II SA/Gd 1024/25

Dnia 26 sierpnia 2026 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (sprawozdawca) Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Katarzyna Sałek-Gałązka po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2026 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi M.K na czynność Burmistrza Miasta i Gminy Sztum w przedmiocie włączenia do gminnej ewidencji zabytków budynku 1. stwierdza bezskuteczność włączenia przez Burmistrza Miasta i Gminy Sztum do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta i Gminy Sztum karty adresowej budynku mieszkalnego położonego w miejscowości S., pod adresem ul.[...], na działce ewidencyjnej numer [...], obręb [...] – S; 2. zasądza od Burmistrza Miasta i Gminy Sztum na rzecz M.K kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

M.K.(dalej jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na zarządzenie Burmistrza Sztumu (dalej jako: Burmistrz) z 15 czerwca 2016 r., nr 65/2016, w sprawie Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta i Gminy Sztum (dalej jako: GEZ) w zakresie budynku mieszkalnego w miejscowości Sztum, pod adresem ul. [...], na działce nr [...]; albo czynność Burmistrza z zakresu administracji publicznej dotyczącą obowiązków wynikających z przepisów prawa, tj. włączenie karty adresowej prowadzonej dla ww. budynku do GEZ - dokonaną w nieznanej dacie, a zatwierdzoną zarządzeniem nr 65/2016 Burmistrza Miasta i Gminy Sztum z dnia 15 czerwca 2016 r. w sprawie Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta i Gminy Sztum, a wcześniej - zarządzeniem tego samego organu nr 90/2015 z 1 lipca 2014 r. w sprawie Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta i Gminy Sztum. W skardze zarzucił organowi naruszenie: 1. art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r., poz. 840 ze zm.), dalej: "u.o.z.", w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r., sygn. akt P12/18, poprzez ograniczenie prawa własności nieruchomości przez dokonanie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ bez zapewnienia właścicielowi udziału w procedurze, co skutkowało ograniczeniem przysługującego mu prawa własności; 2. art. 22 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 3 pkt 1 i 2 u.o.z. w zw. z § 18 oraz § 17 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (w brzmieniu z dnia dokonania wpisu do gminnej ewidencji zabytków), polegającym na niewłaściwym zastosowaniu przepisów poprzez: bezpodstawne i dowolne uznanie budynku za zabytek w sytuacji, gdy nie posiada on cech zabytku w myśl art. 3 pkt 1 i 2 u.o.z. oraz poprzez umieszczenie karty adresowej przedmiotowego budynku w gminnej ewidencji zabytków bez sprawdzenia czy dane w niej zawarte są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym oraz czy budynek spełnia przesłanki definicji zabytku w myśl przywołanej ustawy, w szczególności braku stosownej dokumentacji potwierdzającej kluczowe w tej sprawie ustalenia, 3. art. 31 ust. 2 i 3 w zw. z art. 64 ust. 1- 3 Konstytucji RP poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na dopuszczeniu ograniczenia własności pomimo braku przyczyny uzasadniającej takie ograniczenie i przy zaniechaniu wyjaśnienia czy przyczyna taka w istocie wystąpiła oraz poprzez brak wyważenia interesu indywidualnego skarżącego jako właściciela nieruchomości z interesem publicznym zgodnie z zasadą proporcjonalności, a tym samym arbitralne przyznanie prymatu ochronie. Wobec powyższego skarżący wniósł o orzeczenie o niezgodności z prawem zarządzenia nr 65/2016 Burmistrza z 15 czerwca 2016 r. w sprawie Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta i Gminy Sztum w zakresie ujęcia budynku mieszkalnego zlokalizowanego w miejscowości S. pod adresem ul. [...] w GEZ lub stwierdzenie bezskuteczności czynności Burmistrza, tj. włączenia karty adresowej prowadzonej dla ww. budynku mieszkalnego do GEZ - dokonanej w nieznanej dacie, a zatwierdzonej ww. zarządzeniami Burmistrza. Ponadto skarżący domagał się zasądzenia od organu na jego rzecz kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżący wniósł także o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z: wniosku o wykreślenie obiektu z gminnej ewidencji zabytków z 12 lutego 2025 r. wraz z załącznikami oraz pisma Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 17 kwietnia 2025 r. celem wykazania wezwania Burmistrza do usunięcia naruszenia prawa i udzielenia odpowiedzi odmownej przez konserwatora zabytków. W uzasadnieniu skargi skarżący wyjaśnił, że jest właścicielem nieruchomości mieszczącej się pod adresem S., ul.[...] (działka nr [...]), na której zlokalizowany jest budynek mieszkalny ujęty w GEZ. W nieznanej stronie dacie sporządzono kartę adresową tego budynku i włączono ją do GEZ, co zostało dokonane (lub potwierdzone - w zależności od przyjętego poglądu) zarządzeniem nr 90/2015 Burmistrza z 1 lipca 2014 r. w sprawie GEZ. Zarządzenie to zostało następnie uchylone zarządzeniem nr 65/2016 Burmistrza z 15 czerwca 2016 r., którym dokonano aktualizacji (lub potwierdzenia aktualizacji gminnej ewidencji zabytków). Jednakże z powyższego nie wynika wprost, że karta adresowa zatwierdzona uchylonym zarządzeniem została trwale usunięta z GEZ. Wobec tych wątpliwości skarżący, z ostrożności procesowej, objął zakresem zaskarżenia wszystkie zarządzenia i czynności, które mogły skutkować ujęciem budynku w GEZ, zaś intencją skarżącego jest uzyskanie takiego rozstrzygnięcia, które stwierdzi bezskuteczność wszystkich czynności i aktów prawnych, których skutkiem jest ujęcie budynku w GEZ. Skarżący zaznaczył, że pismem z 12 lutego 2025 r. wniósł do Urzędu Miasta i Gminy Sztum pismo o wykreślenie obiektu z GEZ, wskazując na naruszenie jego interesu prawnego dokonane wpisem. W wyniku otrzymania ww. pisma Burmistrz skierował do Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (dalej jako: PWKZ) wniosek o opinię w sprawie wykreślenia budynku z GEZ oraz o wykreślenie budynku z Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków woj. Pomorskiego (w skrócie WEZ). Pismem z 17 kwietnia 2025 r., nrRD.5140.30.2025.JP/2/, PWKZ odmówił wyłączenia budynku z WEZ i negatywnie zaopiniował wyłączenie budynku z GEZ. Zdaniem skarżącego, powyższe czynności Burmistrza stanowią nieproporcjonalne ograniczenie prawa własności skarżącego, gdyż nie umożliwiono mu zapoznania się z argumentami przemawiającymi za zasadnością ujęcia jego budynku w ewidencji, jak też nie wzięto pod uwagę rozmiaru ograniczeń i obowiązków nałożonych na skarżącego, jako właściciela nieruchomości po dokonaniu wpisu. Doszło więc do naruszenia interesu prawnego strony, co przesądza o jego legitymacji skargowej w tej sprawie. Jako jedną z podstaw zaskarżenia skarżący wskazał art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) – skrócie "p.p.s.a.". Skarżący wyjaśnił też, że wezwał organ do usunięcia naruszenia prawa pismem z 12 lutego 2025 r., składając do Burmistrza wniosek o wykreślenie budynku z GEZ i wzywając do usunięcia naruszenia prawa. Odnosząc się do zachowania terminu do wniesienia skargi skarżący stwierdził, że pozostawał w przekonaniu, iż ujęcie budynku w GEZ nastąpiło w drodze aktu prawnego wydanego przez Burmistrza, tj. zarządzenia, którego zaskarżenie nie jest ograniczone w czasie. Zatem w przypadku uznania, że doszło do uchybienia terminowi do wezwania organu do usunięcia naruszenia, przyjąć należy, że uchybienie to było niezawinione. Pozwala to sądowi na rozpoznanie skargi pomimo uchybienia terminowi. Odnosząc się zaś do samego uznania budynku za zabytek skarżący stwierdził, że organ odpowiedzialny za prowadzenie GEZ nie dokonał odpowiedniej weryfikacji stanu faktycznego pod kątem spełniania przez budynek przesłanek uprawniających do uznania go za zabytek. Karta adresowa sporządzona dla budynku nie zawiera żadnych informacji, które stanowią o jego zabytkowym charakterze, w szczególności nie zawierają danych wskazanych w § 17 i 18 rozporządzenia w sprawie prowadzenia rejestru zabytków. W konsekwencji doszło do ograniczenia prawa własności nieruchomości skarżącego bez weryfikacji stanu faktycznego i sprawdzenia czy rzeczywiście posiada on walory zasługujące na umieszczenie go w ewidencji zabytków, a przynajmniej nie umożliwiono właścicielowi zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym i wyrażenia swojego stanowiska w tym zakresie. Takie działanie, tj. dokonanie wpisu nieruchomości do GEZ bez udziału w sprawie właściciela i możliwości odniesienia się przez niego do ustaleń organu, zostało uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją RP, a w niniejszej sprawie stanowiło naruszenia prawa skarżącego do obrony przed ograniczeniem uprawnień wynikających z posiadanego prawa własności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu wskazano, że zaskarżone zarządzenie i umieszczenie budynku skarżącego w GEZ nie opierają się na wskazanym przez skarżącego art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z., lecz na art. 22 ust. 5 pkt 2 tej ustawy. Podstawą wpisu obiektu do GEZ nie było wyznaczenie nieruchomości przez Burmistrza w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków (jak stanowi art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.), lecz przekazanie przez PWKZ informacji o obiektach widniejących w wojewódzkiej ewidencji zabytków. W takiej sytuacji organ nie weryfikuje zasadności wpisu i nie prowadzi postępowania lecz wpisuje z urzędu do GEZ obiekty znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków (jak stanowi art. 22 ust. 5 pkt 2 u.o.z.). W takim przypadku nie można też mówić o decyzyjności po stronie wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oraz nie ma mowy o prowadzeniu w tym zakresie postępowania, które zmierzałoby do uznania zasadności bądź nie wpisania obiektu do GEZ. Działania organu sprowadzają się tu do czynności czysto technicznych, które polegają na ujednoliceniu gminnej ewidencji z wojewódzką. Stanowisko, że charakter działania organu jest czysto techniczny i ograniczony do włączania karty adresowej obiektu do gminnej ewidencji, po uprzednim potwierdzeniu, że dane zawarte w tej karcie są tożsame z danymi wynikającymi z decyzji o wpisie, potwierdza treść § 18 ust. 1 rozporządzenia. Przy czym przepis ten, przewidujący zawiadomienie właściciela obiektu, nie obowiązywał w dacie wpisywania obiektu skarżącego do GEZ. Organ stanął więc na stanowisku, że jedyną przesłanką wpisania przedmiotowego budynku do GEZ jest jego wcześniejsze włączenie do wojewódzkiej ewidencji zabytków, natomiast zarzuty co do braku walorów zabytkowych nieruchomości powinny być podnoszone na etapie czynności materialnoprawnej w przedmiocie włączenia (wpisania) przez wojewódzkiego konserwatora zabytków obiektu do wojewódzkiej ewidencji zabytków nieruchomych. Przy czym organ zaznaczył, że oceny w zakresie wartości zabytkowych obiektu dokonują służby konserwatorskie wojewódzkiego konserwatora zabytków, które posiadają szczególne uprawnienia w zakresie badania walorów i wartości artystycznych, historycznych lub zabytkowych obiektów podlegających wpisowi lub wpisanych do ewidencji zabytków czy rejestru zabytków. W piśmie procesowym z 20 stycznia 2026 r. skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodów z: postanowienia tut. Sądu z 22 grudnia 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 532/25 w sprawie ze skargi M. K. na czynność PWKZ w przedmiocie włączenia karty ewidencyjnej przedmiotowego budynku do wojewódzkiej ewidencji zabytków; pisma PWKZ z 28 lipca 2025 r., znak AKO.1331.103.2025 celem wykazania faktu braku ujęcia przedmiotowej nieruchomości w wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz w rejestrze zabytków. W uzasadnieniu pisma wskazano, że w postanowieniu z 17 grudnia 2025 r. tut. Sąd stwierdził, że zaskarżona czynność nie istnieje, ponieważ karta ewidencyjna zabytku na działce nr [...] w S. nie została sporządzona, co oznacza, że nie doszło do włączenia tego budynku do WEZ. Zatem Sąd uznał, że budynek na działce nr [...] był do GEZ włączony właśnie jako "inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków", jak stanowi art. 22 ust. 5 u.o.z. Na rozprawie w dniu 26 sierpnia 2026 r. Przewodnicząca składu poinformowała pełnomocnika organu, że sąd uznał, iż skarga dotyczy czynności organu w przedmiocie włączenia do GEZ budynku. Pełnomocnik organu podtrzymał stanowisko przedstawione w odpowiedzi na skargę, i przedłożył pismo podsumowujące to stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W rozważanym wypadku mamy do czynienia ze skargą na działanie organu administracji publicznej związane z ujęciem nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków (w skrócie GEZ), o której mowa w art. 22 ust. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r., poz. 1292), dalej jako: "u.o.z.". Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą skargę podziela pogląd wyrażony w szeregu orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, że ujęcie zabytków w GEZ stanowi czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa (zob. np. wyroki NSA: z 8 maja 2018 r. sygn. akt II OSK 1926/17, z 9 listopada 2016 r. sygn. akt II OSK 254/15, z 26 października 2016 r. sygn. akt II OSK 96/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzecznia.nsa.gov.pl, dalej CBOSA). Włączenie karty ewidencyjnej zabytku do GEZ rozstrzyga bowiem o podporządkowaniu indywidualnej nieruchomości pod obowiązki określone w u.o.z., jednak sama treść obowiązku jest określona w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Ponadto czynność ta ma charakter publicznoprawny i będąc skierowana do indywidualnego podmiotu dotyczy jego obowiązków wynikających z przepisów prawa (zob. również wyroki NSA: z 19 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 1771/22 i z 21 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1573/22 oraz postanowienie z 18 maja 2021 r. sygn. akt II OZ 218/21; CBOSA). Przesądzenie, z jakim rodzajem zaskarżonego aktu bądź zaskarżonej czynności mamy do czynienia w sprawie rzutuje m.in. na kwestię terminu do wniesienia skargi. Z treści zarządzenia Burmistrza Sztumu z 15 czerwca 2016 r., nr 65/2016 w sprawie Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta i Gminy Sztum wynika, że niewątpliwie najpóźniej w tej dacie karta adresowa budynku skarżącego została umieszczona w GEZ. Zgodnie z art. 53 § 2 p.p.s.a w obecnym brzmieniu, jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności. Sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę (§ 2 zd. 2 – podkreślenie Sądu). Do 1 czerwca 2017 roku wniesienie skargi na taką czynność wymagało również wezwania do usunięcia naruszenia prawa ją poprzedzającego, zgodnie bowiem z art. 52 § 3 p.p.s.a. (w brzmieniu ustalonym w Dz. U. z 2016 r., poz. 718), jeżeli ustawa nie przewidywała środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 i 4a, można było wnieść po uprzednim wezwaniu na piśmie właściwego organu - w terminie czternastu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności - do usunięcia naruszenia prawa. Sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę (§ 3 zd. 2 – podkreślenie Sądu). Z art. 53 § 2 p.p.s.a. wynikało zaś, że w przypadkach, o których mowa w art. 52 § 3 i 4, skargę wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie sześćdziesięciu dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa. W przedmiotowej sprawie Sąd uznał, że okoliczności sprawy przemawiają za uznaniem, że uchybienie terminowi do wniesienia skargi nastąpiło bez winy skarżącego. Dokonując tej oceny Sąd kierował się poglądami doktryny i orzecznictwem dotyczącymi przesłanek przywrócenia terminu z art. 86 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym brak winy strony w uchybieniu terminu stanowi konieczną, a jednocześnie podstawową przesłankę przywrócenia terminu. W piśmiennictwie zwraca się uwagę, iż art. 86 § 1 p.p.s.a. – podobnie jak art. 53 § 2 zd. 2 p.p.s.a. a poprzednio także art. 52 § 3 zd. 2 p.p.s.a., nie określają, według jakich kryteriów należy oceniać zachowanie strony. (Ocena braku winy została pozostawiona uznaniu sądu vide: H. Knysiak - Sudyka [w:] Skarga i skarga kasacyjna w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Komentarz. Orzecznictwo, wyd. VI, Warszawa 2026, art. 87; postanowienie NSA z 2 września 2022 r., sygn. akt II OZ 734/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Daje to sądowi możliwość uwzględnienia wszystkich okoliczności, jakie uzna za istotne (por. postanowienie SN z 22 lipca 1999 r., I PKN 273/99, OSNAP 2000, nr 20, poz. 757). W orzecznictwie wskazuje się również, że brak winy w uchybieniu terminu powinien być oceniany z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy i przy braniu pod uwagę także uchybień spowodowanych nawet lekkim niedbalstwem (por. postanowienie SN z 14 stycznia 1972 r., sygn. akt III CRN 448/71, OSPiKA 1972, nr 7-8, poz. 144; postanowienie SN z 29 października 1999 r., sygn. akt I CKN 556/98; postanowienie SN z 12 stycznia 1999 r., sygn. akt II UKN 667/98, OSNAP 2000, nr 12, poz. 6; postanowienia NSA z: 15 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 809/2004; 8 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OZ 329/14; 27 czerwca 2019 r., sygn. akt I OZ 579/19, CBOSA). Niewątpliwie skarżący - wnosząc skargę w dniu 26 maja 2025 r. - uchybił terminowi do wniesienia skargi na czynność Burmistrza polegającą na włączeniu karty zabytku do GEZ. Skoro w przedmiotowej sprawie strona skarżąca najpóźniej dowiedziała się o włączeniu jego budynku do GEZ w dniu 12 lutego 2025 roku (data pisma skarżącego wzywającego Burmistrza do wykreślenia budynku z GEZ), to niewątpliwie skarga wniesiona w dniu 26 maja 2025 roku została złożona z uchybieniem terminu wynikającego z aktualnej treści art. 53 § 2 p.p.s.a. Skarżący nie wykazał również, kiedy dowiedział się o podjęciu przedmiotowej czynności, nie wykazał zatem, że dochował terminu do wystąpienia z wezwaniem, o którym mowa w poprzednio obowiązującym art. 52 § 3 p.p.s.a. (w brzmieniu ustalonym w Dz. U. z 2016 r., poz. 718). Uznając jednak, że skarżący uchybił terminowi do wniesienia skargi, Sąd przyjął, że nastąpiło to bez jego winy. Dokonując takiej oceny działań skarżącego, Sąd uwzględnił rozbieżności, jakie zachodziły w orzecznictwie sądów administracyjnych co do charakteru działań organu podjętych na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1–3 u.o.z. oraz odpowiednio art. 22 ust. 6 tej ustawy dotyczącego wojewódzkiej ewidencji zabytków. Zgodnie z pierwszym poglądem, działania takie należało uznawać za tzw. inne czynności organu administracji, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. (m.in. orzeczenia NSA z: 14 lutego 2024 r., sygn. akt II OSK 1166/21; 10 stycznia 2024 r., sygn. akt II OSK 1952/22; 8 czerwca 2022 r., sygn. akt II OZ 335/22; 18 maja 2021 r., sygn. akt II OZ 218/21; 20 maja 2020 r., sygn. akt II OSK 753/20; wyroki WSA w Krakowie z: 7 marca 2017 r., sygn. akt II SA/Kr 1507/16; 14 września 2021 r., sygn. akt II SA/Kr 666/21; 31 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Kr 1523/22, 9 stycznia 2024 r., sygn. akt II SA/Kr 1361/23, CBOSA). Zgodnie z drugim, działania organu podjęte na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1–3 u.o.z. (konsekwentnie także z art. 22 ust. 6 tej ustawy – przypis Sądu) należało uznawać za akty jednostek samorządu terytorialnego, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. (m.in. orzeczenia NSA z: 13 września 2023 r., sygn. akt II OSK 2748/18; 25 marca 2020 r., sygn. akt II OZ 244/20; 15 grudnia 2016 r., sygn. akt II OSK 2700/16; 14 września 2012 r., sygn. akt II OSK 1950/12, CBOSA). Zaskarżenie włączenia obiektu do gminnej ewidencji zabytków jako aktu z art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. następowało wówczas w trybie art. 101 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2026 r., poz. 662). Rozbieżności powyższe, jak wskazał NSA w postanowieniu z 22 lipca 2025 r., sygn. akt II OZ 1034/25 (CBOSA), mogły wywołać u skarżącego uzasadnione wątpliwości zarówno co do samego przedmiotu, jak i trybu zaskarżenia włączenia jego budynku do gminnej ewidencji zabytków, o czym świadczy m.in. samo alternatywne sformułowanie przedmiotu zaskarżenia i żądań skargi, jak i wywody skarżącego dotyczące tego, iż uważał on, że przedmiotem zaskarżenia jest zarządzenie o GEZ, które można skarżyć w każdym czasie. Mając na uwadze specyfikę kwestionowanej czynności oraz przedstawione powyżej rozbieżności orzecznicze Sąd uznał, że nie sposób przypisać skarżącemu zawinionego działania w złożeniu skargi z przekroczeniem ustawowego terminu. Z tych względów, działając na podstawie art. 52 § 3 zd. 2 p.p.s.a. (w brzemieniu ustalonym w Dz. U. z 2016 r., poz. 718), a także mając na uwadze obecne brzmienie art. 53 § 2 zd. 2 p.p.s.a., Sąd uznał, że uchybienie terminowi do wniesienia skargi nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznał złożoną przez niego skargę. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej czynności stanowiły przepisy ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. u.o.z. Zgodnie z art. 22 ust. 4 i 5 u.o.z. wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy, w której powinny być ujęte: 1) zabytki nieruchome wpisane do rejestru; 2) inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków; 3) inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Z kolei art. 3 pkt 1 u.o.z. stanowi, że zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zaskarżona czynność, jak twierdzi organ, została podjęta na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 2 u.o.z. Odnośnie tego przepisu w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, na co wskazywał też Burmistrz, że czynność włączenia do gminnej ewidencji karty adresowej zabytku uprzednio wpisanego do ewidencji wojewódzkiej (podkreślenie Sądu), jest czynnością związaną, pochodną w stosunku do czynności włączenia karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków i niezależną od ocen wójta (burmistrza, prezydenta miasta) co do zabytkowego charakteru przedmiotu wpisu do ewidencji. Tym samym, w sytuacji, gdy wojewódzki konserwator zabytków włączy kartę ewidencyjną zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, to bezwzględnym obowiązkiem wójta (burmistrza, prezydenta miasta) jest sporządzenie karty adresowej tego zabytku i włączenie jej do gminnej ewidencji zabytków (wyrok NSA z 14 lutego 2024 r., II OSK 1166/21; wyrok WSA w Gdańsku z 22 grudnia 2020 r., II SA/Gd 634/20). Zakres niezbędnych ustaleń w takim postępowaniu sprowadza się do stwierdzenia, czy dany obiekt jest faktycznie wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków, a ciężar oceny w tym zakresie spoczywa na organie prowadzącym ewidencję wojewódzką, z uwzględnieniem faktu, że zakres tej oceny determinuje uproszczony charakter postępowania w sprawie wpisu do wojewódzkiej ewidencji zabytków (por. wyrok WSA w Poznaniu z 18 września 2019 r., IV SA/Po 377/19). W związku z tym w istocie kontrola legalności zastosowania art. 22 ust. 5 pkt 2 u.o.z. ma charakter formalny i nie polega na wtórnym merytorycznym weryfikowaniu przez prezydenta miasta, czy poszczególne obiekty spełniają przesłankę uznania za zabytek. Zdaniem Sądu podstawa wpisu i wskazane wyżej stanowisko nie miały jednak zastosowania w niniejszej sprawie. Jak wskazuje bowiem skarżący, a co Sądowi jest wiadome z urzędu, prawomocnym postanowieniem z 17 grudnia 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 532/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odrzucił skargę M. K. na czynność PWKZ włączenia karty ewidencyjnej przedmiotowego budynku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, gdyż uznał, że kwestionowana czynność nie istnieje, tj. nie została sporządzona przez PWKZ karta ewidencyjna zabytku – budynku mieszkalnego na działce nr [...] w S. W postanowieniu tym Sąd wskazał też, że choć nie jest możliwe stwierdzenie, do której z grup z art. 22 ust. 5 u.o.z. należy budynek na ww. działce, to można domniemywać, że znalazł się on Wykazie do Zarządzenia PWKZ nr 20 z 6 grudnia 2010 r. jako "inne zabytki nieruchome wyznaczone przez Wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z PWKZ". Powyższe oznacza, że nie jest możliwe w tej sprawie przyjęcie przedstawionej i powołanej przez Burmistrza zasady automatyzmu ujęcia w gminnej ewidencji zabytków obiektów wcześniej ujętych w wojewódzkiej ewidencji zabytków, skoro w ww. sprawie ustalono, a czego PWKZ w niej nie kwestionował, że takie ujęcie przedmiotowego budynku w WEZ nie miało miejsca. W tym stanie rzeczy konieczne było zatem przeprowadzenie pełnej procedury związanej z ujęciem zabytku w GEZ i również ocena Sądu zaskarżonej czynności musi odnosić się do kwestii wystąpienia w sprawie wszystkich przesłanek ujęcia nieruchomości w GEZ. W tym miejscu należy również wskazać, że w wyroku z 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18 (OTK-A 2023/46), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. W uzasadnieniu ww. wyroku TK stwierdził m.in., że osłabienie ochrony własności, przez wyłączenie udziału właściciela w postępowaniu skutkującym wpisem nieruchomości do GEZ, nie służy realizacji żadnych konstytucyjnie określonych wartości. Sytuacja, w której właściciel dowiadując się, że należąca do niego nieruchomość ma zostać wpisana do GEZ, nie ma możliwości zajęcia stanowiska w postępowaniu administracyjnym oraz zakwestionowania działań podejmowanych przez organ gminy w porozumieniu z konserwatorem uznana została za niezgodną z fundamentami demokratycznego państwa prawnego, do których należy możliwość obrony oraz ochrony swoich dóbr. W ocenie TK postępowanie w przedmiocie wpisu do GEZ powinno zostać oparte na możliwie jak najpełniejszych i najbardziej precyzyjnych kryteriach, wykluczających arbitralne działanie organu. Choć ww. wyrok ma charakter zakresowy, w konsekwencji czego uznany za niekonstytucyjny przepis w określonym w tym orzeczeniu zakresie nie został w dosłownym sensie derogowany z systemu prawnego, to w niniejszej sprawie konieczne jest dokonanie wykładni art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. z uwzględnieniem tego orzeczenia TK. Wyrok zakresowy powoduje bowiem, że z systemu prawnego usuwane jest niekonstytucyjne rozumienie przepisu. Wyrok TK z 11 maja 2023 r. w sprawie P 12/18 usunął zatem z obrotu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z., co oznacza, że Sąd musi tę okoliczność brać pod uwagę i zastosować ww. wyrok jako formę stosowania Konstytucji. Skoro wyrok TK z 11 maja 2023 r., w sprawie P 12/18 usunął z systemu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, to zarówno sądy, jak i organy administracji publicznej powinny dokonywać prokonstytucyjnej wykładni powyższego przepisu. Mając powyższe na względzie Sąd uznał, że nie jest dopuszczalne stosowanie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. i art. 22 ust. 2 u.o.z. bez zapewnienia właścicielom obiektów umieszczanych w GEZ gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia. Należy zapewnić takiemu właścicielowi choćby minimalne uprawnienia w procesie umieszczania obiektu w ewidencji. W przeciwnym wypadku właściciel nie ma możliwości wypowiedzenia się co do tej kwestii, a nawet może być zupełnie zaskoczony faktem takiego wpisania jego własności do tego typu ewidencji. Umieszczenie zaś obiektu w ewidencji zabytków niesie za sobą szereg konsekwencji i obowiązków prawnych po stronie właściciela, a także ograniczeń co do dysponowania przez niego nieruchomością o takim statusie. Nie może być zatem tak, że właściciel nie jest nawet poinformowany o takim zamiarze (zob. wyrok WSA w Olsztynie z 29 lutego 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 885/23), a tak było w tej sprawie. Reasumując, WSA uznał, że skarżona czynność została podjęta z wykazanym powyżej istotnym naruszeniem art. 22 ust. 5 pkt 2 i 3 u.o.z. i niewątpliwie naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 146 § 1 zdanie 1. in fine p.p.s.a. stwierdził bezskuteczność włączenia przez Burmistrza do GEZ karty adresowej budynku skarżącego. O zwrocie kosztów postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2026 r., poz. 215), zasądzając od organu na rzecz skarżącego zwrot wpisu sądowego uiszczonego od skargi w kwocie 200 zł oraz zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 497 zł, w tym wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości 480 zł i 17 zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.