II OSK 2414/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Robert Sawuła, Sędziowie: sędzia NSA Leszek Kiermaszek, sędzia WSA (del.) Włodzimierz Kowalczyk (sprawozdawca), Protokolant: starszy asystent sędziego Rafał Jankowski, po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 marca 2023 r. sygn. akt II SA/Kr 68/23 w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 23 listopada 2022 r. nr WOB.7721.261.2022.JKUR w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji po wznowieniu postępowania 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie - Powiat Grodzki nr 181/2022 z dnia 4 kwietnia 2022 r., 2. zasądza od Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego na rzecz A. Z. kwotę 1174 (jeden tysiąc sto siedemdziesiąt cztery) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

II OSK 2414/23 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 8 marca 2023 r. sygn. akt II SA/Kr 68/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę A. Z. na decyzję Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia 23 listopada 2022 r. znak: WOB.7721.261.2022.JKUR w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji po wznowieniu postępowania. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Krakowie - Powiat Grodzki (dalej PINB ) decyzją z dnia 16 marca 2020 r. nr 291/2020 działając na podstawie art. 67 ust. 1, art. 80 ust. 2 pkt 1 oraz art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2019 r. poz. 1186, ze zm.; dalej Pb ) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej K.p.a.) nakazał A. Z. rozbiórkę nieużytkowanego i niewykończonego obiektu budowlanego będącego budynkiem gospodarczym o powierzchni zabudowy 136 m2, nienadającego się do remontu i wykończenia, położonego na działce nr [...] (przed zmianą działka nr [...]) obręb [...] przy ul. M. [...] w K., mogącego stwarzać zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi wraz z uporządkowaniem terenu. Pismem z dnia 29 listopada 2021 r. A. Z. zwrócił się o wznowienie powyższego postępowania. Jako przesłankę wznowieniową wnioskodawca wskazał, że będąc stroną bez własnej winy nie brał udziału w postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 4 K.pa.). Wiedzę o przyczynie uzasadniającej wznowienie postępowania strona uzyskała w dniu 9.11.2021 r. po zapoznaniu się z aktami sprawy przez pełnomocnika strony. PINB postanowieniem z dnia 10 stycznia 2022 r. nr 19/2022 wznowił postępowanie administracyjne zakończone wydaniem decyzji z 16 marca 2020 r. Następnie PINB decyzją nr 181/2022 z dnia 4 kwietnia 2022 r. na podstawie art. 151 § 1 pkt. 1 K.p.a. odmówił uchylenia ostatecznej decyzji z dnia 16.03.2020 r., nr 291/2020, nakazującej rozbiórkę nieużytkowanego i niewykończonego obiektu budowlanego będącego budynkiem gospodarczym o powierzchni zabudowy 136m2, nienadającego się do remontu i wykończenia, położonego na działce nr [...] (przed zmianą działka nr [...]) obręb [...] przy ul. M. [...] w K., mogącego stwarzać zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi, wraz z uporządkowaniem terenu. W uzasadnieniu organ wskazał, że postępowanie wznowieniowe ma charakter dwuetapowy. W ramach pierwszego etapu tzw. wstępnego właściwy organ administracji publicznej zobligowany jest ustalić, czy spełnione są łącznie przesłanki dopuszczalności wznowienia, a więc, czy spełnione są przesłanki podmiotowe, przedmiotowe oraz czy wniosek o wznowienie postępowania został złożony w ustawowym terminie. Badając przesłankę podmiotową organ winien wyjaśnić, czy z wnioskiem o wznowienie postępowania wystąpiła strona. Oceniając natomiast wystąpienie przesłanek przedmiotowych organ ustala, czy wniosek o wznowienie postępowania oparty jest na ustawowych przesłankach wznowienia wymienionych enumeratywnie w art. 145 § 1 K.p.a. oraz czy w sprawie została wydana ostateczna decyzja administracyjna, co do której miałoby nastąpić wznowienie postępowania. W niniejszej sprawie stronami postępowania zakończonego ostateczną decyzją administracyjną byli właściciel działki nr [...] obr. [...], na której znajduje się nieużytkowany i niewykończony obiekt budowlany będący budynkiem gospodarczym oraz właściciel działki z nią bezpośrednio sąsiadującej nr [...] obr. [...]. Pełnomocnik wnioskodawcy powoływał się we wniosku o wznowienie postępowania i o uchylenie dotychczasowej decyzji z dnia 16.03.2020 r. na przepisy ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Ustawa powyższa weszła w życie dnia 3 marca 2020 r. Przepisy art. 15zzr i 15zzs zostały wprowadzone przez ustawodawcę ustawą z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw i obowiązywały od dnia 31 marca 2020 r. Zgodnie z § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii "W okresie od dnia 20 marca 2020 r. do odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłasza się stan epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2." Wobec powyższego wskazane przepisy ustawy Covid-19 weszły w życie z dniem 31 marca 2020 r., jednakże mają one charakter retroaktywny, tj. obowiązują od dnia wprowadzenia przez Ministra Zdrowia stanu epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV2, tj. od 20 marca 2020 r. Zakres ich obowiązywania nie obejmuje okresu pomiędzy 3 a 19 marca 2020 r., a tym bardziej również okresu sprzed wejścia w życie ww. przepisów. Ponadto przepis art. 15zzzzzn2 dodany został przez art. 73 pkt 57 ustawy z dnia 16 kwietnia 2020 r. zmieniającej ustawę Covid-19 z dniem 18 kwietnia 2020 r. Tym samym również nie obowiązywał w dniu wydania przez PINB decyzji z dnia 16.03.2020 r. Organ stwierdził, że strony postępowania na każdym jej etapie były informowane o powszechnie obowiązujących przepisach. Organ wielokrotnie w pismach informował, iż strona może działać samodzielnie lub przez pełnomocnika. Ani przez stronę, ani przez jej pełnomocnika, na żadnym etapie postępowanie nie został przedłożony dokument potwierdzający niepełnosprawność strony, czy też jej niezdolność do udziału w postępowaniu administracyjnym, w tym niezdolność do ustanowienia pełnomocnika. Ponadto, pomimo przebywania A. Z. w szpitalu od dnia 6.06.2019 r. do dnia 24.06.2019 r. i pomimo jego - jak wywodzi pełnomocnik - złego stanu psychicznego, który wręcz uniemożliwiał mu komunikowanie się z otoczeniem - przygotował pismo do organu z dnia 6.06.2019 r., które ktoś złożył na dzienniku podawczym w dniu 7.06.2019 r. Trudno więc było podzielić pogląd podnoszony przez pełnomocnika strony, iż w toku prowadzonego postępowania nie był on zdolny do wyznaczenia osoby do występowania w jego imieniu przed organem. Od powyższej decyzji odwołanie wniósł A. Z. Małopolski Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w Krakowie (dalej MWINB) decyzją z dnia 23 listopada 2022 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 80 ust. 2 pkt 2 i art. 83 ust. 2 Pb, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ wskazał, że podstawa wznowienia zawarta w art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a. opiera się na dwóch przesłankach: fakcie niebrania udziału przez stronę w postępowaniu oraz na braku winy strony. W ślad za piśmiennictwem wskazano, że przez udział w postępowaniu należy rozumieć udział stron w całym ciągu czynności rozpoznawczych oraz rozstrzygających postępowania administracyjnego prowadzonych przez organ administracji publicznej. Podkreślono, że chodzi o udział w czynnościach, "które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i udział, w których jest przewidziany w kodeksie" (Dawidowicz, Ogólne postępowanie administracyjne, s. 232), a zatem obejmuje zarówno przypadki, gdy strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu, jak i gdy nie brała udziału w istotnych czynnościach wyjaśniających organu (tak, B. Adamiak, Komentarz elektroniczny do art. 145 kpa [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, System Informacji Prawnej Legalis, wyd.17) (por. także wyrok WSA w Warszawie z 25 kwietnia 2019 r., sygn. akt: VII SA/Wa 2319/18). Ponadto wskazano, że przyczyna wznowienia postępowania, o której mowa powyżej, pozostaje w ścisłym związku z zasadą ogólną czynnego udziału strony w postępowania i stanowi jedną z gwarancji jej przestrzegania, w istocie odpowiada ona bowiem kwalifikowanym postaciom naruszenia tej zasady. Po przeanalizowaniu akt sprawy organ II instancji stwierdził, że do A. Z. zostało skierowane zawiadomienie z dnia 24 marca 2005 r., informujące o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie robót budowlanych. W dniu 8 marca 2005 r. pracownik PINB działając m.in. w obecności A. Z. przeprowadził czynności kontrolne. Zawiadomieniem z dnia 28 lutego 2019 r. PINB powiadomił o możliwości zapoznania się z aktami sprawy przed wydaniem rozstrzygnięcia. Zawiadomienie to zostało odebrane przez dorosłego domownika adresata – B. Ż. w dniu 20 marca 2019 r. A. Z. skorzystał z przysługującego mu prawa zapoznania się z aktami sprawy w dniu 22 marca 2019 r. W dniu 30 kwietnia 2019 r. na dziennik podawczy PINB wpłynęło pismo A. Z., w którym wskazano, że w związku z ustalonym na 6.05.2019 r. terminem oględzin nie może być obecny w tym dniu ze względu na wyznaczony termin badania lekarskiego. Prosił zatem o wyznaczenie innego terminu do przeprowadzenia tych czynności. PINB zawiadomieniem z dnia 8 maja 2019 r. zawiadomił strony postępowania o terminie oględzin w sprawie oraz wezwaniem z dnia 8 maja 2019 r. wezwał strony do udziału w rozprawie administracyjnej. W dniu 6 czerwca 2019 r. na dziennik podawczy PINB wpłynęło pismo A. Z. z dnia 6 czerwca 2019r., w którym wskazano cyt. "informuję, że nie mogę być obecny w tym terminie i nie mogę uczestniczyć w wyznaczonych (...) czynnościach z uwagi na mój pobyt w szpitalu". Mając na uwadze przedłożone karty leczenia szpitalnego wskazano, że zawiadomienie o możliwości zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym zostało przez PINB wydane w dniu 25 listopada 2019 r., przesyłka ta po podwójnej awizacji nie została odebrana, natomiast A. Z. przebywał na oddziale szpitalnym od 6 czerwca 2019 r. do dnia 24 czerwca 2019 r., co oznacza, że adresat miał możliwość odebrania przedmiotowego zawiadomienia. Z kolei przesyłka zawierająca decyzję PINB z dnia 16 marca 2020 r., także po podwójnej awizacji nie została odebrana przez adresata, natomiast przebywał on na oddziale szpitalnym w okresie od 19 marca 2020 r. do dnia 1 kwietnia 2020 r., co oznacza, że także w tym przypadku miał możliwość odebrania zaskarżonej decyzji po opuszczeniu oddziału szpitalnego. Wskazano, że warunkiem koniecznym wznowienia postępowania na podstawie przesłanki zawartej w art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a. jest stwierdzenie, że strona nie ponosi winy w tym, że nie brała udziału w postępowaniu. Nie jest zatem wystarczające wskazanie przez stronę, że nie brała udziału w postępowaniu, jeżeli strona nie wykaże równocześnie okoliczności świadczących o braku jej winy. Podkreślić należy, że brak winy strony podlega udowodnieniu, nie wystarczy więc samo prawdopodobieństwo. Z akt sprawy wynika, że choroba A. Z. nie miała charakteru niespodziewanego, ponadto zły stan zdrowia nie uniemożliwiał mu prowadzenia swoich spraw i dokonywania czynności. W ocenie MWINB długotrwałe leczenie choroby związanej z nadciśnieniem tętniczym oraz przebytym udarem, czy też zły stan psychiczny strony, nie przesądza o istnieniu braku winy strony w tym, że nie brała udziału w postępowaniu. Mechaniczne przyjmowanie, że każda cięższa choroba wywołuje obiektywną niemożliwość dokonania czynności procesowej byłoby sprzeczne z doświadczeniem życiowym (por. w tym zakresie m.in. wyrok NSA z dnia 22 marca 2013 r., sygn. akt: II OSK 2267/11). Organ II instancji stwierdził również, że przyjmuje się, iż art. 15zzr oraz art. 15zzs ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych obowiązują od dnia 14 marca 2020 r. Natomiast art. 15 zzzzzn2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. wszedł w życie dnia 16 grudnia 2020r. na mocy ustawy z dnia 9 grudnia 2020 roku o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, ustawa ta nie wprowadzała przepisów przejściowych. Skarżona decyzja została wydana dnia 16 marca 2020 r., a więc przed dniem wejścia w życie art. 15 zzzzzn2, co za tym idzie w momencie jej wydania przepis ten nie miał wpływu na stan prawny sprawy. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniósł A. Z. zarzucając naruszenie: 1/ art. 138 § 1 K.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji administracyjnej wydanej z naruszeniem prawa powodującym konieczność jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, 2/ art. 145 § 1 K.p.a. w zw. z art. 7 K.p.a. i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 78 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a. poprzez: niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, w szczególności poprzez nieuwzględnienie i nieustosunkowanie się do stanowiska i argumentacji skarżącego, przedstawianej w toku postępowania administracyjnego, a przemawiającej za uchyleniem decyzji PINB z dnia 16 marca 2020 r. 3/ art. 7 K.p.a. i art. 8 K.p.a. w zw. z art. 64 Konstytucji RP poprzez naruszenie obowiązków nałożonych na organy administracji publicznej w toku postępowania, w szczególności stania na straży praworządności i podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a także prawo strony skarżącej do dochodzenia naruszonych konstytucyjnie zagwarantowanych praw i wolności, w tym prawa do własności; 4/ art. 10 K.p.a. w zw. z art. 79 K.p.a. oraz art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a. poprzez wadliwe przyjęcie, że strona skarżąca na etapie postępowania przed organem I instancji świadomie zrezygnowała z czynnego udziału w sprawie, a co za tym idzie, zdaniem organu I i II instancji nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a., tj. brak winy strony, 5/ art. 15 zzr, 15 zzs oraz 15 zzzzzn2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych poprzez przyjęcie, że przedmiotowe przepisy nie mają wpływu na stan przedmiotowej sprawy; 6/ art. 7 i art. 8 K.p.a. w zw. z art. 48 ust. 2 i 3 ustawy Pb, art. 66, art. 67 w zw. z art. 72 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Pb oraz § 4, § 5 i § 6 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 30 sierpnia 2004 r. w sprawie warunków i trybu postępowania w sprawach rozbiórek nieużytkowanych lub niewykończonych obiektów budowlanych, poprzez pominięcie ekspertyzy technicznej budynku przy ul. M. nr [...] w K. oraz wadliwe przyjęcie, że strona skarżąca nie wyrażała zamiaru doprowadzenia nieruchomości do stanu zgodnego z prawem, 7/ art. 107 § 3 K.p.a., gdyż organ II instancji nie odniósł się do wszystkich zarzutów i argumentów podniesionych przez stronę skarżącą w odwołaniu od decyzji organu I instancji, jako nieistotnych z punktu widzenia sprawy. W odpowiedzi na skargę MWINB wniósł o jej oddalenie podtrzymując przy tym argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wskazanym na wstępie wyrokiem oddalił skargę A. Z. W uzasadnieniu wskazano, że zaskarżona decyzja jest zdaniem Sądu I instancji prawidłowa. Podkreślono dalej, że postępowanie w przedmiocie wznowienia postępowania ma charakter wieloetapowy. W pierwszej kolejności, po otrzymaniu podania o wznowienie postępowania, organ jest obowiązany po myśli art. 149 K.p.a. rozstrzygnąć (w formie postanowienia) w przedmiocie wznowienia lub odmowy wznowienia postępowania. Postanowienie o wszczęciu postępowania nie rozstrzyga sprawy wznowienia, lecz ją otwiera. Jak wynika z utrwalonych poglądów orzecznictwa sądów administracyjnych i doktryny, przed wydaniem postanowienia o wznowieniu postępowania organ administracji bada wyłącznie, czy wniosek o wznowienie postępowania jest oparty na ustawowych przesłankach wznowienia, enumeratywnie wymienionych w art. 145 § 1 K.p.a., oraz czy podanie o wznowienie postępowania zostało wniesione z zachowaniem terminów przewidzianych w art. 148 K.p.a. Zgodnie z art. 149 § 2 K.p.a. postanowienie o wznowieniu stanowi podstawę przeprowadzenia postępowania przez właściwy organ co do przyczyn wznowienia oraz co do rozstrzygnięcia istoty sprawy. Przedmiotem tego postępowania jest: 1) ustalenie, czy postępowanie było dotknięte jedną z wad wymienionych w art. 145 § 1 i art. 145a, art. 145aa bądź 145b; 2) przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej rozstrzygniętej decyzją ostateczną. Jeżeli organ ustali zatem, że wskazywana we wniosku o wznowienie postępowania podstawa wznowieniowa w istocie nie wystąpiła, nie może przejść do merytorycznego rozpoznania sprawy administracyjnej, tj. do rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej rozstrzygniętej decyzją ostateczną. Wówczas wydaje decyzję o odmowie uchylenia decyzji dotychczasowej. Przenosząc powyższe na grunt kontrolowanej sprawy, w pierwszej kolejności powtórzono, że zaskarżona decyzja wydana została na podstawie art. 151 § 1 pkt 1 K.p.a., gdyż organ ustalił, że nie wystąpiła przesłanka wznowienia wskazywana przez skarżącego, tj. brak udziału skarżącego w postępowaniu bez własnej winy (art. 145 pkt 4 K.p.a.). Skoro organ ustalił, że nie wystąpiła przesłanka wznowieniowa, to prawidłowo nie przeszedł do merytorycznego badania decyzji PINB nr 291/2020 z 16 marca 2020 r. W tej sytuacji zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego są nieuzasadnione i nieadekwatne do treści zaskarżonej decyzji. Zdaniem Sądu I instancji nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia art. 107 § 3 K.p.a., tj. zarzut, że organ II instancji nie odniósł się do wszystkich zarzutów i argumentów podniesionych przez stronę skarżącą w odwołaniu od decyzji organu I instancji, jako nieistotnych z punktu widzenia sprawy. Jak już wyżej wskazano, skoro organ stwierdził brak przyczyn do wznowienia postępowania, to nie może przejść od etapu merytorycznego rozpoznania sprawy, a skoro tak, to odnoszenie się do sformułowanych w tym zakresie zarzutów odwołania wykraczałoby poza zakres rozstrzygnięcia organu instancji. Istota niniejszej sprawy sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy skarżący A. Z. nie brał udziału w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji PINB z dnia 16 marca 2020 r. bez własnej winy. Przypomniano, że postępowanie, którego wznowienia żąda skarżący, wszczęte zostało w dniu 24 marca 2005 r., poprzez skierowanie do skarżącego zawiadomienia, czyli trwało około 15 lat, przy czym jak wynika z akt sprawy, od roku 2007 do 2017 w zasadzie nie były podejmowane żadne czynności organu. Jak wskazuje się w skardze, postępowanie to poprzedzone było wydaniem decyzji PINB z dnia 25 czerwca 2001 r., którą nakazano właścicielowi budynku przy ul M. [...] w K. usunięcie nieprawidłowości w budynku poprzez wykonanie prac wyszczególnionych w opinii technicznej z dnia 15 kwietnia 2001 r. Skarżący od początku postępowania, którego wznowienia żąda, traktowany był przez organ jako strona postępowania. W dniu 30 kwietnia 2019 r. na dziennik podawczy organu I Instancji PINB wpłynęło pismo skarżącego, w którym między innymi wniósł, aby wszelka korespondencja dotycząca sprawy kierowana była na adres w K., ul. M. [...]. W dalszym toku postępowania korespondencja była kierowana na ten właśnie adres, przy czym część korespondencji po podwójnej awizacji nie była podejmowana przez skarżącego. Przebieg czynności i dokonywanych doręczeń przez PINB w postępowaniu, którego wznowienia żąda skarżący, szczegółowo opisał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ II Instancji, zatem nie ma potrzeby przytaczania ich ponownie. Obecnie zaistnienia przesłanki wznowieniowej z art. 145 pkt. 4 K.p.a. skarżący upatruje w tym, że: - nie został uwzględniony jego wniosek o zmianę terminu oględzin budynku wyznaczonego na dzień 6 maja 2019 r., motywowany zaplanowanym terminem wizyty lekarskiej, - nie został uwzględniony kolejny wniosek skarżącego o zmianę terminu oględzin i rozprawy administracyjnej wyznaczonej na dzień 10 czerwca 2019 r., z uwagi na pobyt w szpitalu; - nie został uwzględniony wniosek o zawieszenie postępowania z uwagi na stan zdrowia skarżącego. Wniosek o zmianę terminu oględzin na dzień 6 maja 2019 r. uzasadniany zaplanowaną na ten dzień wizytą lekarską nie został udokumentowany w żaden sposób. Jeśli zaś chodzi o kolejny termin czynności wyznaczony przez organ na dzień 10 czerwca 2019 r., to organ nie przeprowadził rozprawy z uwagi na nieobecność skarżącego, natomiast przeprowadził oględziny "z pozycji budynku od strony ulicy M." - k. 120 i następne akt adm. Rację przy tym ma organ, że pomimo pobytu w szpitalu skarżący zdołał sporządzić lub zadbać o sporządzenie w dniu 6 czerwca 2019 r. pisma i dostarczenie go do organu. Jak wynika z karty informacyjnej leczenia szpitalnego, załączonej do wniosku o wznowienie postępowania, skarżący od dłuższego już czasu cierpi na choroby przewlekłe, które w maju i w czerwcu 2019 r. nie miały charakteru nagłego i niespodziewanego, a skarżący miał świadomość, że stan jego zdrowia może mu utrudniać branie czynnego udziału w postępowaniu, mimo to jednak nie zdecydował się na ustanowienie pełnomocnika. Zdaniem Sądu wskazywane okoliczności nie dają podstaw do twierdzenia, że skarżący nie brał udziału w postępowaniu bez własnej winy. Skarżący upatruje także ziszczenia się przesłanki wznowieniowej w naruszeniu przepisu art. 15 zzr, art.15 zzs oraz 15 zzzzzn2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. W szczególności wskazuje, że: "Decyzji z dnia 16 marca 2020 r. wadliwie została nadana klauzula ostateczności, jak również wadliwie został policzony bieg terminów do jej wykonania, gdyż klauzula ostateczności nie mogła być nadana wcześniej niż po upływie co najmniej 14 dni od dnia 24 maja 2020 r. i od tego terminu winny być liczone terminy na jej wykonanie. Upomnienie w przedmiotowej sprawie zostało zatem sporządzone przedwcześnie przedmiotowej decyzji, a co za tym idzie wszczęte postępowanie egzekucyjne nie posiada należytej podstawy prawnej. ’’ Wskazano, że przepis art. 15 zzr i art. 15 zzs ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 z późn. zm.), zostały dodane ustawą z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 568 z późn. zm.), a zatem w dacie wydania decyzji PINB nr 291/2020 jeszcze nie obowiązywały. Obecnie przyjmuje się, że regulacje obowiązywały od początku ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego, tj. od 14 marca 2020 r., niemniej jednak nie zmienia to faktu, że przepisy te zostały uchwalone i ogłoszone dwa tygodnie po wydaniu decyzji z dnia 16 marca 2020 r. Obowiązywały natomiast do dnia 16 maja 2020 r. W tej sprawie nie ma to jednak żadnego znaczenia, albowiem skarżący w związku z wydaną decyzją z 16 marca 2020 r. nie dokonywał żadnych czynności, do których przepisy te mogłyby mieć zastosowanie. Podobnie przywoływany w skardze przepis art. 15 zzzzzn2, który wszedł w życie 16 grudnia 2020 r. na podstawie ustawy z dnia 9 grudnia 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2255) - nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Przewiduje on szczególny tryb złożenia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności, od których między innymi uzależnione udzielenie ochrony prawnej przed organem administracji publicznej czy też do dokonania przez stronę czynności kształtujących jej prawa i obowiązki. Rzecz jednak w tym, że skarżący nie składał np. spóźnionego odwołania od decyzji, ale wniosek o wznowienie postępowania. Końcowo należy wskazać, że kwestia postępowania egzekucyjnego pozostaje poza zakresem niniejszej sprawy, a na marginesie można tylko zauważyć, że dopiero w dniu 6 października 2020 r. organ udał się na oględziny, aby sprawdzić, czy obowiązek nałożony decyzją z dnia 16 marca 2020 r. został wykonany. Nie jest też uzasadniony, w ocenie Sądu I instancji, zarzut naruszenia art. 64 Konstytucji RP poprzez naruszenie prawa strony skarżącej do dochodzenia naruszonych konstytucyjnie zagwarantowanych praw i wolności, w tym prawa do własności. Prawo własności nie jest prawem bezwzględnym, zgodnie bowiem z art. 64 § 3 Konstytucji własność może być ograniczona w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. Ustawa prawo budowlane i zawarte w niej regulacje dotyczące reguł postępowania i zasad dotyczących prawa zabudowy własnej nieruchomości, wprowadzają ograniczenia przewidziane przez Konstytucję. Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie złożył A. Z. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił (podstawy kasacyjne) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: 1. naruszenie art. 145 § 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: ppsa) w związku z art. 151 ppsa w związku z art. 10, 79 i 145 § 1 pkt 4 K.p.a. poprzez oddalenie skargi A. Z., w sytuacji, w której decyzja MWINB z 23 listopada 2022 roku została wydana z naruszeniem art. 10,79 i 145 § 1 pkt 4 K.p.a., uzasadniającym jej uchylenie z uwagi na istotne naruszenie przepisów postępowania, przejawiające się pozbawieniem strony możliwości czynnego udziału w sprawie na każdym etapie postępowania, w tym w rozprawie administracyjnej czy w oględzinach, mimo braku możliwości wzięcia przez A. Ż. udziału w tych czynnościach wskutek wizyty u lekarza lub hospitalizacji; 2. naruszenie art. 145 § 1 lit c ppsa w związku z art. 151 ppsa w związku z art. 15zzr, art. 15zzs oraz art. 15zzzzzn2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 poz. 2095, z późniejszymi zmianami, zwanej dalej "ustawą COVID-19") w związku z art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a. poprzez oddalenie skargi wskutek błędnej wykładni przedmiotowych przepisów ustawy COVID-19, skutkującej przyjęciem, iż nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia w zakresie wznowienia postępowania, mimo iż przyjmuje się powszechnie, iż przepisy te (art. 15zzr i 15 zzs) mają moc wsteczną i obowiązują od 14 marca 2020 roku, a zatem od początku ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego. W świetle powyższych zarzutów wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie, oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 ppsa, a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 ppsa, które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał takiej kontroli zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie za zasadny uznał przede wszystkim zarzut skargi kasacyjnej wskazany w pkt I. W pierwszej kolejności należy wskazać, że przesłanką, która była wskazywana w toku postępowania dla wykazania zasadności wznowienia postępowania była okoliczność opisana w art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a. Zgodnie z tym przepisem w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu. Przystępując do rozważań podnieść należy, że aby zastosować przepis art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a. i uznać zaistnienie tej przesłanki, to w sprawie zakończonej decyzją ostateczną należy wykazać, że strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu. Sytuacja, gdy strona bez własnej winy nie bierze udziału w postępowaniu administracyjnym, występuje zarówno wówczas, kiedy strona nie miała możliwości uczestniczenia w całym postępowaniu, jak i w niektórych jego etapach. Nie ma przy tym znaczenia, czy udział strony mógł przełożyć się na wynik sprawy i ewentualnie w jakim zakresie. Ważne jest, że strona bez własnej winy nie mogła wziąć udziału w postępowaniu i chodzi tutaj o przeszkody od niej niezależne, których obiektywnie nie była w stanie przezwyciężyć (zob. wyrok NSA z dnia 5 lutego 2025 r. sygn. akt I GSK 230/24, Lex nr 3837594). Jak niespornie wynika z akt sprawy postępowanie administracyjne w sprawie zakończonej decyzją PINB z dnia 16 marca 2020 r. toczyło się od 2005 r. Po pierwszych czynnościach podjętych w tej sprawie w tymże roku do 2017 r. organ nie podejmował żadnych czynności procesowych. W 2017 r. organ dokonał oględzin budynku bez obecności skarżącego kasacyjnie – zawiadomienia o terminie oględzin nie zostały doręczone. Następne czynności przeprowadzono 28.02.2019 r., jednak organ nie powiadomił A. Z. o tej czynności. Kolejny termin oględzin został wyznaczony na 6.05. 2019 r. W odpowiedzi na zawiadomienie o tych oględzinach skarżący kasacyjnie złożył wniosek o zmianę terminu oględzin budynku wyznaczonego na dzień 6 maja 2019 r., motywowany zaplanowanym terminem wizyty lekarskiej. Wniosek ten nie został uwzględniony. Na 10.06.2019 r. organ zaplanował kolejny termin oględzin oraz rozprawę administracyjną. Wnioskiem z 6.06. 2019 r. A. Z. zwrócił się o zmianę terminu oględzin i rozprawy administracyjnej wyznaczonej na dzień 10 czerwca 2019 r., z uwagi na pobyt w szpitalu. Ten wniosek również nie został uwzględniony, organ przeprowadził oględziny i odstąpił od przeprowadzania rozprawy administracyjnej. Z przedstawionej chronologii czynności procesowych wynika, że skarżący kasacyjnie nie uczestniczył w żadnych oględzinach, przy czym o terminach dwóch powiadamiany był na adres nieaktualny ( w aktach sprawy brak jest informacji o pouczeniu o konieczności wskazania nowego adresu w przypadku jego zmiany, a od wszczęcia postępowania do podjęcia kolejnych czynności przez organ upłynęło ok. 12 lat ), o jednym terminie w ogóle nie został powiadomiony, a w przypadku kolejnych dwóch złożył wniosek o zmianę terminu. Szczególnie istotne były oględziny w ostatnich dwóch terminach, bowiem odnosiły się do najbardziej aktualnego stanu technicznego budynku i poprzedzały wydanie końcowego rozstrzygnięcia. W świetle tych okoliczności niewątpliwie należy uznać, że skarżący kasacyjnie został pozbawiony możliwości wzięcia udziału w postępowaniu. Odnosząc się zaś do kwestii zawinienia skarżącego kasacyjnie w absencji podczas przeprowadzanych oględzin wskazać należy, że zawiadomienia o czynnościach podejmowanych w 2017 r. albo nie były wysyłane, albo wysyłano je na niewłaściwy adres. Przy czym, jak wskazano wyżej, brak jest informacji zobowiązujących strony postępowania o konieczności aktualizacji adresu w przypadku jego zmiany. Odrębną kwestią jest przeprowadzenie oględzin już po wskazaniu przez skarżącego kasacyjnie aktualnego adresu. W obu przypadkach czynności zostały przeprowadzone pomimo wniosku o zmianę ich terminu. W pierwszej kolejności odnieść się należy do zaplanowanych oględzin i rozprawy administracyjnej wyznaczonej na dzień 10 czerwca 2019 r. W dniu 6 czerwca 2019 r. skarżący kasacyjnie złożył wniosek o zmianę tego terminu powołując się na pobyt w szpitalu. Organy administracyjne, a w ślad za nimi Sąd I instancji, uznały, że skoro w dniu stawienia się w szpitalu sporządził i dostarczył wniosek, mógł uczestniczyć w zaplanowanych na 10 czerwca 2019 r. czynnościach. Pogląd ten nie znajduje racjonalnego uzasadnienia. Pomijając już to, że wspomnianej czynności procesowej mógł dokonać zanim trafił do szpitala, istotniejsza jest okoliczność obiektywnej i niezawinionej przyczyny uniemożliwiającej wzięcie udziału w czynnościach zaplanowanych na 10 czerwca 2019 r. Przy czym dokumentacja medyczna dołączona do akt sprawy niewątpliwie świadczy o tym, że pobyt w szpitalu nie był wynikiem próby przedłużania postępowania administracyjnego, a wynikał z rzeczywistej i poważnej choroby skarżącego kasacyjnie. Już sam fakt, że pobyt szpitalny trwał 18 dni, świadczy o rzeczywistych i poważnych problemach zdrowotnych skarżącego kasacyjnie. Potwierdza to także dokumentacja medyczna opisująca stan pacjenta, przeprowadzone leczenie, jak i zalecenia przy wypisie ze szpitala. Okoliczności te świadczą o tym, że skarżący kasacyjnie nie ponosił winy w niewzięciu udziału w oględzinach i rozprawie administracyjnej, a jego wniosek o zmianę terminu tych czynności był uzasadniony. Jednocześnie podkreślić należy, że z karty informacyjnej z pobytu w szpitalu w dniach 6.06.2019r. – 24.06.2019 r., a także z karty informacyjnej z kolejnego pobytu w szpitalu w dniach 19.03.2020 r. – 1.04.2020 r., wynika, że pozostaje od wielu lat pod specjalistyczną opieką medyczną, mimo tego jego stan zdrowia niestety sukcesywnie się pogarsza. W świetle tych okoliczności należy również ocenić wniosek skarżącego kasacyjnie dotyczący zmiany terminu oględzin zaplanowanych na 6.05.2019 r. z powołaniem się na zaplanowaną wizytę lekarską. Trwający proces leczenia, a także bliskość czasowa długotrwałego pobytu w szpitalu, w wysokim stopniu uprawdopodabniają zasadność wniosku. Podkreślić w tym miejscu należy, że organ nie wezwał skarżącego kasacyjnie do udokumentowania wskazanej okoliczności. W świetle powyższych okoliczności nie mógł uznać, że wniosek o zmianę terminu z podaną w nim przyczyną nie jest uzasadniony. Niezależnie od podniesionych wyżej okoliczności omówienia wymaga jeszcze jeden aspekt tej sprawy. Przedstawiona dokumentacja medyczna świadczy o tym, że skarżący kasacyjnie oprócz innych niewątpliwie poważnych schorzeń cierpi na dolegliwości o podłożu psychicznym. Z przebiegu badań lekarskich znajdujących się we wskazanych wyżej kartach informacyjnych z pobytu w szpitalu wynika między innymi, że "...Pacjent nawiązuje krótkotrwały kontakt wzrokowy. Podejmuje próby nawiązywania kontaktu słownego, jednak wypowiada jedynie nieliczne słowa. Mowa cicha, bełkotliwa, trudna do zrozumienia dla odbiorcy. Nie wypowiada automatyzmów, nie podejmuje prób powtarzania, nie nazywa podstawowych przedmiotów codziennego użytku. Spełnia polecenia proste; w przypadku poleceń złożonych spełnia jedynie ostatni człon. Badany prawidłowo podaje swoje imię i nazwisko; nie podaje wieku. Pytany o datę podaje, że jest piątek, rok dwudziesty. Orientacja co do miejsca trudna do określenia. Podczas badania nastrój obniżony, pacjent chwilami płaczliwy." W kolejnym badaniu stwierdzono "Pacjent zorientowany autopsychicznie oraz częściowo co do miejsca (prawidłowo podaje kraj, województwo oraz miasto; nie odpowiada na pytania dotyczące nazwy budynku; błędnie podaje piętro). Orientacja co do czasu niedokładna (podaje rok i miesiąc). Spełnia polecenia proste, dwuczłonowych poleceń nie spełnia. Tok wypowiedzi spowolniały. W trakcie badania wypowiada głównie pojedyncze wyrazy. Podczas prób powtarzania podaje jedynie ostatnie z wymaganych słów. Prawidłowo odczytuje proste zdania, jednak wydaje się nie rozumieć ich w pełni. Podczas próby pisania zamiast zdania zapisuje jedno słowo (imię)." Niewątpliwie w świetle powyższych okoliczności stwierdzić należy, że funkcjonowanie skarżącego kasacyjnie w codziennym życiu jest bardzo utrudnione, w szczególności jeśli chodzi o podejmowanie ważnych decyzji należycie zabezpieczających jego interesy. Dodatkowo wskazać można, że jest on osobą nieporadną, nie do końca zorientowaną co do zdarzeń jego dotyczących, z utrudnionym kontaktem z otoczeniem. W tych okolicznościach wskazać należy na zasady procedury administracyjnej określone w art. 8 i 9 K.p.a. Stosownie do postanowień art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Zakres przedmiotowy udzielania informacji stronie obejmuje zarówno informowanie o przepisach prawa materialnego, jak i przepisach prawa procesowego (por. wyrok NSA z 15 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1686/20, LEX nr 3119215). W toku postępowania organ administracji publicznej z urzędu udziela stronom i innym uczestnikom postępowania informacji, niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Natomiast oczekiwanie organu na odnośne wnioski stron i nieudzielenie takich informacji, wyjaśnień i wskazówek z powodu braku wniosku, narusza przepis art. 9 K.p.a. Obowiązek ten obciąża organ z urzędu, a jego bierność stanowi naruszenie prawa, bez względu na to, w jakiej fazie postępowania miało miejsce (por. wyrok NSA z 9 listopada 2006 r., sygn. akt I OSK 6/06, LEX nr 293175; wyrok NSA z 15 marca 2024 r., sygn. akt I GSK 246/23). Jednocześnie zgodnie z art. 8 ust. 1 K.p.a. organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Z zasady pogłębiania zaufania obywateli do państwa wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej. Tylko bowiem postępowanie odpowiadające takim wymogom i decyzje wydane w wyniku tak ukształtowanego postępowania mogą wzbudzać zaufanie obywateli do organów administracji publicznej nawet wtedy, gdy decyzje administracyjne nie uwzględniają ich żądań. W celu realizacji tej zasady konieczne jest ścisłe przestrzeganie prawa, zwłaszcza w zakresie dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy oraz konkretnego ustosunkowania do żądań i twierdzeń stron. Organ nadzoru budowlanego wskazane wyżej zasady naruszył. W świetle przedstawionego stanu zdrowia skarżącego kasacyjnie standardowe zawiadomienie o możliwości zapoznania się z materiałem dowodowym, jak też o możliwości składania dowodów należało uznać za niewystarczające, chociażby poprzez brak poinformowania o możliwości ustanowienia pełnomocnika. Poza tym organ w części nie dokonał prawidłowego zawiadomienia o istotnych czynnościach procesowych, ale również błędnie ocenił wnioski o zmianę terminu tych czynności, które odbyły się w 2019 r. Mając na uwadze powyższe okoliczności należało uznać, że skarżący kasacyjnie został pozbawiony możliwości udziału w postępowaniu bez własnej winy. Odnosząc się do zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych Naczelny Sąd Administracyjny w całości podzielił stanowisko Sądu I instancji. Kwestia prowadzonego postępowania egzekucyjnego i związanego z tym sposobem ustalenia daty ostateczności decyzji, jak też terminów przewidzianych na złożenie odwołania nie była przedmiotem rozstrzygania w sprawie o wznowienie postępowania zakończonego decyzją PINB z dnia 16 marca 2020 r. Z przytoczonych wyżej względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 ppsa, uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, którą uwzględnił z przyczyn przedstawionych w uzasadnieniu w ten sposób, że na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą PINB z dnia 16 marca 2020 r. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804, z późn. zm.).