II OZ 317/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w 22 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. J. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 25 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Lu 356/14 przyznającego prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata oraz oddalającego wniosek w zakresie żądania zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. J. na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazania wykonania określonych robót budowlanych postanawia: oddalić zażalenie.

NSA postanowieniem z 12 sierpnia 2014 r., sygn. akt II OZ 825/14 oddalił zażalenie K. J. na postanowienie WSA w Lublinie z dnia 16 lipca 2014 r. sygn. akt II SA/Lu 356/14 przyznające prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie każdorazowo od opłat przekraczających kwotę 50 zł w sprawie ze skargi K. J. na decyzje Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazania wykonania określonych robót budowlanych Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę skarżącej na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazania wykonania określonych robót budowlanych. Skarżąca w dniu [...] lutego 2015 r. na druku PPF wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Żądanie przyznania prawa pomocy uzasadniła tym, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem, z którym zamieszkuje w domu o powierzchni 66,50 m2 i utrzymuje się z renty męża w kwocie 813,75 złotych brutto oraz swojej renty w kwocie 844 złotych brutto. Łączny miesięczny dochód gospodarstwa domowego skarżącej wynosi 1657,75 złotych brutto. Dodatkowo uzasadniając wniosek wskazała, że otrzymuje świadczenie w wysokości 728, 45 zł miesięcznie. Skarżąca posiada ponadto nieruchomość rolną o powierzchni 1,13 ha i budynek gospodarczy. W oświadczeniu z dnia 18 maja 2014 r. złożonym na wcześniejszym etapie postępowania sądowego skarżąca wymieniła rodzaj ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego. Wynika z niego, że koszty leczenia wynoszą miesięcznie 300 złotych, koszty zużycia energii elektrycznej, wody, wywozu śmieci, zużycia gazu wynoszą miesięcznie 600 zł, a na wyżywienie skarżącej i jej męża pozostaje miesięcznie kwota 600 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zaskarżonym postanowieniem przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata, oddalając wniosek w pozostałym zakresie. Sąd wskazał, że sytuacja majątkowa skarżącej nie uzasadnia całkowitego zwolnienia jej od kosztów sądowych. Od tego postanowienia skarżąca wniosła zażalenie, wskazując m.in. na błędne ustalenie przez sąd stanu faktycznego, gdyż w uzasadnieniu postanowienia wskazano na kwotę 728,45 zł świadczenia pielęgnacyjnego, o którym nie wspomniała we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Obliczanie możliwości zaspokojenia potrzeb życiowych nie powinno obejmować dochodów jej męża. Odmowa przyznania jej całkowitego zwolnienia godzi w prawo do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując niniejszą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżąca prowadzi natomiast wraz mężem dwuosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego dochodu przeznacza na zaspokojenie potrzeb własnych oraz małżonka. Przytoczone przez skarżącą okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12) i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych (np. mieszkania, jedzenia). Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącej rentą oraz świadczeniem). W rozpatrywanej sprawie natomiast sąd zasadnie stwierdził, że osiągany przez skarżącą dochód daje podstawy do stwierdzenia, że strona jest w stanie ponieść koszty w postępowaniu sądowym do kwoty nie przekraczającej każdorazowo 50 zł (zgodnie z ww. postanowieniem NSA z 12 sierpnia 2014 r., sygn. akt II OZ 825/14). Przyznane prawo pomocy, zgodnie z art. 243 § 1 i 2 p.p.s.a., rozciąga się na pełen tok postępowania sądowoadministracyjnego, a zatem zarówno na postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym jak i przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, a także na postępowanie egzekucyjne (postanowienie NSA z 18 marca 2011 r., I OZ 165/11). Obecnie więc strona dysponuje w tym zakresie przyznaną pomocą prawną adwokata oraz zwolnieniem każdorazowo obejmującym kwotę powyżej 50 zł. Zażalenie skarżącej miałoby zatem kwestionować brak całkowitego zwolnienia od konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Jak prawidłowo wskazał sąd pierwszej instancji, uwzględnienie tego żądania nie uzasadnia sytuacja majątkowa strony. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zarówno skarżąca, jak i jej mąż posiadają stałe źródła dochodu. Mąż skarżącej otrzymuje rentę w kwocie 813,75 zł brutto, zaś ona w kwocie 844 zł brutto. Łącznie miesięczny dochód gospodarstwa domowego skarżącej wynosi 1657 zł brutto. Do dochodu należy także doliczyć świadczenie w wysokości 728,45 zł miesięcznie. Ponadto skarżąca jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,13 ha przeliczeniowych. Skarżąca co prawda wskazała w sprzeciwie z dnia 5 czerwca 2014 r., że gospodarstwo rolne nie przynosi jej żadnych dochodów, ale i nie wykazała, aby jej gospodarstwo rolne było obciążone na rzecz innych podmiotów. Skarżąca oświadczyła, że miesięcznie na leczenie wydaje kwotę 300 złotych, zaś na wyżywienie siebie i męża kwotę 600 zł. Z nadesłanych dokumentów wynika zaś, że tytułem opłaty za energię elektryczną płaci kwotę 56,63 zł, za gaz kwotę 49 zł, za wywóz nieczystości kwotę 8 zł. Łącznie zatem tytułem stałych miesięcznych kosztów utrzymania koniecznego skarżąca ponosi wydatki w wysokości 1.013,63 zł. Do dyspozycji pozostaje jej zatem miesięcznie powyżej 600 zł i jest to w ocenie sądu kwota pozwalająca na poniesienie kosztów sądowych każdorazowo do wysokości 50 zł. Ponadto, na obecnym etapie postępowania koszty te nie są znaczne i obejmują jedynie opłatę od sporządzenia uzasadnienia wyroku oraz wpis od skargi kasacyjnej – co w sytuacji zwolnienia skarżącej z opłat do kwoty 50 zł daje łącznie 100 zł. Odnosząc się do zarzutu błędnego ustalenia stanu faktycznego przez sąd wskazać trzeba, że zarzut ten jest chybiony. Strona sama w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazała, że otrzymuje świadczenie w wysokości 728,45 zł. Ocenianie zaś sytuacji majątkowej może odbywać się tylko w odniesieniu do dochodów i wydatków uzyskiwanych i ponoszonych przez wszystkich członków gospodarstwa domowego, gdyż dopiero to daje pełen obraz sytuacji majątkowej i życiowej ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, pozwalającego na ocenę, czy spełnione zostały przesłanki jej przyznania. Odnosząc się zaś do zarzutu naruszenia prawa do sądu trzeba zauważyć, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wobec powyższych okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji