II GZ 487/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 21 września 2023 r. sygn. akt II SA/Sz 166/22 w zakresie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi J. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 21 grudnia 2021 r. nr SKO.WD.470/4475/2021 w przedmiocie cofnięcia uprawnień do kierowania pojazdami postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i odrzucić wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej.

Postanowieniem z dnia 21 września 2023 r., sygn. akt II SA/Sz 166/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił J. D. przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę J. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 21 grudnia 2021 r., nr SKO.WD.470/4475/2021, w przedmiocie zatrzymania prawa jazdy. Odpis wyroku z uzasadnieniem sporządzonym na wniosek, został doręczony skarżącemu dnia 8 września 2022 r. z pouczeniem o trybie i terminie wniesienia skargi kasacyjnej. Dnia 4 października 2022 r. skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2022 r. sygn. akt II SPP/Sz 140/22 wniosek ten został oddalony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 29 grudnia 2022 r. (doręczonym wnioskodawcy w dniu 3 stycznia 2023 r.) utrzymał w mocy to postanowienie. Dnia 2 lutego 2023 r. skarżący wystąpił ze sporządzoną osobiście skargą kasacyjną, która na mocy postanowienia z dnia 13 lutego 2023 r. została odrzucona. Odpis postanowienia został doręczony skarżącemu dnia 20 lutego 2023 r. z pouczeniem, że zażalenie na to postanowienie powinno być sporządzone przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym. Następnie dnia 27 lutego 2023 r. skarżący ponownie wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego, celem wniesienia zażalenia. Wniosek ten został potraktowany jako wniosek o zmianę postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2022 r. i następnie postanowieniem z dnia 6 marca 2023 r. sygn. akt II SPP/Sz 30/23 został oddalony. Na skutek sprzeciwu złożonego przez wnioskodawcę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 4 lipca 2023 r. zmienił postanowienie referendarza z dnia 6 marca 2023 r. w ten sposób, że przyznał skarżącemu prawo pomocy w postaci ustanowienia radcy prawnego. Okręgowa Izba Radców Prawnych w Szczecinie dnia 21 lipca 2023 r. wyznaczyła pełnomocnikiem skarżącego r. pr. K. M. Zawiadomienie o wyznaczeniu pełnomocnikiem z urzędu pełnomocnik otrzymał dnia 27 lipca 2023 r. Dnia 3 sierpnia 2023 r. pełnomocnik skarżącego nadał w urzędzie pocztowym wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 30 czerwca 2022 r., do którego dołączył skargę kasacyjną. Uzasadniając wniosek o przywrócenie terminu pełnomocnik podniósł, że złożony przez skarżącego poprzedni wniosek o ustanowienie pełnomocnika procesowego został oddalony, a skarżący nie miał możliwości ustanowienia pełnomocnika z wyboru, co zostało potwierdzone postanowieniem Sądu z dnia 4 lipca 2023 r. (albowiem sytuacja finansowa skarżącego nie uległa faktycznej zmianie powodującej zmianę oceny jego możliwości poniesienia wskazanego wydatku, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania). Z tej przyczyny niemożliwe było, z przyczyn nie leżących po stronie skarżącego, dochowanie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej sporządzonej przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym. Po rozpatrzeniu powyższego wniosku, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na mocy zaskarżonego postanowienia odmówił J. D. przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Uzasadniając postanowienie Sąd I instancji wskazał, że przedmiotem rozpoznania jest wniosek nadany w urzędzie pocztowym w dniu 3 sierpnia 2023 r. o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, od wyroku doręczonego skarżącemu wraz z uzasadnieniem w dniu 8 września 2022 r. Podniósł, że w ocenie pełnomocnika skarżącego wniosek zasługuje na uwzględnienie, ponieważ złożony na wcześniejszym etapie postępowania wniosek o ustanowienie radcy prawnego został prawomocnie oddalony, a skarżący wówczas nie miał i obecnie nie ma możliwości poniesienia kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania i dopiero ustanowienie radcy prawnego z urzędu pozwoliło na wniesienie skargi kasacyjnej, dlatego wniosek o przywrócenie terminu do jej wniesienia jest zasadny. Sąd I instancji podkreślił, że zgodnie z art. 86 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, - dalej "p.p.s.a."), sąd postanowi na wniosek strony przywrócenie terminu, jeżeli nie dokonała ona w terminie czynności procesowej bez swojej winy. Postanowienie o przywróceniu terminu albo odmowie jego przywrócenia może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 87 § 1 i 2 p.p.s.a., pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności, której nie dokonała w terminie (art. 87 § 4 p.p.s.a.). Z przepisów regulujących instytucję przywrócenia terminu do dokonania określonej czynności procesowej wynika zdaniem Sądu I instancji, że przywrócenie terminu może nastąpić, gdy spełnione zostały łącznie trzy przesłanki: wniosek o przywrócenie terminu został złożony w ciągu 7 dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminu; zainteresowany uprawdopodobnił, że uchybił terminowi bez swojej winy i dopełniona została czynność, dla której określony był termin. W ocenie Sądu I instancji z wniosku nie wynika, by do uchybienia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej doszło z przyczyn niezależnych od skarżącego. Okoliczność, że złożony w terminie otwartym do wniesienia skargi kasacyjnej wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego został oddalony, nie oznacza, że skarżący uchybił terminowi do wniesienia skargi kasacyjnej sporządzonej przez radcę prawnego, bez swojej winy. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy jest zobowiązana złożyć zgodne z prawdą oświadczenie o sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodach, a na wezwanie przedłożyć określone w wezwaniu dokumenty źródłowe. Rozstrzygnięcie wniosku jest bowiem uzależnione od tego co przedłoży wnioskodawca. Natomiast skarżący złożył lakoniczny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie odzwierciedlający jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, a przeprowadzone postępowanie, z uwagi na postawę skarżącego, nie pozwoliło na ustalenie, jaka była jego rzeczywista kondycja finansowa. Zmiana, postanowieniem Sądu z dnia 4 lipca 2023 r., wydanego wcześniej postanowienia odmawiającego ustanowienia radcy prawnego nie oznacza, że skarżący bez własnej winy uchybił terminowi do wniesienia skargi kasacyjnej. Sąd I instancji podniósł, że jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, przesłanka braku winy w uchybieniu terminu powinna być oceniana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy i przy braniu pod uwagę także uchybień spowodowanych nawet niewielkim niedbalstwem. Przywrócenie terminu ma charakter wyjątkowy i może mieć miejsce tylko wtedy, gdy jego uchybienie nastąpiło wskutek przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku (por. postanowienie NSA z dnia 15 października 2013 r., sygn. akt II GZ 562/13, Lex nr 1437280). Przeszkodą taką nie jest oddalenie poprzedniego wniosku strony o ustanowienie radcy prawnego w sytuacji, gdy dokonanie czynności której wniosek dotyczy, wymaga udziału radcy prawnego. Oceniając przedmiotowy wniosek według powyższych kryteriów, Sąd I instancji uznał, że nie zasługuje on na uwzględnienie, albowiem przedstawione we wniosku argumenty nie pozwoliły na uprawdopodobnienie, że do uchybienia terminu doszło bez winy strony. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący, wnosząc o jego zmianę poprzez przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej oraz o zwrot kosztów poniesionych przez niego w sprawie i przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 86 § 1 w zw. z art. 87 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez błędne przyjęcie, że do uchybienia terminu doszło z winy skarżącego, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, że skarżący nie miał możliwości dochowania terminu do wniesienia skargi kasacyjnej sporządzonej przez pełnomocnika będącego radcą prawnym lub adwokatem bez swojej winy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 86 § 1 p.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że podstawowym elementem hipotezy normy prawnej wynikającej z przywołanego przepisu jest okoliczność niedokonania czynności procesowej w terminie. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że uprawnionym do złożenia wniosku o przywrócenie terminu jest każdy podmiot biorący udział w postępowaniu, który nie dochował terminu procesowego – ten, kto nie miał możliwości dopełnić jakiejś czynności terminowo (zob. G. Radecki, 4.4. Przywrócenie terminu [w:] Pisma stron w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, orzecznictwo, wzory, red. R. Mikosz, Warszawa 2008, M. Szymańska, Wybrane aspekty instytucji przywrócenia terminu w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym, ZNSA 2020, nr 5). Z tego względu dokonanie w terminie czynności procesowej – abstrahując od nieistotnej tu kwestii, czy obarczonej brakami – kwalifikować należy zatem jako okoliczność negatywnie rzutująca na dopuszczalność wniosku o przywrócenie terminu. Wniosek złożony na podstawie art. 87 p.p.s.a. uznać należy zatem za niedopuszczalny, gdy stwierdzi się, że czynność strony była dokonana w terminie (zob. S. Babiarz, K. Aromiński, 3.3. Dopuszczalność przywrócenia terminu [w:] S. Babiarz, K. Aromiński, Postępowanie sądowoadministracyjne w praktyce, Warszawa 2015, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II GPS 5/09). W przedmiotowej sprawie skarżący osobiście sporządził i wystosował skargę kasacyjną z uchybieniem art. 175 p.p.s.a. Należy wskazać przy tym, że sporządzanie skargi kasacyjnej przez podmiot nieuprawniony jest brakiem nieusuwalnym i skutkującym jedynie odrzuceniem skargi kasacyjnej jako niedopuszczalnej (zob. np. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2012 r., sygn. I OZ 1088/11, postanowienie NSA z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. II FZ 1082/13). Z tego powodu skarżący nie był wezwany do uzupełnienia tego braku w trybie art. 49 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 177 § 6 p.p.s.a. w przypadku odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego na wniosek, o którym mowa w § 3, bieg terminu do wniesienia skargi kasacyjnej nie może rozpocząć się wcześniej niż od dnia doręczenia stronie postanowienia, a jeżeli strona wniesie środek zaskarżenia na to postanowienie – wcześniej niż od dnia doręczenia postanowienia kończącego postępowanie w tym przedmiocie. Ponieważ doręczenie skarżącemu prawomocnego postanowienia z dnia 29 grudnia 2022 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego celem złożenia skargi kasacyjnej zostało doręczone skarżącemu dnia 3 stycznia 2023 r., to nadanie przez skarżącego w dniu 2 lutego 2023 r. w placówce operatora wyznaczonego pisma obejmującego skargę kasacyjną skutkowało zachowaniem trzydziestodniowego terminu, o którym mowa w art. 177 § 1 w zw. z art. 177 § 6 p.p.s.a. Wobec powyższego w przedmiotowej sprawie należało stwierdzić, że termin do wniesienia skargi kasacyjnej nie został naruszony, a zatem złożony przez pełnomocnika procesowego ustanowionego w ramach prawa pomocy wniosek o przywrócenie powyższego terminu jako niedopuszczalny podlega odrzuceniu na podstawie art. 88 w zw. z art. 86 § 1 p.p.s.a. Formalną przesłanką dopuszczalności wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej przed sądem administracyjnym jest – jak już wyżej wyeksponowano – uchybienie terminu do dokonania czynności. Inną zgoła kwestią jest natomiast naruszenie przez skarżącego formalnego wymogu sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalny podmiot, o którym mowa w art. 175 p.p.s.a. Wymóg ten jest jednak przesłanką odrębną od przesłanki temporalnej, która podlega ocenie w świetle regulacji wynikającej z art. 175, 177 i 253 p.p.s.a. Ustawodawca uregulował zagadnienie przerwania i ponownego rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej – w razie ustanowienia na wniosek złożony przez stronę w ramach prawa pomocy profesjonalnego pełnomocnika po wydaniu orzeczenia oraz w razie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika – w przepisach art. 177 ust. 3 – 6 p.p.s.a. W szczególności nie ma podstaw prawnych do ponownego otwarcia – za pomocą instytucji uregulowanej w art. 86 i 87 p.p.s.a. – terminu do wniesienia skargi kasacyjnej w razie późniejszej zmiany prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, jeżeli na podstawie tego postanowienia doszło już do zakończenia biegu terminu, o którym mowa w art. 177 § 6 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie, będące konsekwencją wadliwego zastosowania art. 86 § 1 w zw. z art. 87 p.p.s.a. oraz pominięcia zastosowania art. 88 w zw. z art. 86 § 1 p.p.s.a., podlega uchyleniu i – wobec uznania, że w istota sprawy przywrócenia terminu została dostatecznie wyjaśniona – zastąpieniu przez orzeczenie o odrzuceniu niedopuszczalnego z mocy ustawy wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej (art. 188 w zw. z art. 197 § 2 oraz art. 88 w zw. z art. 86 § 1 i art. 193 p.p.s.a.), zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II GPS 5/09. Mając na względzie przywołane wyżej argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 oraz art. 88 w zw. z art. 86 § 1 i art. 193 p.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonego postanowienia i odrzuceniu wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej.