II OZ 491/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Leszek Kiermaszek po rozpoznaniu w dniu 26 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 21 czerwca 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 727/22 o przywróceniu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w sprawie ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2022 r. nr SKO.4150.248.2022 w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 21 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 727/22 po rozpoznaniu wniosku P. K. (dalej określanego jako skarżący) przywrócił skarżącemu termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku tego Sądu z dnia 31 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 727/22, którym oddalono jego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2022 r., nr SKO.4150.248.2022 w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy. Motywując rozstrzygnięcie Sąd podał, że postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2023 r. zawiadomił, na podstawie art. 177 § 5 w związku z art. 177 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, ze zm., obecnie Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, ze zm.; dalej zwanej P.p.s.a.) Okręgową Radę Adwokacką w Łodzi, że w ramach przyznanego skarżącemu prawa pomocy pełnomocnik z urzędu, będąca adwokatem, nie wykonała obowiązku polegającego na złożeniu w terminie do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 31 stycznia 2023 r., opinii o braku podstaw do wywiedzenia skargi kasacyjnej. Jednocześnie postanowił poinformować Okręgową Radę Adwokacką, że ma obowiązek wyznaczenia nowego pełnomocnika z urzędu w terminie 14 dni od dnia doręczenia postanowienia. Stwierdził dalej, że kolejnym pismem Okręgowa Rada Adwokacka w Łodzi poinformowała o wyznaczeniu dla skarżącego nowego pełnomocnika, która w dniu 7 czerwca 2023 r. wniosła o sporządzenie uzasadnienia wyroku wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu w tym przedmiocie. Stwierdziła w nim, że w dniu 5 czerwca 2023 r. zapoznała się z aktami sprawy, w których dostrzegła, że poprzednia pełnomocnik skarżącego nie złożyła w ustawowym terminie wniosku o uzasadnienie wyroku z dnia 31 stycznia 2023 r. Wobec tego niezwłocznie skontaktowała się ze skarżącym celem ustalania, czy miał wiedzę o możliwości wywiedzenia w sprawie skargi kasacyjnej od wyroku oddalającego skargę, co wiązało się z koniecznością złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia. Jak wskazała, skarżący takich informacji nie posiadał, w konsekwencji nie mając jakiejkolwiek wiedzy o wydaniu wyroku, bez swojej winy nie złożył wniosku o jego uzasadnienie, co z całą pewnością by uczynił, gdyby był w tym przedmiocie należycie pouczony przez swojego pełnomocnika. Argumentowała, że nie bez przyczyny skarżącemu została przyznana pomoc prawna z urzędu, bowiem wskazał w wywiedzionej w dniu 15 lipca 2022 r. skardze, że nie posiada wykształcenia prawniczego, wobec czego nie ma doświadczenia w prowadzeniu sporów sądowych. Skarżący pozostawał w przekonaniu, że wobec przyznania pełnomocnika z urzędu jego sprawa zostanie poprowadzona z należytą starannością, czego niestety nie uczyniono. Wobec tego stwierdziła, że skarżący bez swojej winy uchybił ustawowemu terminowi do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, bowiem nie posiadał on wiedzy o konieczności złożenia takiego wniosku. Sąd podzielił argumentacją zawartą we wniosku i powołanym na wstępie postanowieniem w oparciu o art. 86 § 1 i art. 87 § 2 P.p.s.a. przywrócił skarżącemu termin do zgłoszenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Zauważył, że w rozpoznawanej sprawie doszło do sytuacji, w której pomimo przyznania skarżącemu pomocy prawnej z urzędu, na skutek zaniedbań dotychczasowego pełnomocnika, skarżący został pozbawiony przysługującej mu ochrony. Ponadto brak złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku doprowadził do stanu, w którym obecny pełnomocnik skarżącego nie może podjąć żadnej czynności procesowej w ramach świadczonej przez niego pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Bez doręczenia odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem nie może on bowiem ani wnieść skargi kasacyjnej, ani sporządzić opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. M. M., będący uczestnikiem postępowania sądowego, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł zażalenie na opisane wyżej postanowienie, zaskarżając je w całości. Domagał się w nim uchylenia zaskarżonego orzeczenia i odmówienia przywrócenia terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie. Zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 86 § 1 P.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że pomimo utrwalonego orzecznictwa sądowego przyjmującego, iż błędy i zaniedbania pełnomocnika strony obciążają samą stronę, skarżący nie ponosi winy za niedochowanie terminu do sporządzenia i złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku z uwagi na fakt, iż pełnomocnik został stronie przyznany z urzędu, w ramach prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, chociaż z innej przyczyny niż zawarta w zażaleniu. W rozpoznawanej sprawie stan faktyczny przyjęty za podstawę orzekania jest bezsporny. Sentencja wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 31 stycznia 2023 r. oddalającego skargę, wydanego na posiedzeniu niejawnym, doręczona została pełnomocnikowi skarżącego w dniu 8 lutego 2023 r. Od tego dnia rozpoczął bieg siedmiodniowy termin do zgłoszenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 141 § 2 P.p.s.a.), a złożenie tego wniosku warunkowało dopuszczalność wniesienia środka odwoławczego w postaci skargi kasacyjnej (art. 173 § 2 P.p.s.a.). Stosownie zaś do art. 177 § 1 P.p.s.a. skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem. Pełnomocnik skarżącego, będąca adwokatem, ustanowiona w ramach prawa pomocy przyznanego jeszcze przed wydaniem wyroku, nie zgłosiła wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i w konsekwencji nie zawiadomiła sądu o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej w tej sprawie. Trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, rozpoznając wniosek o przywrócenie terminu, że instytucja przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej ma na celu wyeliminowanie negatywnych skutków jego uchybienia w sytuacji, gdy do uchybienia doszło w rezultacie okoliczności niezawinionych przez stronę zobowiązaną do dokonania określonej czynności procesowej w oznaczonym czasie. Zgodnie bowiem z art. 86 § 1 P.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Brak winy niewątpliwie wiąże się z obowiązkiem strony do zachowania szczególnej staranności przy prowadzeniu własnych spraw, w szczególności przy dokonywaniu czynności procesowych, dla skuteczności których określony jest termin. Odnosi się to także do pełnomocnika procesowego strony, upoważnionego do dokonywania czynności w imieniu strony. Trafnie wyartykułowano w zażaleniu, że zaniechania pełnomocnika w dokonaniu czynności obciążają stronę. Oceniając zasadność wniosku słusznie odwołał się Sąd pierwszej instancji do szczególnej regulacji prawnej dotyczącej wniesienia skargi kasacyjnej w sytuacji ustanowienia dla strony w ramach prawa pomocy fachowego pełnomocnika (art. 177 § 3 - 6 P.p.s.a.). Przepisy te dodane zostały do niej przez art. 1 pkt 50 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), zmieniającej tę ustawę z dniem 15 sierpnia 2015 r. Przepis art. 177 § 4 P.p.s.a nakłada na wyznaczonego z urzędu pełnomocnika, który stwierdzi brak podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, obowiązek złożenia w sądzie, w terminie do wniesienia skargi kasacyjnej, sporządzonej przez siebie opinii w tym przedmiocie wraz z odpisem dla strony, dla której został ustanowiony. Sąd wówczas doręcza odpis opinii stronie. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej przez stronę biegnie od dnia doręczenia odpisu opinii, o czym sąd poucza stronę, dokonując doręczenia (art. 177 § 4). Przepisu § 4 zdanie trzecie nie stosuje się jednak, jeżeli sąd stwierdzi, że opinia nie została sporządzona z zachowaniem zasad należytej staranności. W takim przypadku sąd zawiadamia o tym właściwy organ samorządu zawodowego, który wyznacza innego pełnomocnika (art. 177 § 5) Wyznaczony pełnomocnik może wnieść skargę kasacyjną lub złożyć opinię o braku podstaw do jej wniesienia w terminie trzydziestu dni od zawiadomienia o jego wyznaczeniu. Wymienione przepisy nie regulują jednak wyraźnie sytuacji, która powstała w rozpoznawanej sprawie, tj. polegającej na tym, że dotychczasowy pełnomocnik z urzędu nie podjął żadnych czynności w sprawie po wydaniu wyroku oddalającego skargę, przede wszystkim nie zgłosił wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Jak już zauważono z art. 173 § 2 P.p.s.a. wynika, że strona może wnieść skargę kasacyjną jedynie po doręczeniu jej odpisu wyroku z uzasadnieniem. W związku z tym pełnomocnik wyznaczony na podstawie art. 177 § 5 P.p.s.a., który został ustanowiony po to, aby udzielać z urzędu profesjonalnej pomocy prawnej stronie postępowania, w tym wnieść skargę kasacyjną albo sporządzić opinię o braku podstaw do jej wniesienia, aby to uczynić winien uprzednio mieć możliwość zgłoszenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Chociaż w zażaleniu wskazuje się na niezasadne różnicowanie sytuacji pełnomocników wyznaczonych z urzędu w ramach prawa pomocy od tych z wyboru, przywołując orzecznictwo sądowe sprzed przywołanej nowelizacji, to jednak, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, art. 177 § 5 P.p.s.a. powinien być wykładany w taki sposób, że wyznaczony na jego podstawie pełnomocnik ma również prawo złożyć wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku w terminie siedmiu dni od zawiadomienia go o wyznaczeniu, jeżeli poprzedni pełnomocnik wyznaczony na podstawie art. 253 § 2 P.p.s.a. dotychczas takiego wniosku nie złożył (zob. postanowienie NSA z 5 czerwca 2019 r., sygn. akt II OZ 484/19, ONSAiWSA 2020 r. nr 3, poz. 36). O ile zaś pełnomocnik uchybił temu terminowi może również złożyć, już na zasadach ogólnych, wniosek o przywrócenie terminu do zgłoszenia takiego wniosku (art. 87 § 1 P.p.s.a.). To istotne zagadnienie uszło uwadze Sądu, który skoncentrował się na merytorycznym rozpoznaniu wniosku o przywrócenie terminu wychodząc z założenia, że wniosek złożony został w ustawowym terminie, aczkolwiek zajętego stanowiska w sposób rzeczowy nie uzasadnił. Kwestia ta umknęła także pełnomocnikowi uczestnika w złożonym zażaleniu. Sąd pierwszej instancji stwierdził jedynie, że nowy pełnomocnik z urzędu, po otrzymaniu zawiadomienia o ustanowieniu pełnomocnikiem z urzędu dla skarżącego, zapoznała się z aktami sprawy w dniu 5 czerwca 2023 r. i następnie w dniu 7 czerwca 2023 r. złożyła wniosek o przywrócenie terminu dokonując jednocześnie czynności przez zgłoszenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Jednakże Sąd ten dostatecznie nie uwzględnił, że po otrzymaniu pisma Okręgowej Rady Adwokackiej z dnia 18 kwietnia 2023 r. zawiadamiającego o wyznaczeniu nowego pełnomocnika, Przewodniczący w dniu 23 maja 2023 r. wystąpił do Rady o udzielenie informacji o dacie doręczenia takiego zawiadomienia wyznaczonemu pełnomocnikowi. Z udzielonej odpowiedzi wynika, że nastąpiło to w dniu 4 maja 2023 r., aczkolwiek Rada w chwili udzielania odpowiedzi nie dysponowała dowodem doręczenia pisma (wskazana data wynikała z dowodu śledzenia przesyłek pocztowych). Kwestia ta ma istotne znaczenie, skoro - co rozważono - w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku winien być zgłoszony nie w dowolnym terminie, lecz w ciągu siedmiu dni od daty zawiadomienia pełnomocnika o wyznaczeniu go pełnomocnikiem z urzędu. Wobec jednoczesnego złożenia w dniu 7 czerwca 2023 r. również wniosku o przywrócenie terminu do jego zgłoszenia rzeczą Sądu pierwszej instancji przed merytorycznym rozpoznaniem wniosku było ustalenie, czy wniosek o przywrócenie terminu został złożony w ustawowym terminie (w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu - art. 87 § 1 P.p.s.a). Uprawdopodobnienie okoliczności wskazującej na brak winy w uchybieniu terminu spoczywa na wnioskodawcy (art. 87 § 2 P.p.s.a.). Sąd pierwszej instancji nie zbadał tego zagadnienia, aczkolwiek miał w polu widzenia regulację z art. 88 P.p.s.a. Jeśli pełnomocnik rzeczywiście została poinformowana o wyznaczeniu pełnomocnikiem z urzędu w dniu 4 maja 2023 r. nie zostało ustalone, czy wystąpiła nagła i niespodziewana przeszkoda tamująca możliwość zgłoszenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w ciągu siedmiu dni od zawiadomienia, a jeśli tak - kiedy ta przeszkoda ustała. Rozważania w tym zakresie pozwoliłyby ocenić terminowość wniosku o przywrócenie terminu do zgłoszenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a dopiero w dalszej kolejności merytoryczną zasadność wniosku. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.