II OSK 1918/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Mazur Sędziowie: sędzia NSA Grzegorz Czerwiński sędzia del. WSA Grzegorz Antas (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 2 lipca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2025 r. sygn. akt IV SA/Wa 318/25 w sprawie ze skargi D. P. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia 2 grudnia 2024 r. nr DL.WlPO.4100.2435.2024/JWr w przedmiocie odmowy udzielenia zezwolenia na pobyt stały oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 29 kwietnia 2025 r., IV SA/Wa 318/25 oddalił skargę D. P. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: SUdSC) z 2 grudnia 2024 r. znak DL.WIPO.4100.2435.2024/JWr, utrzymującą w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z 22 lipca 2024 r., nr SOII.6152.542.2023, którą wskazany organ, działając na podstawie art. 197 ust. 1 pkt 1, art. 195 ust. 1 pkt 3 i art. 201 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. 2024 r. poz. 769), dalej: u.c., a także art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), dalej: k.p.a., odmówił skarżącemu, obywatelowi Republiki Białorusi udzielenia zezwolenia na pobyt stały na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Skarżący złożył skargę kasacyjną, którą zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając Sądowi I instancji, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej: p.p.s.a., naruszenie przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji przez Sąd I instancji w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa materialnego, co w konsekwencji znalazło odzwierciedlenie w rozstrzygnięciu, tj. art. art. 197 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 195 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 195 ust. 2 u.c. w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz. U. z 2022 r. poz. 1105), dalej: u.r., polegające na uznaniu przez Sąd, że skarżący nie spełnia przesłanek udzielenia zezwolenia na pobyt stały w Polsce z uwagi na niewykazanie przez niego związków z polskością, co w świetle przeprowadzonych czynności dowodowych należy uznać za dowolny wniosek niezgodny ze stanem faktycznym sprawy; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy decyzja naruszała przepisy postępowania, tj. art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez ustalenie stanu faktycznego niezgodnego z rzeczywistością, tj. poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i zbadania istoty rozstrzyganej sprawy oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, oraz niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, jak również dowolną jego ocenę, przejawiające się w uznaniu przez Sąd w zaskarżonym wyroku, że skarżący nie wykazał związków z polskością w toku postępowania, a przyczyniła się do tego dowolna ocena dowodu z przesłuchania strony i uznanie, że skarżący nie wykazał w toku przesłuchania związków z polskością, pomimo iż w kontekście przeprowadzonego dowodu można uznać, że skarżący związki te wykazał, pomimo braku odpowiedzi na pytania dotyczące obrządków religijnych, jednocześnie Sąd I instancji, wydając zaskarżony wyrok, zignorował indywidualne okoliczności faktyczne występujące po stronie skarżącego takie jak jego wiek, kraj pochodzenia (w kontekście języka uważanego przez skarżącego za język ojczysty i język komunikacji), aktualne stosunki polsko-białoruskie i ich wpływ na możliwość kultywowania polskich tradycji i języka na terytorium obecnej Republiki Białorusi, okres dorosłego świadomego życia spędzony w Polsce i jego proporcja do lat spędzonych na Białorusi, powyższe błędy proceduralne i dowolna ocena materiału dowodowego w ocenie strony wpłynęły na to, że okoliczności faktyczne ustalone przez Sąd nie są zgodne z prawdą i naruszają zasadę prawdy obiektywnej, przez co w ocenie strony doszło do nieustalenia okoliczności istotnych dla sprawy; 3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji przez Sąd w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja naruszała przepisy postępowania, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji, pomimo wystąpienia licznych naruszeń przepisów prawa materialnego i postępowania opisanych powyżej w sytuacji, gdy zakres sprawy konieczny do wyjaśnienia ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Z uwagi na powyższe zarzuty skargi kasacyjnej skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji i orzeczenie merytorycznie co do przesłanek udzielenia skarżącemu zezwolenia na pobyt stały, ewentualnie uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, oświadczając że zrzeka się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przeprowadzając kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku, przypomnieć należy, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki, enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Oceniając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w niniejszej sprawie, należy stwierdzić, że nie została ona oparta przez skarżącego na usprawiedliwionych podstawach. Wbrew twierdzeniu skargi kasacyjnej, przyjęty przez Sąd I instancji wynik kontroli zaskarżonej decyzji SUdSC nie uchybia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 197 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 195 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 195 ust. 2 u.c. w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 2 u.r. Organ odwoławczy, podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie, podstawę faktyczną decyzji z 2 grudnia 2024 r. oparł bowiem na prawidłowych ustaleniach, odpowiadających dyspozycji przywołanych w skardze kasacyjnej przepisów – art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. Ich zakresem została objęta kwestia polskiego pochodzenia cudzoziemca. Poddając rozważeniu tę kwestię, Naczelny Sąd Administracyjny podziela zapatrywanie Sądu I instancji, zgodnie z którym zgromadzony materiał dowodowy uzasadnia przyjęcie, że skarżący przedstawił dokumenty potwierdzające zaistnienie przesłanki, o której mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1 u.r. (co najmniej jedno z rodziców lub dziadków wnioskodawcy albo dwoje pradziadków było narodowości polskiej), niemniej jednak jest on niewystarczający, by można było mówić o spełnieniu przez cudzoziemca równoległego warunku odnoszonego przez ustawodawcę do wykazania przez cudzoziemca jego związku z polskością (art. 5 ust. 1 pkt 2 u.r.). Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, do którego Sąd I instancji się odwołał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, pojęcie "związku z polskością", o którym mowa w art. 5 ust. 1 pkt 2 u.r., należy rozumieć jako uzewnętrznione poczucie przynależności do Narodu Polskiego, jego kultury, historii i tradycji, będące wynikiem świadomego i aktywnego ich kultywowania. Taki sposób rozumienia ww. regulacji prawnej wskazuje, że ma ona związek z koniecznością ujęcia pewnych subiektywnych zjawisk kulturowych, częściowo o wymiarze psychicznym, w kategoriach normatywnych. Trafne jest bowiem stanowisko wyrażone w piśmiennictwie, że definiowanie przez ustawodawcę polskiego pochodzenia poprzez nawiązanie do deklarowania narodowości polskiej (subiektywny element tożsamości) oraz wykazania swojego "związku z polskością" każe narodowość rozpatrywać łącznie na dwu płaszczyznach: jako zjawisko psychiczne w sferze tożsamości kulturowej i jako fakt społeczny. Nie może przy tym budzić wątpliwości, że jeżeli oświadczenie w tym przedmiocie ma rodzić skutki prawne i być przesłanką nabycia prawa w sferze publicznej, organ władzy decydujący o jego nadaniu może oczekiwać wzmocnienia deklaracji dokumentującymi ją faktami z życia oświadczającego (por. J. Reszczyński, Kulturowe przesłanki nabycia obywatelstwa, PPP 2021, nr 12, s. 70 i n.). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, SUdSC, wydając decyzję odmawiającą skarżącemu udzielenia zezwolenia na pobyt stały, dysponował kompletnym materiałem dowodowym, którego zasadniczym elementem było przesłuchanie skarżącego (protokół przesłuchania z 10 kwietnia 2024 r., k. 41-44 akt adm.). Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za chybione zastrzeżenia zgłoszone przez skarżącego względem oceny tego dowodu, ponieważ nie cechuje się ona dowolnością wynikającą z uchybienia przez organy orzekające zasadom wyrażonym w art. 80 k.p.a., co Sąd I instancji w toku kontroli zaskarżonej decyzji miałby pominąć. Treść wskazanego protokołu w sposób jednoznaczny potwierdza, że przeprowadzone przesłuchanie skarżącego miało charakter otwarty i wielowątkowy, dając cudzoziemcowi pełną swobodę w zaprezentowaniu jego indywidualnych relacji z polską kulturą, tradycją i językiem. Autor skargi kasacyjnej podważa tę tezę, wskazując, że struktura pytania otwartego nie premiuje cudzoziemca, lecz wręcz przeciwnie – utrudnia czy wręcz uniemożliwia rzetelne przedstawienie przez niego własnej sytuacji. Naczelny Sąd Administracyjny uznaje jednakże ten zarzut za błędny, albowiem oparty na niezrozumieniu istoty postępowania w sprawie udzielenia zezwolenia na pobyt stały. W sytuacjach, w których osią postępowania jest zbadanie więzi o charakterze tożsamościowym i kulturowym, a taka właśnie sytuacja ma miejsce w sprawie inicjowanej wnioskiem cudzoziemca odwołującym się do przepisu art. 195 ust. 1 pkt 3 u.c., to właśnie formuła pytań otwartych stanowi najbardziej obiektywne narzędzie dowodowe. Pozwala ona stronie na niesugestywną i swobodną wypowiedź, odzwierciedlającą jej rzeczywiste przeżycia. Oczekiwanie zadawania jedynie pytań zamkniętych sprowadzałoby przesłuchanie do swoistego testu sprawdzającego określony zasób spostrzeżeń i wiedzy cudzoziemca, wypaczając tym samym sens badania tożsamości narodowej, do której wnioskodawca chce się odwołać. Jeżeli wnioskodawca w odpowiedzi na pytania otwarte (np. o obecne w domu zwyczaje) nie potrafi samodzielnie i wyczerpująco opowiedzieć o swoich związkach z polskością, świadczy to o powierzchowności lub braku tychże więzi, a nie o wadliwości techniki przesłuchania zastosowanej przez organ, do czego błędnie nawiązują zastrzeżenia skargi kasacyjnej. Podkreślić w tym kontekście równocześnie trzeba, że postępowanie w przedmiocie udzielenia zezwolenia na pobyt stały inicjowane jest na żądanie strony i to ona w oparciu o złożony wniosek chce wywieść korzystne dla siebie skutki prawne na płaszczyźnie legalizacji pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawodawca w art. 5 ust. 1 pkt 2 u.r. posłużył się jednoznacznym zwrotem "wykaże ona swój związek z polskością", co przenosi na cudzoziemca materialny ciężar dowodu w tym zakresie. Skutkiem tego jest niemożność obciążenia organu prowadzącego postępowanie obowiązkiem poszukiwania dowodów wskazujących na tożsamość narodową cudzoziemca, jeżeli tenże nie potrafi ich w sposób przekonujący zaprezentować. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodzić się należy z Sądem I instancji, że odpowiedzi udzielane przez skarżącego, oceniane we wzajemnym powiązaniu, kreują obraz osoby, która posiada pewną wyuczoną wiedzę o Polsce, jednak wiedza ta pozbawiona jest waloru osobistego doświadczenia, wewnętrznej więzi i międzypokoleniowego przekazu, które, na co wskazują poczynione wcześniej wyjaśnienia, należy uznać za konstytutywne dla pojęcia "związku z polskością". Sąd trafnie zwrócił uwagę w kontekście wykazania ww. przesłanki na kwestię językową, wobec tego, że skarżący wprost oświadczył, iż jego językiem ojczystym jest język rosyjski (pyt. 3), w którym na co dzień porozumiewa się m.in. z ojcem zamieszkałym na Białorusi (pyt. 6). Z językiem polskim skarżący zetknął się po raz pierwszy turystycznie w 2013 r., a edukację w tym kierunku podjął dopiero na etapie studiów wyższych (pyt. 4). Tłumaczenie skarżącego, że w jego rodzinie nie mówiono po polsku, ponieważ "we wsi zakazano było mówić po polsku, bo nie wszyscy byli Polakami" (pyt. 5), pozostaje w oczywistej sprzeczności z jego własną odpowiedzią na pytanie 7, gdzie wyraźnie zaprzeczył, by mówienie w języku polskim było zakazane, gdy był dzieckiem i nastolatkiem. Jak słusznie zauważył SUdSC, brak przekazu językowego w domu rodzinnym nie wynikał z obiektywnych represji w czasie dorastania skarżącego, lecz z faktu nieposługiwania się tym językiem przez jego wstępnych. Skarżący sam przyznał (pyt. 8), że w domu rodzinnym (ze strony ojca) istniała wprawdzie werbalna deklaracja przynależności narodowej, lecz nie szedł za nią żaden realny przekaz akcentujący potrzebę posługiwania się językiem polskim. Uprawniona jest przy tym ocena Sądu I instancji, że rozpoczęcie nauki języka dopiero w związku z podjęciem studiów wyższych odpowiada typowemu procesowi asymilacyjnemu, przez który przechodzą cudzoziemcy migrujący do Polski. Sam w sobie – zwłaszcza w świetle podkreślonych przez Sąd w wyroku słabych kompetencji językowych skarżącego – nie kreuje on więzi o charakterze tożsamościowym. Aspektem, na który trafnie zwrócił uwagę Sąd I instancji, jest również sfera kultywowania polskich obyczajów i tradycji przez cudzoziemca. Skarżący, powołując się na wychowanie w silnie religijnej, katolickiej rodzinie, potrafił wymienić podstawowe święta i przypisane im zwyczaje (pyt. 14). Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela jednak ocenę Sądu I instancji, że relacja ta ma charakter wyuczonego schematu, pozbawionego osobistego, emocjonalnego zabarwienia. Sąd słusznie podkreślił, co wynika wprost z protokołu przesłuchania, że skarżący opisując te tradycje, niejako zdystansował się jednocześnie od nich, używając formy trzeciej osoby liczby mnogiej, co sugerowało przyjęcie pozycji raczej obserwatora tradycji rodzinnej, a nie aktywnego jej uczestnika. W skardze kasacyjnej ta ocena Sądu została uznana za "nadinterpretację" słów skarżącego (s. 8 skargi kasacyjnej), niemniej wyprowadzone przez Sąd wnioski z treści protokołu, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, znajdują potwierdzenie w całokształcie złożonych wyjaśnień. Deklarowana przez stronę głęboka religijność rodziny i rzekome czynne uczestnictwo w praktykach kościelnych nie znalazły bowiem jakiegokolwiek odzwierciedlenia w znajomości podstawowych elementów polskiej obrzędowości religijnej (pyt. 11 i 27). Równie iluzoryczne, jak przyjął Sąd I instancji i z czym należy się w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zgodzić, okazały się być związki skarżącego ze (świecką) kulturą i tradycją polską. Skarżący wprost przyznał, że nigdy nie przeczytał ("dla przyjemności") żadnej książki polskiego autora (pyt. 16), nie przypomina sobie żadnych świeckich polskich zwyczajów w domu rodzinnym (pyt. 12), a brak jakiejkolwiek aktywności na rzecz podtrzymania polskiej kultury podczas mieszkania na Białorusi miał być według deklaracji rekompensowany wyłącznie kibicowaniem przez skarżącego polskiej drużynie na mistrzostwach świata czy też igrzyskach olimpijskich (pyt. 21). Z kolei jedyny przejaw obecności polskich obyczajów w swoim aktualnym, codziennym życiu w Polsce skarżący sprowadził wyłącznie do sfery kulinarnej, utożsamiając je ze spożywaniem miejscowych (polskich) potraw (pyt. 13). Sąd I instancji prawidłowo równocześnie wywiódł, że posiadany przez skarżącego zasób wiedzy historycznej o Polsce (pyt. 18-20) jest naturalnym następstwem jego pobytu w Polsce połączonego z podjęciem studiów na kierunku historia i nie może stanowić tym samym dowodu na istnienie ugruntowanej tożsamości narodowej i autentycznej więzi cudzoziemca z polskością w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 2 u.r. Wniesiona skarga kasacyjna pozbawiona jest argumentów pozwalających podważyć ocenę prawną Sądu I instancji, zgodnie z którą analizowany "związek z polskością" nie może być sprowadzany do żywienia przez cudzoziemca sympatii do polskiej kultury i zwyczajów czy powierzchownej jego asymilacji w związku z migracją edukacyjną przekładającą się na dysponowanie przez cudzoziemca zamieszkałego w Polsce i posiadającego przodków narodowości polskiej określonym zasobem informacji społeczno-polityczno-historycznych. Związek z polskością, jak trafnie przyjął Sąd I instancji, musi być autentyczny, wynikać z wewnętrznej potrzeby cudzoziemca i przejawiać się w jego dotychczasowej postawie życiowej. Argumentacja skargi kasacyjnej, odwołująca się do młodego wieku skarżącego, kraju pochodzenia oraz trudnych stosunków polsko-białoruskich, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie może mieć wpływu na ocenę stwierdzonego przez Sąd I instancji braku wykazania wspomnianej przesłanki. Ustawodawca, statuując wymóg wykazania związku z polskością w art. 5 ust. 1 u.r. w zw. z art. 195 ust. 2 u.c., w sposób świadomy oddzielił samo pochodzenie (więzy krwi) od tożsamości narodowej. Brak przekazu tej tożsamości w domu rodzinnym skarżącego (co sam skarżący potwierdził) nakładał na niego obowiązek wykazania, że taką tożsamość zbudował samodzielnie i ją następnie pielęgnował. Tymczasem z ustalonego stanu faktycznego wynika, że aktywność skarżącego w tym zakresie ograniczyła się do nauki języka polskiego na potrzeby podjęcia w Polsce studiów oraz nabycia podstawowej wiedzy historyczno-społecznej. Materiał dowodowy nie potwierdza podejmowania przez stronę jakichkolwiek zachowań (działań) świadczących o głębszym, emocjonalnym i trwałym włączeniu się w polską wspólnotę kulturową. Wyraża się to brakiem znajomości przez skarżącego literatury, nieuczestniczeniem w życiu organizacji polonijnych, nieznajomością wymiaru religijnego deklarowanych świąt czy też powierzchownym rozumieniu polskiej tradycji, co jednoznacznie wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W tych okolicznościach faktycznych sprawy SUdSC był nie tylko uprawniony, ale wręcz zobowiązany – w warunkach decyzji związanej kształtowanej dyspozycją art. 197 ust. 1 pkt 1 u.c. – do odmowy udzielenia skarżącemu wnioskowanego zezwolenia na pobyt stały. Sąd I instancji w konsekwencji w sposób prawidłowy ocenił legalność tego rozstrzygnięcia, orzekając o oddaleniu skargi wniesionej przez skarżącego. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 182 § 2p.p.s.a.