P. Przyjmując, że Skarżąca byłaby osobą zobowiązaną do ponoszenia kosztów odpłatności podopiecznej za pobyt w DPS, uznać należałoby, że nie ma żadnych podstaw prawnych, aby jej sprawę traktować w sposób odmienny jedynie z uwagi na miejsce pobytu. Obowiązek ponoszenia kosztów opieki podopiecznego w DPS jest niezależny od miejsca zamieszkania osoby zobowiązanej, rodzaju i miejsca zatrudnienia lub wykonywania działalności gospodarczej i innych tym podobnych okoliczności. Odnotowania również wymaga, że z uzasadnienia decyzji Prezydenta Miasta wynika, że pomimo braku przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego organ ten uwzględnił przy wydawaniu decyzji także możliwości Skarżącej w partycypowaniu w opłacie za pobyt babci w DPS. W tej mierze zauważyć jednak należy, że sposób rozdziału kosztów dokonany przez organ pierwszej instancji przeczy uwzględnieniu tych możliwości przy określeniu kwot należnej opłaty (opłatę podzielono po równo). Po drugie, takie działanie organu administracji bez przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego stanowiłoby naruszenie art. 61 ust. 2e u.p.s. Prezydent Miasta nie uzasadnił także, w jaki sposób uwzględnił możliwości partycypowania Skarżącej w kosztach utrzymania podopiecznej, na tle rozłożenia opłaty po równo na wszystkich wedle organu zobowiązanych. Z tego powodu twierdzenia organu w tej mierze są gołosłowne. W dalszej części rozważań należy odnieść się do orzeczonej decyzją organu pierwszej instancji i utrzymanej w mocy przez SKO odmowy zwolnienia Skarżącej z opłaty za pobyt babci w DPS. Skarżąca we wniosku z 6 maja 2025 r. o zwolnienie z przedmiotowej opłaty, wskazywała na: 1) występowanie uzasadnionych okoliczności – opieka i utrzymywanie niepełnosprawnej matki przez Skarżącą; 2) rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. W tym i kolejnych składanych pismach (także w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji) Skarżąca argumentowała, że od 14 lat opiekuje się swoją niepełnosprawną matką, posiadającą orzeczenie o niepełnosprawności między innymi łożąc na nią, w tym zaspokajając jej podstawowe potrzeby, co w ocenie Skarżącej wyczerpuje przesłankę z art. 64 punkt 2 i 3 u.p.s. Skarżąca wskazała także, że jednocześnie realizuje obowiązki wynikające z umowy dożywocia, zapewniają swojej matce wikt i opierunek. Odnośnie drugiego z powodów uzasadniających w ocenie Skarżącej zwolnienie z opłaty podniesiono, że podopieczna nigdy nie interesowała się jej losem, a Skarżąca "nigdy nie widziała babci na oczy". W art. 64 u.p.s. ustawodawca przewidział możliwość zwolnienia z opłaty za pobyt podopiecznego w DPS częściowo lub całkowicie na wniosek osoby obowiązanej, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Ustawodawca określił też przykładowe powody mogące stanowić uzasadnienie zwolnienia, wśród których znajdują się między innymi: uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; wykazanie przez osobę zobowiązaną, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (zob. art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s.). W pierwszej kolejności nalży wyjaśnić, że użyte w art. 64 u.p.s. sformułowanie "można zwolnić" wskazuje, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu jest decyzją o charakterze uznaniowym. Oznacza to, że jeżeli zostaną spełnione ustawowe przesłanki zwolnienia, organ administracji nie ma obowiązku wydania decyzji zgodnej z żądaniem strony, a jedynie "może" to zrobić. Innymi słowy, zarówno zwolnienie z opłaty jak i odmowa zwolnienia są rozwiązaniami równowartościowymi prawnie. Szczególny charakter decyzji uznaniowych powoduje, że ich kontrola sądowa dokonywana jest w ograniczonym zakresie. Sąd bada jedynie czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2020 r., I OSK 1011/20; CBOSA). Sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowych sprowadza się do oceny czy organ prawidłowo zgromadził materiał dowodowy, czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym są logiczne i poprawne oraz mają swoje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym, a także, czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach (por. wyrok NSA z 24 kwietnia 2025 r., III OSK 131/24, LEX nr 3856734). Przekładając powyższe na realia rozpoznawanej sprawy stwierdzić trzeba, że wobec opisanego wcześniej zaniechania przez organy administracji publicznej umożliwienia przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, nie było możliwe rozstrzygania o zasadności bądź niezasadności zwolnienia Skarżącej ze spornej opłaty. Skorzystanie z uprawnień wymaga zbadania sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej wnioskodawcy w ramach rodzinnego wywiadu środowiskowego, jego przeprowadzenie przed wydaniem rozstrzygnięcia w sprawie zwolnienia jest obligatoryjne (zob. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VII, Warszawa 2025, art. 64.). Po drugie, Sąd nie podziela wyrażonej przez SKO oceny dotyczącej podnoszonych przez Skarżącą okoliczności, że nie zna ona swojej babci, babcia nigdy się nią nie interesowała i nie utrzymywała z nią żadnych kontaktów, jako niewyczerpujących przesłanki rażącego naruszania innych obowiązków rodzinnych, stanowiącej podstawę do zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd, że za rażące naruszenie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych uznaje się podejmowanie w sposób uporczywy wobec zobowiązanego do wnoszenia opłaty obiektywnie społecznie potępianych działań, takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, w tym zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających. Jeżeli wskutek tego rodzaju zachowań pensjonariusz domu pomocy społecznej doprowadził do całkowitego zerwania więzi rodzinnych z obowiązanym do wnoszenia opłaty, będzie można mówić o spełnieniu warunku rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych w rozumieniu art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9 stycznia 2025 r., II SA/Gd 829/24 i przywołane tam orzecznictwo). W ocenie Sądu brak jakiegokolwiek zainteresowania wnuczką prowadzący do niepowstania albo zerwania więzi rodzinnych należy kwalifikować, jako rażące naruszenie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych, jeśli sytuacja ta wyniknęła z powodów leżących po stronie babci. Świadczy to bowiem o braku jakiegokolwiek zainteresowania babci losem wnuczki. Z tego powodu, w świetle treści art. 64 pkt 7 u.p.s., orzekające organy administracji powinny umożliwić Skarżącej wykazanie istnienia tej okoliczności i dopiero na tej podstawie orzekać o zwolnieniu bądź odmowie zwolnienia z ponoszenia opłaty. Podkreślenia przy tym ponownie wymaga, że nawet wykazanie przez Skarżącą istnienia omawianej okoliczności, nie obliguje organów administracji do przyznania wnioskowanej ulgi, ponieważ organy działają w tej mierze w ramach uznania administracyjnego. Nie zmienia to faktu, że także tego rodzaju rozstrzygnięcie powinno nastąpić po zebraniu kompletnego materiału dowodowego i rozważenia całokształtu okoliczności sprawy. Powody wydanej decyzji muszą zostać precyzyjnie uzasadnione w wydanym rozstrzygnięciu. W ocenie Sądu, postępowanie administracyjne rozpoznawanej sprawie przeprowadzone zostało także z naruszeniem art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z którym organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. Zasady, którymi powinien się kierować organ dokonujący oceny dowodów w danym postępowaniu, trafnie wskazał WSA w Warszawie w wyr. z 8 sierpnia 2006 r., IV SA/Wa 774/06. Według tego Sądu, swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę - musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, w ramach których pierwszym z warunków niezbędnych prawidłowej oceny (przyp. własny) jest oparcie się na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. 8, 2023). Analiza akt administracyjnych Prezydenta Miasta G. pokazuje, że w aktach tych nie ma żadnych dokumentów potwierdzających: 1) umieszczenie i przebywanie pani K. J. w domu pomocy społecznej: 2) że osoby wskazane jako obowiązane do ponoszenia opłaty są osobami określonymi w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.; 3) że pozostałe niż Skarżąca osoby wskazywane przez organ administracji w uzasadnieniu decyzji zostały obciążone opłatą za pobyt podopiecznej w DPS, 4) prawidłowość ustalenia wysokości opłaty w kontekście przypadających i nieopłaconych z tego tytułu należności. Sąd ma na względzie, że powyższe okoliczności nie były przez Skarżącą kwestionowane, jednakże nie zwalnia to organu administracji z obowiązku wykazania dowodami okoliczności stanowiących podstawę wydania zaskarżonej decyzji. Braki w tym zakresie stanowią naruszenie art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego i prowadzą do niemożności przeprowadzania przez Sąd w pełnej kontroli zgodności z prawem wydanych w sprawie decyzji. Wszak w świetle art. 133 § 1 p.p.s.a. Sąd dokonuje kontroli zaskarżonej decyzji "na podstawie akt sprawy", co oznacza, że podstawę orzekania stanowi materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania (por. wyrok NSA z 18 listopada 2008 r., II FSK 1162/07, CBOSA) oraz że, co do zasady, zakazane jest uwzględnianie okoliczności nieznajdujących odzwierciedlenia w aktach sprawy (por. wyrok WSA w Warszawie z 15 grudnia 2008 r., VI SA/Wa 2099/05, CBOSA). "Akta sprawy" w powyższym rozumieniu oznaczają dokumentację sprawy, na podstawie której organ ustalił stan faktyczny sprawy i wydał rozstrzygnięcie będące przedmiotem kontroli sądu administracyjnego. Zarazem Sąd jest zobligowany przyjmować, że przesłane przez organ przy skardze akta sprawy są tymi, które organ posiadał prowadząc postępowanie zakończone orzeczeniem zaskarżonym do sądu (por. wyrok NSA z 1 lutego 2008 r., I OSK 1548/06, CBOSA). Końcowo odnieść należy się także do zarzutu naruszenia art. 96 ust. 1 pkt 2 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie i zobowiązanie Skarżącej do ponoszenia opłat za pobyt pani K. J. w DPS, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem mieszkaniec DPS zmarł pozostawiając spadkobierców, a w oparciu o ten przepis zwrot wydatków już poniesionych w tym zakresie obciąża w pierwszej kolejności spadkobierców osoby, która korzystała ze świadczeń społecznych z masy spadkowej (przed zstępnymi). W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że żądanie zwrotu należności na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 odnosi się do sytuacji, w której koszty udzielonej pomocy mającej charakter usług odpłatnych zostały określone za życia świadczeniobiorcy w ostatecznej decyzji administracyjnej i nie zostały zapłacone do wysokości obciążającej tego świadczeniobiorcę lub członków jego rodziny do czasu jego śmierci. Innymi słowy, przepis ten dotyczy kosztów zaległych przypadających na świadczeniobiorcę lub wskazanych w decyzji członków jego rodziny, w sytuacji gdy te zobowiązania nie zostały zrealizowane (wyrok WSA w Gdańsku z 28 czerwca 2012 r., III SA/Gd 213/12, LEX nr 1245574). Wskazywane wcześniej braki w materiale dowodowym nie pozwalają Sądowi na weryfikację czy w okolicznościach tej sprawy istniały podstawy do zastosowania tego przepisu. Informacja o zgonie podopiecznej pojawia się w odwołaniu od decyzji organu pierwszy instancji, jednakże SKO nie podjęło żadnej próby weryfikacji tej okoliczności, czym naruszyło treść art. 8 i 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Kwestia podstaw zastosowania w sprawie art. 96 ust. 1 pkt 2 u.p.s. powinna zostać przeanalizowane przez organy administracji przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Przyjęte przez organy stanowisko powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu ewentualnego ponownego rozstrzygnięcia sprawy i dopiero wtedy podlegać będzie ewentualnej ocenie Sądu. Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.; "p.p.s.a.") orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta G.. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2, art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.), zasądzając od SKO na rzecz Skarżącej 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składają się koszty zastępstwa procesowego (480 zł). Sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym na posiedzenie niejawnym na wniosek Skarżącej zawarty w skardze (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.). Stosownie do art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym uzasadnieniu są dla organów wiążące i wprost wynikają z przedstawionych rozważań. To oznacza w szczególności, że ponownie rozpoznając sprawę Prezydent Miasta musi w pierwszej kolejności przenalizować czy w sprawie istnieją przesłanki prowadzenia wobec Skarżącej postępowania na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. W tej mierze należy wykazać, że w sprawie nie ma zastosowania art. 96 ust. 1 ust 2 u.p.s. oraz że dzieci podopiecznej nie są w stanie ponieść spornej opłaty. W przeciwnym razie postępowanie prowadzone na podstawie 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. powinno wobec Skarżącej zostać umorzone. W przypadku jego prowadzenia, należy umożliwić Skarżącej wzięcie udziału w rodzinnym wywiadzie środowiskowym, uwzględnić, że ewentualne wykazanie braku jakichkolwiek kontaktów podopiecznej ze Skarżącą z przyczyn leżących po stronie podopiecznej powinno być zakwalifikowane jako rażące naruszenie innych obowiązków rodzinnych. Prezydent Miasta zobowiązany jest również do przedstawienia dowodów na powoływane w uzasadnieniu ewentualnej ponownie wydanej decyzji okoliczności, uzasadniające w jego ocenie określone w decyzji rozstrzygnięcie oraz precyzyjne uzasadnienie zajętego stanowiska.