II GSK 2131/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska (spr.) Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia del. WSA Krzysztof Sobieralski po rozpoznaniu w dniu 18 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 sierpnia 2022 r. sygn. akt VI SA/Wa 1428/22 w sprawie ze skargi S.J. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] marca 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz S.J. 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 30 sierpnia 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 1428/22, po rozpoznaniu skargi S.J., uchylił decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z [...] marca 2022 r. nr [...], w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego i zasądził od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz S.J. 480 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy: Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rybniku pismem z [...] listopada 2021 r. wystąpił do Narodowego Funduszu Zdrowia Śląski Oddział Wojewódzki w Katowicach z wnioskiem o ustalenie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego S. J. z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej jako niemal całościowy udziałowiec S. Sp. z o.o. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia (dalej także: Prezes NFZ lub organ) wydał [...] marca 2022 r. decyzję, w której stwierdził, że S.J. jako wspólnik spółki S. Sp. z o.o. w okresie od 4 kwietnia 2019 r. do 16 grudnia 2020 r. nie podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej, zaś od 17 grudnia 2020 r. podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tego tytułu. Organ ustalił, że S.J. jest jedynym ujawnionym wspólnikiem S. Sp. z o.o. w M. i posiada 95 udziałów. Podkreślił, że w praktyce ZUS oraz orzecznictwie sądowym dominujący jest pogląd, że udział w spółce wspólnika z niewielką ilością udziałów służy tylko obejściu prawa. W spółce jest wprawdzie formalnie dwóch lub więcej wspólników, ale mniejszościowi nie mają żadnego wpływu na losy firmy. Dlatego wspólnika większościowego należy traktować jako niemal jedynego, co oznacza, że będzie on podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, uznał skargę wniesioną przez S.J. za uzasadnioną. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 66 ust. 1 lit. c) w związku z art. 5 pkt 21 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1373 ze zm., dalej: ustawa o świadczeniach) oraz art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm., dalej: u.s.u.s.) poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie przez organ, że skarżącą, będącą wspólnikiem większościowym spółki z ograniczoną odpowiedzialnością należy traktować jako niemal jedynego wspólnika. Takie założenie doprowadziło Prezesa NFZ do zastosowania art. 66 ust. 1 lit. c) ustawy o świadczeniach i uznania, że skarżąca podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, mimo że była wspólnikiem w spółce wieloosobowej. Sąd pierwszej instancji odwołał się do orzecznictwa, w tym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 188/22, podnosząc, że pojęcie osoby prowadzącej pozarolniczą działalność zostało określone poprzez listę mającą charakter enumeratywny, zatem kreowanie kolejnych kategorii osób podlegających ubezpieczeniu jako prowadzących działalność gospodarczą nie ma podstaw prawnych. W konsekwencji posługiwanie się przez organ terminami spółki "prawie jednoosobowej" oraz "wspólnika mniejszościowego" nie znajduje oparcia w treści ustawy, są to terminy pozaustawowe. Dlatego też Sąd uznał, że skarżąca, która nie jest jedynym wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia zaskarżył opisany wyrok w całości, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; ewentualnie uchylenia w całości zaskarżonego wyroku i rozpoznania skargi. Ponadto organ wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. Prezes NFZ, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022, poz. 329, dalej: p.p.s.a), zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, tj. art. 66 ust 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach w związku z art. 8 ust 6 u.s.u.s. polegającą na nieprawidłowym przyjęciu, iż w sytuacji, gdy choćby jeden z udziałów w jednoosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością należy do innego podmiotu, wspólnik spółki nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Ponadto organ zarzucił wyrokowi Sądu pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 265), poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie i zasądzenie od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz skarżącej kosztów postępowania w postaci wynagrodzenia pełnomocnika, podczas gdy w niniejszej sprawie skarżąca występuje sama, bez profesjonalnego pełnomocnika. W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W rozpoznawanej sprawie Prezes NFZ, stosownie do art. 176 § 2 p.p.s.a., złożył oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy, zaś skarżąca, w terminie określonym w art. 182 § 2 p.p.s.a., nie żądała przeprowadzenia rozprawy. W związku z tym skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę przyczyny nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono wystąpienia okoliczności skutkujących nieważnością postępowania. W skardze kasacyjnej został podniesiony zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię. Prezes NFZ błędu Sądu pierwszej instancji upatrywał w takiej wykładni art. 66 ust 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach w związku z art. 8 ust 6 u.s.u.s., której rezultatem było przyjęcie, że w sytuacji, gdy choćby jeden z udziałów w jednoosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością należy do innego podmiotu, wspólnik spółki nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. W związku z tak sformułowanym zarzutem należy stwierdzić, że po pierwsze WSA nie dokonał przypisywanej mu wykładni przepisów prawa materialnego, a po drugie konstrukcja zarzutu dotknięta jest istotnym błędem albowiem z istoty jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie może ona mieć więcej niż jednego wspólnika. Naczelny Sąd Administracyjny mając na uwadze uzasadnienie skargi kasacyjnej uznał, że mimo tych wad skargi, możliwe jest merytoryczne odniesienie się do podniesionego zarzutu naruszenia prawa materialnego. W ocenie Naczelnego Sąd Administracyjnego stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością posiadający większość udziałów nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego na takich zasadach jak jedyny wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, jest prawidłowe (art. 8 ust. 6 pkt 4 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 u.s.u.s. i art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach). Należy przypomnieć, że art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach, w brzmieniu obowiązującym w rozpoznawanej sprawie przewidywał, że obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które są osobami prowadzącymi działalność pozarolniczą lub osobami z nimi współpracującymi, z wyłączeniem osób, które zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Z kolei z art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach wynika, że użyte w tym przepisie określenie "osoba prowadząca działalność pozarolniczą", oznacza osobę, o której mowa w art. 8 ust. 6 u.s.u.s. W myśl zaś art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s. - za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się m.in. wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, że z przytoczonej powyżej regulacji wynika, iż osobą prowadzącą pozarolniczą działalność, a w konsekwencji podlegającą ubezpieczeniu społecznemu, jest wspólnik jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Prawnie doniosłą okolicznością prowadzenia pozarolniczej działalności jest bowiem wyłącznie posiadanie określonego statusu prawnego wspólnika w jednoosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. W sytuacji, gdy choćby jeden z udziałów w spółce należy do innego podmiotu, wspólnik nie podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu na powyższej podstawie prawnej. Przeprowadzone w sprawie postępowanie wykazało, że skarżąca nie miała statusu wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Wprawdzie była ona wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, ale nie była ona jednoosobową spółką z ograniczoną odpowiedzialnością. W tym czasie skarżąca figurowała w Krajowym Rejestrze Sądowym jako jedyny wspólnik spółki posiadający 95% udziałów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego te niesporne okoliczności faktyczne były wystarczające do uznania, że spełniona została ustawowa przesłanka wyłączająca możliwość uznania skarżącej za osobę podlegającą ubezpieczeniu zdrowotnemu. Podkreślenia bowiem wymaga, że przepisy określające osobę podlegającą ubezpieczeniu zdrowotnemu są jasne, jednoznacznie wskazując, że jest nim jedynie wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. Pojęcie spółki jednoosobowej nie budzi żadnych wątpliwości. Zostało ono zdefiniowane w art. 4 § 1 pkt 3 k.s.h. W myśl powołanego przepisu spółka jednoosobowa to spółka kapitałowa, której wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo akcjonariusza. Obowiązująca regulacja prawna nie daje podstaw do przyjęcia, że jednoosobową spółką z ograniczoną odpowiedzialnością może być spółka mająca więcej niż jednego wspólnika. Nie ma podstaw do interpretowania przepisów art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 5 pkt 21 ustawy o świadczeniach w związku z art. 8 ust. 6 u.s.u.s. w sposób zaproponowany przez organ, a prowadzący do zredefiniowania sformułowania "jednoosobowa spółka z ograniczoną odpowiedzialnością", i w konsekwencji nadania mu nieprzewidzianej w ustawie treści. Trzeba podkreślić, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych oraz odwołująca się do niej w art. 66 ust. 1 pkt 1 ustawa o świadczeniach (obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników) oparte są na ścisłej egzemplifikacji tytułów podlegania tym ubezpieczeniom. Wobec takiego unormowania nie można wykreować tytułu podlegania wymienionym ubezpieczeniom, który nie jest określony w ustawie. To ustawodawca decyduje o tym, jakie podmioty podlegają ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym. Wobec jednoznacznych regulacji ustawowych nie jest dopuszczalna taka ich wykładnia, która będzie prowadziła do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego osób nie wymienionych w art. art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o świadczeniach. Mając powyższe na uwadze, Sąd pierwszej instancji zasadnie zakwestionował prawidłowość poglądu organu, że skarżącą należy traktować jak jedynego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, mimo że formalnie pozostawała ona jedynie większościowym udziałowcem. Jedyną przewidzianą w ustawie przesłanką pozwalającą na objęcie obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego był status wspólnika w jednoosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, w sprawie nie miały żadnego znaczenia inne okoliczności, które w tej sprawie ustalał organ. W szczególności dla stwierdzenia podlegania przez skarżącą obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego nieistotne były okoliczności związane z pełnieniem funkcji prezesa zarządu S. Sp. z o.o. w M. przez osobę, która nie posiadała udziałów w spółce. Podobnie należy ocenić kwestie ujawnienia w KRS wyłącznie skarżącej jako wspólnika posiadającego 95% udziałów i nieujawnienia w tym rejestrze wspólnika/wspólników posiadających 5% udziałów w spółce. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela poglądu Prezesa NFZ, nieopartego na obowiązujących przepisach, że w pojęciu wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mieścić się może także wspólnik większościowy, czyli wspólnik spółki wieloosobowej. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że oczywiście niesłuszny jest zarzut naruszenia przepisów postępowania - art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Wbrew twierdzeniom Prezesa NFZ skarżąca w postępowaniu była reprezentowana w postępowaniu przed WSA w Warszawie przez profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego M.S. (pełnomocnictwo k-24 akt sądowych). Należy także zauważyć, że z protokołu rozprawy przed Sądem pierwszej instancji, która odbyła się 30 sierpnia 2022 r. wynika, że pełnomocnik skarżącej brał udział w rozprawie, a wobec tego istniały podstawy do zasądzenia na rzecz skarżącej kosztów postępowania obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika wysokości określonej w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) i w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tj. Dz. U. z 2018, poz. 265). Wspomniane koszty obejmują wynagrodzenie pełnomocnika, który reprezentował skarżącą w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, a w terminie przewidzianym w art. 179 p.p.s.a. wniósł odpowiedź na skargę kasacyjną. (por. uchwałę NSA z 19 listopada 2012 r., sygn. akt II FPS 4/12)