II OSK 1564/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Leszek Kiermaszek, Sędziowie: sędzia NSA Tomasz Bąkowski, sędzia WSA del. Grzegorz Rząsa (sprawozdawca), Protokolant: starszy asystent sędziego Milena Siemieniuk, po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej N.A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 stycznia 2025 r. sygn. akt IV SA/Wa 1989/24 w sprawie ze skargi N. A. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia 12 czerwca 2024 r. znak: DL.WIPO.412.309.2022/MO w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną.

1. Wyrokiem z 17 stycznia 2025 r., sygn. akt IV SA/Wa 1989/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: "WSA w Warszawie") oddalił skargę N. A. (dalej: "cudzoziemka", "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie"), obywatelki Islamskiego Emiratu Afganistanu (dalej: "Afganistan") na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: "Szef Urzędu") z 12 czerwca 2024 r. nr DL.WIPO.412.309.2022/MO. Decyzją tą, odmówiono stwierdzenia nieważności decyzji Komendanta Placówki Straży Granicznej w Czeremsze (dalej: "Komendant") z 28 sierpnia 2021 r. nr 03-115/54/D-ZDP/2021, którą zobowiązano cudzoziemkę wraz z małoletnimi dziećmi do powrotu do Afganistanu oraz zakazano ponownego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i innych państw obszaru Schengen na okres 3 lat od dnia wykonania decyzji. 2. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła cudzoziemka, zaskarżając go w całości, zarzucając: - na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci: a. błędnej wykładni art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 13 ust. 1, 3 i 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz. U. UE. L. z 2008 r. nr 348, poz. 98 ze zm.; dalej: "dyrektywa powrotowa" lub "dyrektywa 2008/115/WE") w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. U. UE C. z 2007 r. nr 303, poz. 1; dalej: "KPP") w zw. z art. 5 in fine dyrektywy 2008/115/WE, art. 4, art. 19 ust. 2 KPP, poprzez przyjęcie zbyt formalistycznej i sprzecznej z prawem unijnym wykładni art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., skutkującej niemożnością skutecznego podważenia przez stronę ustaleń faktycznych decydujących o naruszeniu zasady non-refoulement, na skutek czego, w związku ze zrzeczeniem się prawa do odwołania i upływem terminów, przy jednoczesnym niezapewnieniu pomocy prawnej w toku postępowania o zobowiązanie do powrotu, strona została pozbawiona możliwości podważenia decyzji o zobowiązaniu do powrotu przed niezależnym sądem krajowym, pomimo istnienia ryzyka jej naruszenia fundamentalnych praw, a tym samym została pozbawiona prawa do skutecznego środka odwoławczego w rozumieniu art. 13 dyrektywy 2008/115/WE - co skutkowało błędnym zaakceptowaniem stanowiska organu i oddaleniem skargi wbrew art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., pomimo że zaskarżona decyzja odmawiała stwierdzenia nieważności decyzji rażąco sprzecznej z prawem; b. błędnej wykładni art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 348 pkt 3 ustawy z dnia 13 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2024 r. poz. 769; dalej: "ustawa o cudzoziemcach" lub "u.o.c.") oraz w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 5 lit. a dyrektywy 2008/115/WE w zw. z art. 2 ust. 2, art. 3 ust. 1, art. 12, art. 19 ust. 1, art. 37 lit. a) Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120. poz. 526 ze zm.; dalej: "Konwencja o prawach dziecka"), art. 24 ust. 2 KPP i art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.; dalej: " Konwencja" lub "EKPC") oraz art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez uznanie, że przesłanka "rażącego naruszenia prawa" nie zachodzi w sytuacji, gdy organ wydał decyzję o zobowiązaniu do powrotu małoletnich dzieci skarżącej pomimo nieprzeprowadzenia dowodów celem ustalenia najlepszego interesu dziecka i rozważenia ryzyka naruszenia podstawowych praw dzieci skarżącej w przypadku powrotu do kraju pochodzenia, pomimo że jest to podstawowy element stanu faktycznego niezbędny do ustalenia przed wydaniem decyzji o zobowiązaniu dzieci do powrotu do kraju pochodzenia i organ był zobligowany do przeprowadzenia dowodów pozwalających na ocenę przesłanki z art. 348 pkt 3 u.o.c., zaś sposób postępowania organu doprowadził do wydania decyzji o zobowiązaniu do powrotu, nie licującej ze standardami praworządnego państwa, której wykonanie będzie skutkowało narażeniem dzieci skarżącej na poważne naruszenie ich praw w razie powrotu do Afganistanu - co skutkowało błędnym zaakceptowaniem stanowiska organu i oddaleniem skargi wbrew art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., pomimo że zaskarżona decyzja odmawiała stwierdzenia nieważności decyzji rażąco sprzecznej z prawem; c. błędnej wykładni art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 7 i art. 77 k.p.a. w zw. z art. 356 ust. 1 pkt 1 i art. 348 pkt 1) lit. a) i b) u.o.c. i w zw. z art. 3 EKPC, art. 4 i art. 19 ust. 2 KPP, w zw. z art. 5 dyrektywy 2008/115/WE poprzez uznanie, że przesłanka "rażącego naruszenia prawa" nie zachodzi w sytuacji, gdy decyzja o zobowiązaniu cudzoziemki do powrotu do kraju pochodzenia została wydana w następstwie postępowania, w ramach którego, pomimo że skarżąca zgłaszała obawę śmierci w Afganistanie, organ nie podjął czynności niezbędnych do ustalenia podstawowych kwestii stanu faktycznego sprawy, tj. sytuacji w kraju pochodzenia skarżącej i wydał decyzję rażąco sprzeczną z podstawowymi zasadami praworządnego państwa i godzącą w zakaz tortur i nieludzkiego traktowania - co skutkowało błędnym zaakceptowaniem stanowiska organu i oddaleniem skargi wbrew art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., pomimo że zaskarżona decyzja odmawiała stwierdzenia nieważności decyzji rażąco sprzecznej z prawem; d. błędnego zastosowania art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 348 pkt 1 lit. a) i b) u.o.c. poprzez uznanie, że przesłanka "rażącego naruszenia prawa" uzasadniająca stwierdzenie nieważności decyzji nie znajduje zastosowania w sytuacji takiej jak zaistniała w rozpatrywanej sprawie, gdyż w ocenie WSA w Warszawie błędy postępowania dowodowego i niewystarczająco wnikliwa ocena sytuacji w kraju pochodzenia powinna być kwestionowana w postępowaniu zwyczajnym, podczas gdy w rozpatrywanej sprawie wydano decyzję o zobowiązaniu do powrotu do kraju pochodzenia, stojącą w oczywistej sprzeczności z treścią art. 348 pkt 1 lit. a) i b) u.o.c., co daje się ustalić bez konieczności dokonywania zabiegów interpretacyjnych co do treści tego przepisu, którego brzmienie jest jasne, a wydanie decyzji sprzecznej z tym przepisem jest nieakceptowalne z punktu widzenia wymagań praworządności i cechuje się szczególnie dużym ciężarem gatunkowym - które to naruszenie skutkowało zaakceptowaniem stanowiska organu i oddaleniem skargi wbrew art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., pomimo że zaskarżona decyzja odmawiała stwierdzenia nieważności decyzji rażąco sprzecznej z prawem; - na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia niezawierającego wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia w zakresie: a. naruszenia przez zaskarżoną decyzję art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 3 EKPC, art. 4 i art. 19 ust. 2 KPP, art. 4 ust. 4 pkt b dyrektywy 2008/115/WE w związku z art. 7, art. 77, art. 107 k.p.a., a zamiast tego odstąpienie przez WSA w Warszawie od rozpatrzenia stosownego zarzutu skargi, podczas gdy w szczególności naruszenie aspektu proceduralnego art. 3 EKPC, ugruntowanego w orzecznictwie ETPCz, stanowił jeden z kluczowych argumentów przywołanych we wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji, przemawiających za uznaniem decyzji o zobowiązaniu do powrotu za rażąco sprzeczną z prawem; b. wyjaśnienia, w oparciu o jakie rozumowanie WSA w Warszawie, jednoznaczne dowody przywołane we wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji w postaci wiarygodnych, ogólnodostępnych raportów i doniesień medialnych, jak również akt sprawy o udzielenie ochrony międzynarodowej przed Szefem Urzędu, do których Szef Urzędu miał dostęp z urzędu i z których wynikało istnienie wysokiego prawdopodobieństwa udzielenia ochrony międzynarodowej skarżącej, wszystkie przesądzające o tym, że odesłanie Afganki do jej kraju pochodzenia stanowiłoby poważne pogwałcenie praw jej i jej dzieci i naruszenie non-refoulement, nie stanowiły w ocenie WSA w Warszawie wystarczającej podstawy by podważyć ustalenia zawarte w decyzji ostatecznej i doprowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. - przez co wyrok sądu nie poddaje się kontroli instancyjnej. Na podstawie przywołanych zarzutów skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie w całości zaskarżonej decyzji; ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy od ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie oraz rozpoznanie skargi na rozprawie. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 3.1. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. 3.2. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). W rozpatrywanej sprawie nie występują, wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. 3.3. Dalej należy wskazać, że zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł w niniejszej sprawie zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i prowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko co do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku sądu pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z 24 stycznia 2023 r., sygn. akt II OSK 1511/22, CBOSA). 3.4. Skarga kasacyjna jest obszerna oraz została oparta na zarzutach naruszenia licznych przepisów prawa, w tym przepisów prawa międzynarodowego, takich jak EKPC oraz Konwencji o prawach dziecka, jak również zarzutach naruszenia przepisów prawa unijnego, w tym KPP. Już w tym miejscu należy zaznaczyć, że te liczne zarzuty skargi zostały sformułowane bez należytego uwzględnienia: (i) nadzwyczajnego charakteru trybu stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, który nie może zastępować zwykłego trybu odwoławczego oraz kontroli sądowej decyzji wydanej w trybie zwyczajnym, jak również postępowania w sprawie wznowienia postępowania; (ii) realiów sprawy, w której wydano kwestionowaną decyzję Komendanta, w tym faktu zrzeczenia się przez skarżącą prawa do wniesienia odwołania; (iii) regulacji chroniących cudzoziemców przed prześladowaniem lub ryzykiem wyrządzenia poważnej krzywdy również w razie wydania ostatecznej decyzji zobowiązującej do powrotu, z których to regulacji skarżąca świadomie nie skorzystała, doprowadzając do umorzenia postępowania azylowego wszczętego już po wydaniu kwestionowanej decyzji powrotowej (w związku z niestawieniem się na przesłuchanie i udaniem się do Republiki Federalnej Niemiec). 3.5. W ramach uwag wstępnych należy również wskazać, że bezzasadny okazał się zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Przepis ten może stanowić skuteczną podstawę kasacyjną wówczas, gdy uzasadnienie kontrolowanego wyroku nie zawiera obligatoryjnych elementów, wskazanych w tym przepisie albo zostało sporządzone w ten sposób, że nie pozwala na kasacyjną kontrolę orzeczenia. Równocześnie należy podkreślić, że za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można kwestionować ocen prawnych zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W szczególności, okoliczność, że stanowisko zajęte przez Sąd pierwszej instancji jest odmienne od prezentowanego przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną, nie oznacza, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wady konstrukcyjne, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz nie poddaje się kontroli kasacyjnej (por. np. wyrok NSA z 23 listopada 2022 r., sygn. akt II OSK 3514/19 oraz wyrok NSA z 20 grudnia 2022 r., sygn. akt II OSK 2315/21 - CBOSA). Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy należy, po pierwsze, stwierdzić, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku WSA w Warszawie zawiera wszystkie obligatoryjne elementy, wskazane w art. 141 § 4 p.p.s.a. Po drugie, na podstawie uzasadnienia tego wyroku można ustalić, czym kierował się WSA w Warszawie oddalając skargę. Spełniona została zatem podstawowa funkcja, jaką ma pełnić uzasadnienie wyroku. Uzasadnienie tego wyroku koncentruje się na kluczowej dla rozstrzygnięcia kwestii, tj. ocenie, czy w sprawie doszło do wydania decyzji Komendanta z rażącym naruszeniem prawa. Sąd rozpoznał zatem istotę sprawy. Równocześnie trzeba wskazać, że w świetle zasady kauzalności uchybień procesowych (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) oraz wtórnego, wobec rozstrzygnięcia, znaczenia uzasadnienia wyroku, ewentualne wady uzasadnienia polegające na pominięciu niektórych kwestii podnoszonych przez stronę skarżącą mogą doprowadzić do uchylenia wyroku tylko wówczas, gdy w świetle akt danej sprawy oraz relewantnych dla oceny legalności danego aktu administracyjnego przepisów prawa, odniesienie się do tych kwestii w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji mogłoby, z wysokim prawdopodobieństwem, doprowadzić do odmiennego wyniku sprawy (por. np. wyrok NSA z 23 października 2024 r., sygn. akt II OSK 44/22 oraz wyrok NSA z 5 marca 2025 r., sygn. akt II OSK 2366/24 - CBOSA). Sytuacja taka w realiach niniejszej sprawy nie zachodzi. 3.6. Dalej trzeba wskazać, że w trybie nieważnościowym, a w takim właśnie trybie została wydana zaskarżona decyzja Szefa Urzędu, organ nie załatwia ponownie sprawy administracyjnej zakończonej kwestionowaną decyzją, ale orzeka, czy taki akt administracyjny jest obarczony jedną z wad określonych w art. 156 § 1 k.p.a. Inaczej rzecz ujmując, w trybie postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji przedmiotem postępowania jest sprawa procesowa, a nie sprawa administracyjna w ujęciu materialnym (por. np. B. Adamiak, Przedmiot postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, "Państwo i Prawo" 2001, z. 8, s. 31). Zatem postępowanie administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej ma na celu wyjaśnienie jej kwalifikowanej niezgodności z prawem, a nie ponowne rozpoznanie zakończonej sprawy w jej całokształcie, tak jak ma to miejsce w postępowaniu odwoławczym (por. np. wyrok NSA z 13 listopada 2024 r., sygn. akt II OSK 2524/23 - CBOSA). 3.7. Jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego jest zasada trwałości decyzji administracyjnych (art. 16 k.p.a.), stanowiąca element konstytucyjnej zasady pewności prawa i stabilności stosunków prawnych (art. 2 Konstytucji RP). Pewność prawa oraz stabilność rozstrzygnięć kształtujących prawa i obowiązki stron stanowią jeden z niezbędnych składników państwa prawa, stanowiąc ogólną zasadę prawa Unii Europejskiej (art. 2 TEU; por. np. wyrok TSUE z 20.12.2017 r., C-492/16, INCYTE CORPORATION v. SZELLEMI TULAJDON NEMZETI HIVATAL, pkt 46). Na konieczność zapewnienia stabilności orzeczeń zwraca uwagę w swym orzecznictwie również Europejski Trybunał Praw Człowieka (zob. np. wyrok ETPCz z 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko Polsce, skarga nr 50849/21, pkt. 222 – 226). Tryb nadzwyczajny przewidziany w art. 156 k.p.a. ma zatem charakter wyjątku od zasady. Tym samym, przesłanki stwierdzenia nieważności określone w art. 156 § 1 k.p.a. podlegają wykładni ścisłej (exceptiones non sunt extendendae). Pewność obrotu wymaga, aby decyzje administracyjne były stabilne i aby można było je wzruszyć tylko w nadzwyczajnych sytuacjach i z ważnych powodów. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji z racji ich wyczerpującego wyliczenia nie mogą podlegać wykładni rozszerzającej, a powinny być interpretowane dosłownie lub nawet ścieśniająco. Ponadto, skoro ostateczne decyzje administracyjne korzystają z waloru domniemania legalności tych aktów administracyjnych, a tym samym dowodzenie okoliczności mających doprowadzić do obalenia tego domniemania spoczywa, co do zasady, na tym, kto z tych okoliczności wywodzi skutki prawne. W szczególności, brak dowodów pozwalających na jednoznaczne stwierdzenie istnienia wspomnianych ciężkich wad prawnych decyzji ostatecznej, co do zasady wyklucza możliwość jej eliminacji z obrotu prawnego. Stąd też tylko stwierdzone, a nie domniemane rażące naruszenie prawa może stanowić podstawę stwierdzenia nieważności decyzji stosownie do art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. W tym aspekcie istotne jest również podkreślenie, że w sprawie dotyczącej stwierdzenia nieważności decyzji z powodu rażącego naruszenia prawa nie jest, co do zasady, dopuszczalne dokonywanie przez organ nadzoru własnych, uzupełniających ustaleń faktycznych Oceny, czy kwestionowany w trybie nadzorczym akt administracyjny został wydany z rażącym naruszeniem prawa dokonuje się zatem, co do zasady, w świetle akt sprawy zakończonej wydaniem decyzji w postępowaniu zwyczajnym (por. wyrok NSA z 25 stycznia 2022 r., sygn. akt II OSK 1642/19 oraz wyrok NSA z 23 maja 2023 r., sygn. akt II OSK 2826/22 - CBOSA). Wyjątki od tej zasady dotyczą przede wszystkim przesłanek stwierdzenia nieważności, które ze swej natury nie mogły być zwykle ujawnione w aktach sprawy. W praktyce chodzi tu np. o stwierdzenie nieważności decyzji stanowiącej podstawę wydania tzw. decyzji zależnej lub wydanie decyzji w stosunku do osoby zmarłej (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 1451/23, CBOSA). Można zatem powiedzieć, że oceny zarzutu rażącego naruszenia prawa dokonuje się przez pryzmat ustaleń faktycznych poczynionych przez organ w postępowaniu zwyczajnym, a nie pryzmat stanu faktycznego, jaki powinien być, zdaniem strony żądającej stwierdzenia nieważności, ustalony. 3.8. Wymaga również podkreślenia, że wady decyzji wskazane w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. to przede wszystkim wady o charakterze materialnoprawnym. Wynika to z faktu, że naruszenia prawa stanowiące podstawy stwierdzenia nieważności decyzji zgodnie z art. 156 § 1 k.p.a. są wadami tkwiącymi w samej decyzji, a nie wadami postępowania, w którym ta decyzja zapadła. Te ostatnie mogą bowiem ewentualnie stanowić podstawę do wznowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją (zob. art. 145 § 1 k.p.a.; por. np. wyrok NSA z 8 marca 2023 r., sygn. akt II OSK 190/22 - CBOSA). Wymaga przy tym podkreślenia, że system weryfikacji decyzji administracyjnych oparty jest na zasadzie niekonkurencyjności, co oznacza, że poszczególne tryby nadzwyczajne mają na celu usunięcie tylko określonego rodzaju wadliwości decyzji i nie mogą być stosowane zamiennie (por. np. wyrok NSA z 9 listopada 2022 r., sygn. akt II OSK 751/20; wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 1451/23 - CBOSA; K. Glibowski, Komentarz do kodeksu postępowania administracyjnego, pod red. M. Wierzbowskiego i A. Wiktorowskiej, Warszawa 2023, 31 wyd., Legalis, teza 57 pkt 13 do art. 156). Innymi słowy, określona wada proceduralna, która została przez ustawodawcę uznana za jedną z przesłanek uzasadniających wznowienie postępowania (zob. m.in. art. 145 § 1 k.p.a.), nie może być równocześnie uznana za wadę uzasadniającą stwierdzenie nieważności decyzji (art. 156 § 1 k.p.a.). Warto dodać, że również w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r. (P 46/13, OTK-A 2015/5/62) wskazano, że zasadniczo w art. 156 k.p.a. opisane są wady decyzji o charakterze materialnoprawnym, zaś wady o charakterze proceduralnym usuwane są w osobnym trybie wznowienia postępowania, zgodnie z art. 145 k.p.a. Uzupełniająco trzeba wskazać, że w pewnych wyjątkowych przypadkach przyczyną stwierdzenia nieważności decyzji może być również naruszenie przepisów procesowych (nie stanowiące jednak równocześnie przyczyny wznowienia postępowania). Musi to być nie tylko oczywiste naruszenie przepisów proceduralnych, ale przede wszystkim musi to być uchybienie tego rodzaju, które w sposób nie budzący wątpliwości rzutowało na treść decyzji kontrolowanej w trybie nadzwyczajnym. Do takich sytuacji nie należą, co do zasady, uchybienia związane z postępowaniem dowodowym, w tym zwłaszcza oceną dowodów. Są to bowiem zagadnienia, które z natury rzeczy pozostawiają organom naturalne luzy decyzyjne, z których skorzystanie przez organ rzadko można zakwalifikować jako oczywiste naruszenie prawa. Natomiast kwestie związane z wadliwie skonstruowaną podstawą faktyczną rozstrzygnięcia, pomijającą istniejące w dacie wydania decyzji, ale nieznane organowi, dowody, mogą być ewentualnie podnoszone w ramach instytucji wznowienia postępowania (zob. przesłankę de novis - art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.; por. np. wyrok NSA z 5 marca 2025 r., sygn. akt II OSK 581/24 - CBOSA). 3.9. Pozostając jeszcze przy ogólnych przesłankach stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej należy przypomnieć, że przyjęciu, że dany akt administracyjny został wydany z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.), decydują, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, łącznie trzy przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony, oraz racje społeczne lub gospodarcze – skutki, które wywołuje decyzja (zamiast wielu zob. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów NSA z 21 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OPS 2/08, ONSAiWSA 2008/5/76). Oczywistość naruszenia prawa polega na niebudzącej wątpliwości sprzeczności między treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. Warunkiem wstępnym jest tu ustalenie, iż w zakresie objętym konkretną decyzją administracyjną obowiązywał niewątpliwy stan prawny, możliwy do ustalenia na podstawie treści przepisów bez potrzeby korzystania z zaawansowanych metod wykładni. Innymi słowy, jeżeli przepis prawa dopuszcza rozbieżną interpretację, mniej lub bardziej uzasadnioną, to wybór jednej z takich interpretacji nie może być oceniany jako rażące naruszenie prawa. Z kolei skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszająca prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności - gospodarcze lub społeczne skutki naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa. Przy ocenie tej przesłanki nie można całkowicie abstrahować od zdarzeń, które zaistniały już po wydaniu ostatecznej decyzji (por. np. wyrok NSA z 21 sierpnia 2024 r., sygn. akt II OSK 1753/23 - CBOSA). Jeżeli zaś chodzi o charakter przepisu, który został naruszony, konieczne jest dokonanie oceny w konkretnej sprawie funkcji jaką pełni dany przepis w relacji do całej regulacji dotyczącej tego rodzaju sprawy i czy naruszenie tego przepisu miało rzeczywiście wpływ na treść kwestionowanej decyzji administracyjnej. 3.10. Przenosząc powyższe ustalenia na grunt niniejszej sprawy należy zauważyć, że kwestionowana decyzja Komendanta została wydana w oparciu o przepisy ustawy o cudzoziemcach (art. 302 i n. u.o.c.), która w tej części stanowi przejaw implementacji dyrektywy powrotowej. W sprawie nie było sporne, że wystąpiły przesłanki pozytywne do wydania decyzji powrotowej. Otóż skarżąca przebywała na terytorium Polski nielegalnie (art. 302 ust. 1 pkt 1 u.o.c.), a nadto nielegalnie przekroczyła granicę i została ujęta niezwłocznie po tym przekroczeniu, tj. w dniu 28 sierpnia 2021 r. (art. 302 ust. 1 pkt 10). To nielegalne przekroczenie granicy z Republiką Białorusi miało miejsce już w okresie prowadzenia przez to państwo oraz Federację Rosyjską wojny hybrydowej przy wykorzystaniu migrantów, przede wszystkim pochodzących z krajów z Azji oraz Afryki (z akt sprawy wynika, że w dniu 28 sierpnia 2021 r. funkcjonariusze placówki Straży Granicznej w Czeremsze zatrzymali w związku z nielegalnym przekroczeniem granicy 21 obywateli Afganistanu oraz Syrii – k. 43 akt administracyjnych). Celem tej wojny jest m.in. destabilizacja państw unijnych oraz wywołanie wewnętrznych konfliktów (zob. np. wyrok NSA z 10 stycznia 2025 r., sygn. akt II OSK 752/24; wyrok NSA z 29 maja 2025 r., sygn. akt II OSK 2762/24 – CBOSA; J. Chlebny, Zawrócenie cudzoziemca na granicy, ZNSA 2023, nr 5, s. 13; Komunikat Komisji Europejskiej COM(2024) 570 z 11 grudnia 2024 r. w sprawie przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym wynikającym z wykorzystywania migracji jako broni i w sprawie zwiększania bezpieczeństwa na granicach zewnętrznych UE). W tym kontekście należy przypomnieć, że podstawowym celem dyrektywy powrotowej jest ustanowienie skutecznej polityki wydalania i powrotu nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (zob. np. wyrok TSUE z 15 lutego 2016 r., C-601/15, PPU, J.N. v. Staatssecretaris, pkt. 75 i 76; wyrok TSUE z 16 czerwca 2018 r., C 181/16 Sadikou Gnandi, pkt 48; wyrok NSA 12 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 1655/23, ONSAiWSA Nr 5/2024, poz. 63). Warto odnotować, że w dyrektywie powrotowej przewidziano również możliwość wyłączenia jej stosowania m.in. w odniesieniu do migrantów, którzy zostali zatrzymani lub ujęci przez właściwe organy w związku z nielegalnym przekraczaniem granicy zewnętrznej państwa członkowskiego oraz którzy nie otrzymali następnie zezwolenia na pobyt lub prawa do pobytu w tym państwie członkowskim (art. 2 ust. 2 lit.a dyrektywy 2008/115/WE). 3.11. Zarzuty skarżącej podniesione w postępowaniu nieważnościowym, a następnie w postępowaniu przed WSA w Warszawie oraz NSA, koncentrowały się natomiast na twierdzeniu, że w sprawie wystąpiły przesłanki negatywne do wydania decyzji powrotowej, a związane ze stanem zagrożenia dla życia skarżącej w kraju pochodzenia (art. 348 pkt 1 u.o.c.) oraz zagrożeniem dla dobra jej dzieci (art. 348 pkt 3 u.o.c.). 3.12. Analiza kwestionowanej w postępowaniu nieważnościom decyzji Komendanta wskazuje, że organ ten zbadał ewentualne wystąpienie przesłanek negatywnych wydania decyzji powrotowej wskazanych w art. 348 u.o.c. Komendant doszedł jednak do wniosku, analizując m. in. zeznania skarżącej, że żadne z zagrożeń wskazanych w przywołanym przepisie nie ma miejsca (s. 5 decyzji Komendanta). Wyżej już wskazano, że zarzuty dotyczące przeprowadzonej przez organ oceny dowodów nie mogą stanowić skutecznej podstawy do kwestionowania decyzji w trybie stwierdzenia nieważności. Zagadnienia związane z zebraniem i oceną dowodów winny być natomiast podnoszone przede wszystkim w ramach zwyczajnych środków zaskarżenia w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej decyzji wydanej w postępowaniu zwyczajnym. Z takiej możliwości skarżąca zrezygnowała, zrzekając się prawa do wniesienia odwołania. W tym kontekście można tylko uzupełniająco wskazać, że zeznania skarżącej były ogólnikowe, nie wskazywała na żadne konkretne zdarzenia lub okoliczności, które mógłby być w sposób jednoznaczny uznane za wyczerpujące przesłanki udzielenia zgody na pobyt ze względów humanitarnych. Podkreślenia przy tym wymaga, że ciężar wykazania zaistnienia indywidualnych zagrożeń w kraju pochodzenia obciąża cudzoziemca. Ponadto, brak jest przepisów, które wprowadzałby domniemanie prawdziwości twierdzeń cudzoziemca – jego oświadczenia i zeznania podlegają ocenie zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego (art. 80 k.p.a.). W aspekcie oceny zeznań skarżącej istotne było również to, że zadeklarowała ona brak zamiaru występowania o udzielenie ochrony międzynarodowej. Podsumowując, nie sposób mówić o rażącym, oczywistym naruszeniu prawa w kontekście przesłanek udzielenia skarżącej zgody na pobyt ze względów humanitarnych. Wad w tym zakresie nie zawiera ani sama decyzja (tj. Komendant nie uznał, że brak jest potrzeby analizy przesłanek negatywnych wydania decyzji nakazującej powrót, a związanych z okolicznościami wskazanymi w art. 348 u.o.c.), ani sam proces stosowania prawa materialnego (akt subsumpcji). Przypomnieć należy, że zarzut ewentualnego rażącego naruszenia prawa przez jego wadliwe zastosowanie podlega ocenie przez pryzmat stanu faktycznego ustalonego przez organ, a nie przez pryzmat stanu faktycznego, jaki zdaniem strony, powinien być ustalony. 3.13. W skardze kasacyjnej wielokrotnie powoływano się na naruszenie praw dziecka. Rzecz jednak w tym, że w kontekście zgody na pobyt ze względów humanitarnych z akt sprawy nie wynikało, aby zachodziło poważne zagrożenie dla dobra małoletnich dzieci, odrębne od kwestii zagrożeń badanych wobec skarżącej, w razie ich powrotu do Afganistanu. W szczególności, decyzja nakazującą powrót objęła również dzieci skarżącej, czyli zachowana została zasada jedności rodziny (por. np. wyrok NSA z 27 stycznia 2026 r., sygn. akt II OSK 1424/25 - CBOSA). 3.14. W skardze kasacyjnej zawarto również wiele rozważań dotyczących prawa do skutecznego środka odwoławczego, zarówno w kontekście art. 13 dyrektywy powrotowej, jak i przepisów traktatowych (art. 47 KPP). Skarżąca kasacyjnie używa przy tym w skardze kasacyjnej formuły, że "została pozbawiona prawa do skutecznego środka odwoławczego". Rzecz jednak w tym, że to skarżąca sama pozbawiała się możliwości złożenia środka odwoławczego, zrzekając się prawa do wniesienia odwołania (k. 26 akt administracyjnych). 3.15. W skardze kasacyjnej zawarto również liczne odwołania do procedur azylowych, w tym do orzecznictwa TSUE wydanego w sprawach dotyczących ochrony międzynarodowej (zob. m. in. wyrok TSUE z 4 października 2024 r., C-608/22, AH I FN PRZECIWKO BUNDESAMT FÜR FREMDENWESEN UND ASYL). Rzecz jednak w tym, że kwestionowana w postępowaniu nieważnościowym decyzja Komendanta nie była wydana w sprawie dotyczącej udzielenia ochrony międzynarodowej. Z akt sprawy wiadomo zresztą, że skarżąca złożyła w dniu 23 września 2021 r. wniosek azylowy, powołując się na okoliczności nie wskazywane podczas przesłuchania w postępowaniu dotyczącym zobowiązania do powrotu. Skarżąca nie skorzystała jednak ostatecznie z możliwości ubiegania się o ochronę międzynarodową w Polsce. W związku bowiem z niestawieniem się na przesłuchanie statusowe i udaniem się do Republiki Federalnej Niemiec, postępowanie azylowe zostało umorzone. 3.16. Podsumowując, skarżąca miała możliwość poszukiwania w Polsce ochrony powołując się na zasadę non-refoulement, jednak na skutek własnych działań z takiej możliwości nie skorzystała. Osoba, która nie korzysta z przysługujących jej praw, nie może następnie twierdzić, że praw takich została pozbawiona (zgodnie z ogólną zasadą prawa venire contra factum proprium nemini licet). 3.17. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak sentencji.