II SA/Bd 51/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Wichrowski (sprawozdawca) Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Saniewski sędzia WSA Mariusz Pawełczak Protokolant starszy asystent sędziego Magdalena Gadecka-Kauczor po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 maja 2026 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] nr [...]

Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2023 r. P. K. (dalej Skarżący) wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. z prośbą o pomoc w postaci świadczenia pieniężnego w formie zasiłku stałego, podając, że jest osobą niepełnosprawną i nie posiada żadnych dochodów. Po rozpatrzeniu wniosku Burmistrz Ł. decyzją z dnia [...] stycznia 2023 r., nr [...] przyznał P. K. zasiłek stały z tytułu niepełnosprawności od dnia [...].01.2023 r. bezterminowo w kwocie [...]zł miesięcznie. W. świadczenia od dnia [...].01.2024 r. wynosiła [...] zł miesięcznie. W dniu [...].07.2024 r. do organu pierwszej instancji wpłynęło oświadczenie ojca świadczeniobiorcy, który poinformował, że syn z dniem [...].08.2024 r. rezygnuje z prawa do zasiłku stałego, gdyż wyjechał za granicę i obecnie przebywa w [...]. Biorąc pod uwagę powyższe, organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...].07.2024 r., nr [...] uchylił w całości decyzję nr [...] z dnia [...].01.2023 r. w przedmiocie zasiłku stałego z dniem [...].08.2024 r. oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne z dniem [...].08.2024 r. Powodem uchylenia decyzji była zmiana miejsca pobytu Skarżącego. W dniu [...] kwietnia 2025 r. Skarżący zgłosił się w organie pierwszej instancji i złożył pisemne oświadczenie, podając, że od połowy stycznia do końca lipca 2024 r. podejmował pracę za granicą, o czym zapomniał poinformować MOPS w Ł., a pobierał w tym czasie zasiłek stały. Z akt sprawy wynika, że Skarżący w miesiącu listopadzie 2024 r. przeprowadził się do B.. W związku z tym dnia [...].04.2025 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Ł. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z wnioskiem o podjęcie procedury zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego. Decyzją z dnia [...] września 2025 r. nr [...] Prezydent M. B., działając na podstawie art. 6 pkt 16 art. 98 i 104 ust. 1 i 3 w związku z art. 38 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1214, dalej u.p.s.) oraz art. 7, art. 77 i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 ze zm., dalej k.p.a.) uznał za nienależnie pobrane świadczenia w formie zasiłku stałego w kwocie [...]zł wypłacone w okresie od dnia [...].01.2024 r. do dnia [...].07.2024 r. przyznane decyzją administracyjną Burmistrza Ł. z dnia [...].01.2024 r., nr 8210.[...].2023 oraz decyzją z dnia [...].01.2024 r., nr 8210.14-1 i zobowiązał do ich zwrotu. W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżący wniósł o jej uchylenie, podkreślając, że nie została jeszcze uchylona, ani zmieniona decyzja przyznająca mu zasiłek stały, zatem w obrocie prawnym funkcjonują dwie sprzeczne ze sobą decyzje administracyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] listopada 2025 r. znak: [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, że odwołujący nie poinformował pracownika socjalnego niezwłocznie o uzyskaniu dochodu i tym samym zmianie sytuacji materialnej pomimo, że był pouczony o konieczności zgłaszania takich zmian w uzasadnieniu i w pouczeniu decyzji przyznających zasiłek stały. Z analizy osiągniętych przez odwołującego dochodów wynika, że miesięcznie są one wyższe od ustawowego kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (1010 zł), zatem świadczenie w formie zasiłku stałego nie przysługiwało. Powyższe zdaniem Kolegium oznacza, że świadczenia wypłacone za okres od [...].01.2024 r. do [...].07.2024 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Kolegium wyjaśniło również, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W skardze do Sądu Skarżący wniósł o uchylenie decyzji organu I i II instancji, zarzucając, że organ drugiej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, czyli przedmiotu odwołania. Skarżący argumentował, że przedmiotem tego odwołania było przedwczesne, więc nielegalne, pojawienie się zaskarżonej decyzji organu pierwszej instancji jeszcze w trakcie funkcjonowania w obrocie prawnym i obowiązywania decyzji Burmistrza Ł. nr [...] z dnia [...].01.2023 r. i decyzji Burmistrza Ł. nr [...] z dnia [...].01.2024 r. przyznającej zasiłek stały. Skarżący zwrócił uwagę, że w odwołaniu zarzucił, iż uznanie świadczenia za nienależne i nałożenie obowiązku jego zwrotu, bez uprzedniego wzruszenia decyzji przyznającej to świadczenie, prowadziłoby do sytuacji, w której w obrocie prawnym pozostawałyby dwie sprzeczne ze sobą decyzje administracyjne, jedna przyznająca świadczenie oraz druga nakładająca obowiązek jego zwrotu. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podstawę materialnoprawną zaskarżonych rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s., świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub w okolicznościach niepowiadomienia o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Stosownie zaś do art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się odpowiednio. W myśl art. 104 ust. 4 u.p.s., w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Wskazać trzeba, że warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane. Uznanie świadczenia za nienależne i nałożenie obowiązku jego zwrotu (bądź odstąpienie od obowiązku zwrotu) bez uprzedniego wzruszenia decyzji przyznającej to świadczenie prowadziłoby do sytuacji, w której w obrocie prawnym pozostawałyby dwie sprzeczne ze sobą decyzje administracyjne (wyrok NSA w sprawie I OSK 562/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej CBOSA). Tymczasem w niniejszej sprawie organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...].07.2024 r. nr [...] uchylił w całości decyzję nr [...] z dnia [...].01.2023 r. w przedmiocie zasiłku stałego z dniem [...].08.2024 r. oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne z dniem [...].08.2024 r. w reakcji na informację, że Skarżący wyjechał za granicę i obecnie przebywa w [...]. Biorąc więc pod uwagę, że Burmistrz Ł. decyzją z dnia [...] stycznia 2023 r. nr [...] przyznał Skarżącemu zasiłek stały z tytułu niepełnosprawności od dnia [...].01.2023 r. bezterminowo, decyzja ta pozostała w mocy w stosunku do okresu przed datą [...] sierpnia 2024 r. Złożenie oświadczenia w dniu [...] kwietnia 2025 r. przez Skarżącego o tym, że od połowy stycznia do końca lipca 2024 r. podejmował pracę za granicą, o czym zapomniał poinformować MOPS w Ł., a pobierał w tym czasie zasiłek stały, wymagało zatem uchylenia we wskazanym okresie źródłowej decyzji Burmistrza Ł. z dnia [...] stycznia 2023 r. nr [...] przyznającej stronie zasiłek stały. Tym samym zaskarżone orzeczenie o uznaniu za nienależnie pobrane przez Skarżącego świadczenia w formie zasiłku stałego wypłaconego w okresie od dnia [...].01.2024 r. do dnia [...].07.2024 r. przyznane decyzją administracyjną Burmistrza Ł. z dnia [...].01.2023 r. nr 8210.[...].2023 oraz decyzją z dnia [...].01.2023 r. nr 8210.14-1 i zobowiązaniu do ich zwrotu, było przedwczesne. Ponadto zwrócić należy uwagę, że art. 98 u.p.s. określa obowiązek zwrotu świadczeń nienależenie pobranych. Jednocześnie jednak przepis ten wskazuje na odpowiednie stosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s., w którym jest mowa o przypadkach szczególnie uzasadnionych. Ich istotnym elementem jest ewentualność powstania nadmiernego obciążenia lub zniweczenia skutków udzielanej pomocy, co uzasadnia rozważenie możliwości odstąpienia od żądania zwrotu. Regulacje te oznaczają, że wskazana w art. 98 u.p.s. sytuacja dochodowa, niewpływająca na jego gruncie na obowiązek zwrotu, ustępuje pierwszeństwa w określeniu kwalifikacji sytuacji faktycznej, jeśli tę ostatnią można określić jako nadmierne obciążenie czy zniweczenie skutków udzielanej pomocy. Są to zatem sytuacje szczególne, wyłączające zastosowanie reguły ogólnej z art. 98 u.p.s., przy czym fakt wskazania odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. powoduje, że organ ma obowiązek rozważenia ich wystąpienia z urzędu. Decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uznanie to nie polega i nie może polegać na nierozważeniu możliwości zastosowania regulacji określającej ten wyjątek (zob. wyrok NSA w sprawie I OSK 2065/10). W orzecznictwie podkreśla się, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego organ obowiązany jest stosownie do art. 104 ust. 4 u.p.s. zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu (zob. wyroki NSA w sprawach I OSK 1894/07, I OSK 1863/07, I OSK 1761/15, wyrok WSA w Poznaniu w sprawie II SA/Po 285/16), którą to wykładnię w pełni podziela Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie. Przenosząc powyższe rozważana na kanwę rozpoznawanej sprawy, należy zatem stwierdzić, że organy administracji, orzekając na podstawie art. 98 u.p.s. o obowiązku zwrotu przez Skarżącego świadczeń nienależnie pobranych, w ogóle nie rozważyły kwestii zastosowania regulacji art. 104 ust. 4 u.p.s. Nie zbadały kwestii wystąpienia tych okoliczności faktycznych, które wpływałyby na zastosowanie konsekwencji normatywnych określonych w art. 104 ust. 4 u.p.s. Tym samym także, nie mogły tych okoliczności faktycznych wszechstronnie ocenić. Wymaga podkreślenia, że przepisy art. 7 , art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nakazują organom wyjaśnienie istotnych kwestii po wyczerpującym zebraniu, rozpatrzeniu i ocenie całego materiału dowodowego oraz kierowanie się przy tym zasadą prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, a ponadto elementy powyższe mają znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Obowiązkiem każdego organu administracji publicznej jest zatem wyczerpujące wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, w szczególności uzasadnienie winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Zważyć trzeba, że z zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a. wywodzi się, że podjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia oraz załatwienia sprawy wymaga w pierwszym rzędzie rozważenia, jakie fakty mają w sprawie znaczenie. O tym decyduje zaś norma prawa materialnego (B.Adamiak, J.Borkowski, Kodeks Postępowania Administracyjnego. Komentarz 8 wydanie, Warszawa 2006, s. 69, wyrok NSA z dnia 2 marca 2017 r., I GSK 1855/15, CBOSA). Nieustalenie przez organy w ramach toczącego się postępowania lub pominięcie w uzasadnieniu decyzji okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, może stanowić przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli zatem organy administracji w rozpoznawanej sprawie w istocie rzeczy nie rozważyły kwestii zastosowania regulacji art. 104 ust. 4 u.p.s. przy okazji orzekania na gruncie art. 98 u.p.s. o obowiązku zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, naruszyły powyższe przepisy materialnoprawne oraz art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Z tych wszystkich względów w ocenie Sądu orzekające w sprawie organy naruszyły dyspozycję art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. w zw. z art. 104 ust. 4 oraz art. 98 u.p.s., które to uchybienie miało wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd uwzględnił skargę i działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. W pierwszej kolejności organ wyeliminować z obrotu prawnego decyzje przyznające Skarżącemu zasiłek stały, jeżeli uzna, że były do tego podstawy. Następnie w przypadku wydania decyzji nakazującej Skarżącemu zwrot nienależnie pobranego świadczenia organ zastosuje się do treści art. 104 ust. 4 u.p.s.