II GZ 102/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M. M.-K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 15 grudnia 2014 r.; sygn. akt. III SA/Wr 678/14 w zakresie wniosku o wyłączenie referendarza sądowego w sprawie ze skargi M. M.-K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2014 r.; nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w zakresie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne postanawia: oddalić zażalenie.

Pismem z dnia [...] sierpnia 2014 r. M. M.-K. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu we W. decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosząc jednocześnie o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W związku z tym wnioskiem referendarz sądowy tego Sądu przesłał skarżącej urzędowy formularz wniosku PPF o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w celu jego wypełnienia oraz wezwał do dostarczenia kserokopii dokumentów umożliwiających ocenę jej sytuacji materialnej. Pismem z dnia [...] października 2014 r. (sprecyzowanym w dniu [...] listopada 2014 r.) skarżąca wniosła o wyłączenie referendarza sądowego E. O. od rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazała, że do Sądu wniosła zbiorcze pismo obejmujące cztery sprawy. W dwóch sprawach, na podstawie zawartych w powołanym piśmie wyjaśnień oraz załączonych dokumentów, uzyskała pozytywne rozstrzygnięcie – zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata przez innego referendarza sądowego. Natomiast w tej sprawie referendarz Ewa Orłowska wymaga od niej dodatkowych dokumentów, które niczego nie wnoszą i niczego też nie zmienią. Zdaniem skarżącej świadczy to o "braku dobrej woli" i "uprzedzeniu" do niej referendarza sądowego. Ponadto wskazała, że gdyby miała zdobyć taką ilość dokumentów to musiałaby przeznaczyć na to kwotę zbliżoną do wnioskowanej pomocy prawnej lub większą. Oświadczeniem z dnia [...] grudnia 2014 r., referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. – E. O. wyjaśniła, że nie istnieją okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnione wątpliwości co do jej bezstronności w sprawie, jak również nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 18 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (jednolity tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej p.p.s.a.) Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. oddalił wniosek o wyłączenie referendarza sądowego uznając, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Zdaniem Sądu I instancji, skarżąca nie wskazała żadnych okoliczności faktycznych uzasadniających wyłączenie referendarza. Formułowane zarzuty co do braku dobrej woli oraz uprzedzenia referendarza wynikają wyłącznie z subiektywnego przeświadczenia autorki wniosku o istnieniu takich okoliczności. Nie zostały jednak uprawdopodobnione i tym samym nie mogą stanowić wystarczającej przesłanki do zastosowania art. 19 p.p.s.a. Nie można bowiem kwestionować obiektywizmu bez przywołania faktycznych podstaw, które przekonująco wskazywałyby na utratę zaufania do bezstronności referendarza. W ocenie Sądu I instancji, za tego rodzaju okoliczności nie może być uznane dążenie przez referendarza sądowego do wyjaśnienia wszystkich aspektów rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego skarżącej, na której – jako osobie fizycznej – ciąży wszak powinność wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub też nie jest w stanie ponieść ich w pełnym zakresie (art. 246 § 1 p.p.s.a.). Sąd podkreślił, że wystosowane do skarżącej w trybie art. 255 p.p.s.a. wezwanie referendarza do przedłożenia dokumentów i wyjaśnień, stanowi standardowy element postępowania z wniosku o przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy i obejmuje listę podstawowych dokumentów, mogących zobrazować ale i również pozwalających zweryfikować sytuację majątkową wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Sąd stwierdził jednocześnie, że nie zachodzą również przyczyny opisane w art. 18 p.p.s.a. powodujące wyłączenie referendarza z mocy ustawy. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca powtórzyła argumenty zawarte we wniosku o wyłączenie referendarza sądowego domagając się jego odsunięcia od sprawy jako osoby "urzędniczo nadgorliwej i pozbawionej bezstronności". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia trafnie wskazał, że instytucja wyłączenia referendarza ukształtowana jest poprzez odesłanie do przepisów o wyłączeniu sędziego (art. 24 § 1 p.p.s.a.) i ma na celu zagwarantowanie bezstronności przy orzekaniu w danej sprawie, tzn. ma zapewnić, aby na treść rozstrzygnięcia nie miały wpływu osobiste zapatrywania i uprzedzenia osoby biorącej udział w jego podjęciu. Ponadto wymienił dwie grupy przyczyn wyłączenia referendarza przewidziane w ustawie, tj. z mocy prawa oraz na wniosek strony (czy też żądanie referendarza). Należy podkreślić, że w każdym ze wskazanych w ustawie wypadków podstawowym celem przyjętych regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności referendarza i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 53/04). Ratio legis przepisów o wyłączeniu referendarza sądowego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02). W rozpoznawanej sprawie podnoszone przez stronę argumenty nie wypełniają dyspozycji art. 18 p.p.s.a., co skutkowałoby wyłączeniem referendarza od orzekania w sprawie z mocy samej ustawy oraz nie stanowią wystarczającej przesłanki uzasadniającej zastosowanie instytucji wyłączenia referendarza stosownie do treści art. 19 p.p.s.a. Nie zasługuje na uwzględnienie argument skarżącej, że w podobnych sprawach inny referendarz sądowy rozpatrzył jej wnioski o przyznanie prawa pomocy bez żądania dostarczenia dodatkowych dokumentów. Wniosek o wyłączenie mogą uzasadniać jedynie takie okoliczności, które obiektywnie mogą wywołać wątpliwości co do jego bezstronności – chodzi o to, aby na treść rozstrzygnięcia nie miały wpływu osobiste zapatrywania i uprzedzenia osoby biorącej udział w jej podjęciu. Należy podkreślić, że każda sprawa sądowoadministracyjna wymaga indywidualnej, a nie zbiorczej oceny, a zadaniem referendarza jest ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o dostępne w tej sprawie dokumenty. W razie wątpliwości może więc w konkretnej sprawie wystąpić o dostarczenie dodatkowych dokumentów umożliwiających pełną weryfikację wniosku. Samo więc subiektywne przekonanie skarżącej o braku bezstronności referendarza i jego nadgorliwości nie może stanowić podstawy do wyłączenia referendarza. Prawidłowość poszczególnych czynności procesowych podejmowanych przez referendarza w postępowaniu nie może być oceniona w toku rozpoznania wniosku o wyłączenie. W żadnym razie okoliczność podjęcia przez referendarza kwestionowanych we wniosku o wyłączenie i w zażaleniu czynności nie może być traktowana jako uzasadniona wątpliwość co do bezstronności referendarza. Niezadowolenie strony z przebiegu postępowania sądowego oraz podnoszone w tym zakresie zarzuty nie mogą stanowić przesłanki wyłączenia referendarza od orzekania w sprawie. Ubocznie należy wyjaśnić, że wniosku o wyłączenie nie można traktować jako środka prawnego mającego na celu kwestionowanie podejmowanych czynności procesowych przez referendarza. Niezadowolenie strony z działalności referendarza nie może stanowić podstawy do żądania jego wyłączenia od orzekania. Jeżeli strona ma pretensje do sposobu działania referendarza, to czynności podejmowane przez niego mogą być zaskarżone we właściwym środku procesowym przysługującym w toku postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 grudnia 2011 r., sygn. akt I OZ 1069/11). Ponadto zauważyć należy, że w rozpoznawanej sprawie referendarz sądowy, którego przedmiotowy wniosek dotyczy, złożył oświadczenie, iż nie zachodzą żadne okoliczności określone w art. 18 i art. 19 p.p.s.a., dające podstawę do jego wyłączenia od rozpoznawania w sprawie. Wskazać należy, że prawdziwość tego oświadczenia nie budzi wątpliwości, zatem Sąd I instancji zasadnie uznał, że wniosek skarżącej nie zasługiwał na uwzględnienie. (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2010 r., I OZ 864/10). Z powyższych przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 i 198 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.