II OSK 2843/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Miron Sędziowie sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych R. A. i L. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 2025 r., sygn. akt IV SA/Wa 556/25 w sprawie ze skargi R. A. i L. G. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 13 grudnia 2024 r. nr RdU-318-3/S/19 w przedmiocie uznania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej za niedopuszczalny oddala skargi kasacyjne.

1. Wyrokiem z 13 maja 2025 r., sygn. akt IV SA/Wa 556/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA w Warszawie") oddalił skargę R. A. i L. G. obywateli Federacji Rosyjskiej (dalej: "cudzoziemcy", "skarżący", "skarżący kasacyjnie") na decyzję Rady do Spraw Uchodźców (dalej: Rada) z 13 grudnia 2024 r. nr RdU-318-3/S/19. Decyzją tą utrzymano w mocy decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu) z 19 lutego 2024 r. nr DPU.420.3861.2021, którą uznano wiosek o udzielenie ochrony międzynarodowej za niedopuszczalny. 2. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, zaskarżając go w całości, zarzucając: 1) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 38 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1504 ze zm., dalej: "ustawa o ochronie") poprzez nieuwzględnienie skargi i uznanie przez sąd I instancji, iż organ uczynił zadość ww. przepisom prawa, mimo iż organy nie podjęły wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, co skutkowało błędnym uznaniem przez organ, iż nie zostały przedstawione przez skarżącego nowe dowody lub okoliczności faktyczne lub prawne, znacząco zwiększające prawdopodobieństwo udzielenia mu ochrony międzynarodowej, podczas gdy organy: a) nie przeprowadziły pełnej i wyczerpującej analizy dowodowej w zakresie ryzyka przymusowej mobilizacji mężczyzn narodowości czeczeńskiej, b) arbitralnie przyjęły, iż skarżący nie zostanie zmobilizowany, bez oparcia tego w aktualnych, rzetelnych i zweryfikowanych źródłach, c) nie zweryfikowały okoliczności związanych z ryzykiem mobilizacji uzupełniającej, d) nie ustaliły, jakie represje i sankcje grożą obywatelom Federacji Rosyjskiej, którzy odmówią udziału w wojnie, e) zaniechały zbadania aktualnej sytuacji kobiet narodowości czeczeńskiej, a w tym będącymi następstwami wojny rosyjsko-ukraińskiej; 2) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 44 ust. 1 ustawy o ochronie, poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo iż organy odstąpiły od przesłuchania skarżącej jako strony postępowania o udzielenie ochrony międzynarodowej, pomimo zgłoszonego wniosku o przeprowadzenie tego dowodu, podczas gdy w związku z powołaniem się na nowe okoliczności uzasadniające udzielenie ochrony międzynarodowej, organ winien podjąć wszelkie działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego; 3) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 lit. c w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez niepoddanie gruntownej analizie wszystkich aspektów niniejszej sprawy przez sąd I instancji, poprzez pominięcie oceny zarzutu skargi dotyczącego nieprzesłuchania skarżącej jako strony postępowania o udzielenie ochrony międzynarodowej, pomimo zgłoszonego wniosku o przeprowadzenie tego dowodu; 4) naruszenie przepisów prawa materialnego art. 38 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie poprzez ich błędne zastosowanie, w sytuacji gdy skarżący w toku postępowania powołali się na nowe, istotne okoliczności, które nie były przedmiotem wcześniejszego wniosku o udzielenie ochrony, a mianowicie wybuch wojny rosyjsko-ukraińskiej i obawa przed skutkami tej wojny w stosunku do skarżących, a w tym mobilizacji skarżącego do armii Federacji Rosyjskiej. Na podstawie przywołanych zarzutów skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie; oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy oraz wystąpił o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. 3. Skargę kasacyjną od wyroku z 13 maja 2025 r. wniosła również skarżąca, zaskarżając go w całości, zarzucając: I. stosownie do art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 38 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie, poprzez nieuwzględnienie skargi i uznanie przez sąd I instancji, iż organy nie naruszyły przepisów prawa, mimo iż organy nie podjęły wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a także prowadząc postępowanie w sposób budzący zaufanie obywateli do władzy publicznej, w tym zwłaszcza nie uwzględniono w ramach zebranego materiału dowodowego: specyfiki sytuacji Czeczenii, praktyk "dzikiej mobilizacji", mobilizacji uzupełniającej po 2022 r., sankcji wobec osób uchylających się od udziału w wojnie oraz konsekwencji dla członków rodziny, a także sytuacji kobiet narodowości czeczeńskiej po wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej w kontekście skarżącej, a uchybienia te uniemożliwiły prawidłową ocenę istnienia nowych okoliczności znacznie zwiększających prawdopodobieństwo udzielenia ochrony; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji, mimo że uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie nie odniosło się w sposób wyczerpujący do zarzutu zaniechania przesłuchania skarżącej jako strony, choć był to kluczowy dowód dla oceny nowych okoliczności, w szczególności dotyczących sytuacji kobiet czeczeńskich i ryzyk powrotnych, w konsekwencji brak wszechstronnego odniesienia się do tego zarzutu czyni uzasadnienie wyroku niepełnym i uniemożliwia skuteczną kontrolę kasacyjną; 3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 44 ust. 1-2 oraz art. 38 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie, poprzez aprobatę przez WSA w Warszawie praktyki organu ograniczenia postępowania do kontroli formalnej i negatywnego rozstrzygnięcia bez przeprowadzenia dowodów zgłoszonych przez strony (w tym zwłaszcza przesłuchania skarżącej), mimo że zostały powołane nowe i istotne okoliczności po wydaniu poprzedniej decyzji - co nijak nie zostało zweryfikowane; 4) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez oparcie rozstrzygnięcia na jednostronnej i niezweryfikowanej analizie materiałów informacyjnych Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia (WIKP), bez identyfikacji źródeł i ich aktualności, podczas gdy nawet organ przyznał istnienie sprzecznych i niepewnych doniesień odnośnie przymusowego kontraktowania i wysyłki do Ukrainy. W konsekwencji takie działanie narusza obowiązek wyjaśnienia sprawy w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej; 5) art. 141 § 4 w zw. z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. wskazując na wadliwość uzasadnienia wyroku WSA w Warszawie, obejmującą w szczególności brak wyczerpującego odniesienia do wszystkich zarzutów skargi, w tym do kwestii pominięcia dowodu z przesłuchania skarżącej, niewskazanie przyczyn odmowy wiary zeznaniom stron w kontekście braków dowodowych po stronie organu, oraz przyjęcie w sposób ogólnikowy, że "nowych okoliczności nie wykazano", bez rekonstrukcji standardu dowodowego wymagającego dla art. 38 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie; II. stosownie do art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 38 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 38 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie poprzez ich błędne zastosowanie, w sytuacji gdy oboje skarżący w toku postępowania powołali się na nowe, istotne okoliczności, które nie były przedmiotem wcześniejszego wniosku o udzielenie ochrony, w tym wybuch wojny w Ukrainie i obawę przed skutkami tej wojny w stosunku do skarżących, a istnienie takich okoliczności uzasadnia możliwość ponownego złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Na podstawie przywołanych zarzutów skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zwrócenie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania; rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, przy jednoczesnym zrzeczeniu się rozprawy; zasądzenie na rzecz skarżącej od organu kosztów postępowania oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu za postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym według norm przepisanych. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4.1. Skargi kasacyjne nie zasługują na uwzględnienie. 4.2. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). W rozpatrywanej sprawie nie występują, wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. 4.3. Dalej należy wskazać, że zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł w niniejszej sprawie zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i prowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko co do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku sądu pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z 24 stycznia 2023 r., sygn. akt II OSK 1511/22, CBOSA). 4.4. W niniejszej sprawie wniesiono dwie skargi kasacyjne, które jednak zostały oparte, co do zasady, na tożsamych podstawach. Uzasadnia to łączne odniesienie się do zarzutów zawartych w rozpatrywanych skargach kasacyjnych. 4.5. Bezzasadne okazały się zarzuty skarg dotyczące uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić skuteczną podstawę kasacyjną wówczas, gdy uzasadnienie kontrolowanego wyroku nie zawiera obligatoryjnych elementów, wskazanych w tym przepisie albo zostało sporządzone w ten sposób, że nie pozwala na kasacyjną kontrolę orzeczenia. Równocześnie należy podkreślić, że za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można kwestionować ocen prawnych zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (por. np. wyrok NSA z 5 marca 2025 r., sygn. akt II OSK 2366/24, CBOSA). W szczególności, okoliczność, że stanowisko zajęte przez Sąd pierwszej instancji jest odmienne od prezentowanego przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną, nie oznacza, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wady konstrukcyjne, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy należy, po pierwsze, stwierdzić, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku WSA w Warszawie zawiera wszystkie obligatoryjne elementy, wskazane w art. 141 § 4 p.p.s.a. Po drugie, na podstawie uzasadnienia tego wyroku można ustalić, czym kierował się WSA w Warszawie oddalając skargę. Spełniona została zatem podstawowa funkcja, jaką ma pełnić uzasadnienie wyroku (por. np. wyrok NSA z 29 sierpnia 2023 r., sygn. akt II OSK 2905/20, CBOSA). Równocześnie trzeba wskazać, że ewentualne wady uzasadnienia polegające na pominięciu niektórych kwestii podnoszonych przez stronę skarżącą mogą doprowadzić do uchylenia wyroku tylko wówczas, gdyby w świetle akt danej sprawy oraz relewantnych dla oceny legalności danego aktu administracyjnego przepisów prawa, odniesienie się do tych kwestii w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji mogło, z wysokim prawdopodobieństwem, doprowadzić do odmiennego wyniku sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.; por. np. wyrok NSA z 23 października 2024 r., sygn. akt II OSK 44/22, CBOSA). Sytuacja taka w realiach niniejszej sprawy nie zachodzi. Kluczowe jest to, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku odnosi się do istoty zagadnień, które zadecydowały o wydaniu zaskarżonej decyzji. Ponadto, w świetle zasady kauzalności wad procesowych oraz zasady szybkości postępowania (art. 174 pkt 2 oraz art. 7 p.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), należy przyjąć, że w przypadku wyroku WSA oddalającego skargę, pewne skrótowe lub wybiórcze odniesienie się do pewnych kwestii poruszonych w skardze, a będących uprzednio przedmiotem wyczerpujących rozważań organów w uzasadnieniach kwestionowanych decyzji, może być, co do zasady, uznane za podzielenie tych rozważań przez WSA i przyjęcie ich przez ten Sąd za własne. Wówczas oceny organów stają się, w sposób pośredni, elementem składowym uzasadnienia wyroku (por. wyrok NSA z 26 lutego 2025 r., sygn. akt II OSK 1612/22, CBOSA). W realiach niniejszej sprawy, ani w skardze, ani w piśmie z 7 maja 2025 r., skarżący nie podnosili zagadnienia przesłuchania skarżącej. Skarżący, pomimo zgłoszenia wniosku o udział tłumacza i wezwanie tego tłumacza przez WSA Warszawie, nie wzięli udziału w rozprawie, a tym samym nie skorzystali z możliwości podniesienia kwestii odmowy przesłuchania skarżącej bezpośrednio podczas jawnego posiedzenia Sądu (k. 66). Tym samym bezzasadne jest zarzucenie WSA w Warszawie, że nie odniósł się do kwestii odmowy przesłuchania skarżącej. Niezależnie od tego trzeba wskazać, że orzekające w sprawie organy zasadnie przyjęły, że brak było podstaw do przeprowadzenia tego dowodu, o czym mowa poniżej. 4.6. Odnosząc się do kwestii przesłuchania skarżącej należy w pierwszej kolejności przypomnieć, że zasada zawarta w art. 75 § 1 k.p.a. musi być wykładana w powiązaniu m.in. z art. 7 oraz art. 12 k.p.a., z których to przepisów wynika obowiązek sprawnego prowadzenia postępowania, którego celem jest realizacja relewantnych norm materialnego prawa administracyjnego. Stąd też w postępowaniu administracyjnym zastosowanie znajdują ogólnie przyjęte w nauce procesu przesłanki oddalenia wniosków dowodowych, których egzemplifikację znajdziemy m.in. w art. 2352 § 1 k.p.c. oraz art. 170 § 1 k.p.k. Do takich przesłanek zalicza się zatem, obok oczywiście nieistotności dla rozstrzygnięcia faktów objętych wnioskiem dowodowym, m.in. nieprzydatność wnioskowanego dowodu do stwierdzenia danej okoliczności, niemożność przeprowadzenia danego dowodu lub składanie wniosków dowodowych w celu przedłużenia postępowania (por. np. wyrok NSA z 29 września 2025 r., sygn. akt II OSK 2007/24, CBOSA). W realiach niniejszej sprawy ewentualne przesłuchanie skarżącej nie mogło stanowić dowodu przydatnego do stwierdzenia okoliczności istotnych z perspektywy nowego wniosku, tj. zasad rekrutowania do sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej w kontekście wojny na Ukrainie, które to okoliczności stanowiły kluczowe zagadnienie w postępowaniu zainicjowanym ponownym wnioskiem. Odpowiednimi dowodami na te okoliczności, spełniającymi wymogi przydatności, rzetelności i obiektywizmu, są raporty wyspecjalizowanych podmiotów publicznych (informacje o krajach pochodzenia – "COI"), w tym raporty Wydziału Informacji o Krajach Pochodzenia (zob. art. 10 ust. 3 Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej - Dz. U. UE. L. z 2013 r. nr 180, str. 60; por. np. wyrok NSA z 19 listopada 2025 r., sygn. akt II OSK 68/25, CBOSA). To samo dotyczy, nader ogólnikowo ujętej przez skarżącą, sytuacji kobiet rosyjskich w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej. Okoliczności tej nie powiązano zresztą w ogóle w przesłankami nadania ochrony międzynarodowej, przewidzianymi w art. 13 i 15 ustawy o ochronie. W tym aspekcie należy tylko przypomnieć, że na terenie Federacji Rosyjskiej nie występuje poważne i zindywidualizowane zagrożenie dla życia lub zdrowia wynikające z powszechnego stosowania przemocy wobec ludności cywilnej w sytuacji międzynarodowego lub wewnętrznego konfliktu zbrojnego w rozumieniu art. 15 pkt 3 ustawy o ochronie (zob. raport WIKP z 21 marca 2023 r., s. 16). Z kolei z raportu WIKP z 28 lipca 2023 r. wynika (s. 4), że z tytułu powrotu do Federacji Rosyjskiej z kraju członkowskiego Unii Europejskiej nie wynikają dla powracających osób jakiekolwiek reale zagrożenia w kraju pochodzenia, które mógłby wypełniać przesłanki z art. 13 lub 15 ustawy o ochronie. 4.7. Bezzasadne okazały się również zarzuty skarg kasacyjnych dotyczące kwestii zagrożenia przymusowym wcieleniem skarżącego do sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej w celu skierowania go do walk na Ukrainie. Orzekające w sprawie organy wnikliwie zbadały tę kwestię m. in. w oparciu o rzetelny i wieloaspektowy raport WIKP z 4 października 2023 r. W świetle tego raportu, zarówno z uwagi na wiek skarżącego, jak i brak odbycia innej służby wojskowej niż zasadnicza, nie zachodzi realne ryzyko objęcia skarżącego przymusową mobilizacją, w celu udziału w wojnie na Ukrainie. Na wojnie tej, po stronie Federacji Rosyjskiej, oprócz osób objętych tzw. częściową mobilizacją przeprowadzoną w 2022 r. (skarżący nie zaliczał się do kategorii osób objętych tą mobilizacją), walczą przede wszystkim żołnierze zawodowi oraz kontraktowi. Dodać należy, że kwestia zasad udziału obywateli Federacji Rosyjskiej w wojnie na Ukrainie była już przedmiotem licznych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których odnoszono się m. in. do przywołanego wyżej raportu WIKP z 4 października 2023 r. (zamiast wielu zob. np. wyrok NSA z 14 maja 2025 r., sygn. akt II OSK 2684/24, CBOSA), a także do opracowań Agencji Unii Europejskiej ds. Azylu (zamiast wielu zob. np. wyrok NSA z 16 kwietnia 2025 r., sygn. akt II OSK 2369/24, CBOSA). Tym samym, nie mogły okazać się zasadne m. in. zarzuty naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 38 ust. 2 pkt 3 i 4 oraz art. 44 ust. 1 ustawy o ochronie. 4.8. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. 4.9. Odnosząc się do wniosków pełnomocników skarżących o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej należy wskazać, że zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a. właściwy do orzekania w takiej sprawie jest sąd pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z 10 stycznia 2025 r., sygn. akt II OSK 1012/24, CBOSA).