II GSK 1603/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dorota Dąbek Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia NSA Gabriela Jyż (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. K. P. w Sz. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 grudnia 2023 r., sygn. akt VI SA/Wa 3357/23 w sprawie ze skargi Z. K. P. w Sz. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 24 stycznia 2023 r., nr 59/2023/Ub w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Z. K. P. w Szczecinie na rzecz Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 1 grudnia 2023 r., oddalił skargę Z. K. P. w Sz. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 24 stycznia 2023 r., w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy: Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Szczecinie zwrócił się do Dyrektora Zachodniopomorskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z wnioskiem o rozpatrzenie sprawy w zakresie objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym A. S. (dalej: "zainteresowany" lub "uczestnik") z tytułu wykonania zawartych ze skarżącą umów o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy ustawy Kodeks cywilny w dniach: 28 stycznia 2009 r, 25 lutego 2009 r., 18 marca 2009 r. i 22 kwietnia 2009 r. Wskazano, że skarżącą i uczestnika łączyły umowy cywilnoprawne nazwane umowami o dzieło. Przedmiot umowy nr [...] stanowiło "Opracowanie scenariusza i prowadzenie spotkania z S. Ch. i G. J.". Ustalono termin wykonania umowy na dzień 28 stycznia 2009 r. Przedmiot umowy nr [...] stanowiło "Opracowanie scenariusza i prowadzenie spotkania literackiego z K. R.". Ustalono termin wykonania umowy na dzień 25 lutego 2009 r. Przedmiot umowy nr [...] stanowiło "Opracowanie scenariusza i prowadzenie spotkania z literatem M. M. ". Ustalono termin wykonania umowy na dzień 18 marca 2009 r. Przedmiot umowy nr [...] stanowiło "Opracowanie scenariusza i prowadzenie spotkania z literatem J. D.". Ustalono termin wykonania umowy na dzień 22 kwietnia 2009 r. Dyrektor Zachodniopomorskiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ decyzją z 18 marca 2016 r. stwierdził, że zainteresowany podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia w dniach: 28 stycznia 2009 r, 25 lutego 2009 r., 18 marca 2009 r. i 22 kwietnia 2009 r. Organ uznał, że zgodnie z zapisami powołanych umów zadaniem wykonawcy istotnym dla zamawiającego, było "prowadzenie spotkania" z literatami, któremu nie sposób było przypisać cechy skonkretyzowanego rezultatu. Wykonawca zobowiązany został, w zakresie posiadanych umiejętności, jedynie do zachowania należytej staranności, co jest charakterystyczną cechą umowy o świadczenie usług, ale nie przyjął odpowiedzialności za żaden skonkretyzowany rezultat prowadzenia spotkań, skutkujący uznaniem umów za umowy o dzieło. Brak było również przesłanek do rozpatrywania umów w kategoriach art. 85 ust. 2 ustawy z dnia z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zaskarżoną decyzją Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Prezes podzielając stanowisko organu I instancji wskazał, że z treści spornych umów nie wynikało, w jaki sposób czynności powinny zostać wykonane, ani czego będzie wymagał zamawiający od wykonawcy przy weryfikacji rezultatu. Umowy nie precyzowały wad, które mogłyby być naprawione, ani szkód, które byłyby naprawione. W ocenie organu tego typu czynności nie mogły zostać zakwalifikowane jako praca wykonywana na podstawie umowy o dzieło, gdyż polegała ona na dokonywaniu czynności z należytą starannością. Sąd I instancji oddalając skargę na tą decyzję stwierdził, że kwestią sporną w sprawie był, charakter prawny umów zawartych przez skarżącą z uczestnikiem. Istota sprawy sprowadzała się do zweryfikowania stanowisk stron i udzielenia odpowiedzi na pytania, czy były to umowy o dzieło, czy też inne umowy o świadczenie usług, do których zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, stosuje się przepisy dotyczące zlecenia i czy w zaistniałym stanie faktycznym uczestnik podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania pracy na podstawie tych umów. Sąd I instancji stwierdził, że Prezes NFZ prawidłowo ustalił, iż uczestnik podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania pracy, na podstawie umów o świadczenie usług, do których zgodnie z przepisami k.c. mają zastosowanie przepisy dotyczące zlecenia, na rzecz płatnika składek w dniach 28 stycznia 2009 r, 25 lutego 2009 r., 18 marca 2009 r. i 22 kwietnia 2009 r. W ocenie Sądu I instancji brak było podstaw od przyjęcia, że w wyniku wykonania spornych umów powstał weryfikowalny i jednorazowy rezultat, posiadający samoistny byt oraz będący obiektywnie osiągalny i pewny, mający ponadto charakter indywidualny i twórczy. Scenariusze, do których opracowania zobowiązano uczestnika postępowania, służyć miały przygotowaniu go do przeprowadzenia spotkania z widzami i nie były one odrębnym przedmiotem umów. Zdaniem WSA, nie można uznać scenariusza za rezultat umowy zawartej między stronami, bowiem opracowanie go i przeprowadzenie na jego podstawie spotkania w istocie sprowadzało się jedynie do realizacji celu umowy, jakim było przeprowadzenie spotkania. Sąd I instancji zauważył, że kwestia związana z charakterem spotkania literackiego ściśle związana jest z interakcją odbiorców i ich osobistymi predyspozycjami, których uczestnik postępowania nie mógł zaplanować, ani przewidzieć. Stwierdził, że cechą charakterystyczną umowy o dzieło jest wyłączny wpływ wykonawcy na osiągniecie rezultatu, zaś ten element w rozpoznawanej sprawie nie wystąpił. Sąd I instancji podzielił stanowisko organu, że w spornych umowach ich wykonawca nie odpowiadał za wady wykonania. Zawarto w nich jedynie postanowienie, że "w przypadku nienależytego lub nieterminowego wykonania dzieła Zamawiający ma prawo odmowy wypłaty całości lub części umownej kwoty", a "wykonawca zobowiązuje się do pokrycia wszelkich strat wynikłych z powodu niewykonania dzieła". WSA zauważył, że kwestia prawidłowości wykonania umowy nie została przy tym dookreślona, nie wyceniono poszczególnych elementów umów, a także nie określono parametrów pozwalających stwierdzić, czy poszczególne elementy umów zostały wykonane prawidłowo lub w sposób wadliwy. Dlatego w przypadku wykrycia nieprawidłowości skarżąca nie mogła wymagać od wykonawcy umowy poniesienia odpowiedzialności za wady. W konsekwencji, strony analizowanych umów nie dokonały niezbędnego zindywidualizowania ich przedmiotu. Reasumując, Sąd I instancji stwierdził, że organy dokonały właściwej kwalifikacji prawnej spornych umów, opierając się przy tym na zgromadzonym w sprawie, w sposób prawidłowy, materiale dowodowym. Wyczerpująco zbadały wszystkie istotne okoliczności faktyczne związane ze sprawą oraz przeprowadziły dowody służące ustaleniu jej stanu faktycznego zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej, a podjęte w tym zakresie rozstrzygnięcia zostały w sposób należyty uzasadnione. W podstawie prawnej wyroku podano art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Z. K. P. w Sz., skargą kasacyjną zaskarżył w całości wyrok Sądu I instancji zarzucając mu: 1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo istniejących podstaw do jej uwzględnienia, co wyrażało się w pominięciu przez Sąd I instancji, że organ w toku postępowania administracyjnego oparł się wyłącznie na niepełnym materiale dowodowym zgromadzonym przez inny organ administracji publicznej i tym samym uchylił się od obowiązku samodzielnego przeprowadzenia postępowania dowodowego, a w konsekwencji oparł decyzję na niekompletnym materiale dowodowym; 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 i 107 § 1 pkt 6 k.p.a. poprzez oddalenie skargi mimo istniejących podstaw do jej uwzględnienia, co wyrażało się w pominięciu przez Sąd I instancji, że organ nie wyjaśnił w pełni stanu faktycznego i nie zebrał całości materiału dowodowego; 3) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez bezpodstawne zastosowanie art. 66 ust. 1 pkt. 1 lit. e oraz art. 85 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 1510 ze zm., dalej: u.ś.o.z.) w zw. z art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., dalej: u.s.u.s.), przejawiające się w mylnym przyjęciu przez Sąd I instancji, że zainteresowany był osobą objętą obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym i wypadkowym, umowy łączące skarżącego i zainteresowanego stanowiły tytuł obowiązkowego ubezpieczenia, zainteresowany był osobą wykonującą pracę na podstawie umów o świadczenie usług, a skarżący jako płatnik miał obowiązek pobrania z dochodu zainteresowanego składki; 4) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez bezpodstawne zastosowanie art. 734 w zw. z art. 750 Kodeksu cywilnego, przejawiające się w mylnym zakwalifikowaniu przez Sąd I instancji umów łączących skarżącego z zainteresowanym jako umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, podczas gdy wskazane umowy spełniały przesłanki umów o dzieło; 5) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 627 Kodeksu cywilnego, przejawiające się w mylnym przyjęciu przez Sąd I instancji, iż przepis ten nie powinien być zastosowany w sprawie, podczas gdy umowy łączące skarżącego z zainteresowanym miały charakter umów o dzieło; 6) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego, przejawiającego się w nie wzięciu pod uwagę woli stron wyrażonej w treści umów. Podnosząc te zarzuty, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej, według norm przepisanych. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia, w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna jest pozbawiona usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować. W przedmiotowej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy umowy zawarte pomiędzy skarżącą a zainteresowanym były umowami o dzieło, czy umowami o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu, a w konsekwencji do stwierdzenia, czy organ zasadnie uznał, że uczestnik postępowania podlegał ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu tych umów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, podniesione przez skarżącą zarzuty kasacyjne oparte na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 są nieusprawiedliwione. W pierwszej kolejności za niezasadne należy uznać zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, które zostały określone w punktach 1) i 2) skargi kasacyjnej. Zdaniem strony skarżącej, WSA naruszył art. 151 p.p.s.a. poprzez bezpodstawne oddalenie skargi, w sytuacji gdy organy nie wyjaśniły dostatecznie stanu faktycznego sprawy, który ustalony został na podstawie niekompletnie zebranego materiału dowodowego. Z tak przedstawionymi zarzutami nie można się zgodzić. Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w tym składzie podziela pogląd zaprezentowany w wyroku NSA z 5 grudnia 2023 r., sygn. akt II GSK 676/23, iż o uchybieniach procesowych dotyczących ustaleń faktycznych można mówić tylko wtedy, gdy stan sprawy jest niewyjaśniony z punktu widzenia istoty sprawy administracyjnej. W przedmiotowej sprawie istotną okolicznością było stwierdzenie, czy podmiot realizujący umowę na rzecz strony skarżącej kasacyjnie wykonywał dzieło czy usługi, ponieważ ta kwalifikacja prawna ma znaczenie dla podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. W konsekwencji, problemem w zakresie stanu faktycznego nie dotyczy faktu zawarcia umowy, który jest bezsporny, ale ocenie jej treści. Podnoszone przez skarżącą kasacyjnie stronę zarzuty nie kwestionują oceny stanu faktycznego, ale kwestionują istnienie tych ustaleń lub stwierdzają ich niewystarczający zakres. W konsekwencji, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, tak stawiane zarzuty nie mogły być podstawą uchylenia wyroku. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nietrafne są również zarzuty naruszenia prawa materialnego określone w punktach od 3) do 6) skargi kasacyjnej, które zostały poddane łącznej ocenie. Istota podniesionych zarzutów z zakresu prawa materialnego sprowadza się do oceny zasadności dokonanej przez skarżony organ kwalifikacji prawnej spornych umów cywilnoprawnych zawartych przez skarżącą kasacyjnie z zainteresowanym. Uznanie, że kwalifikacja przedmiotowych umów jako umów o dzieło lub umów o świadczenie usług, do których stosuje się regulacje dotyczące umowy zlecenia, przesądza o tym, czy uczestnik wykonujący pracę na podstawie tych umów podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) u.ś.o.z., natomiast strona skarżąca jako płatnik miała, stosownie do treści art. 85 ust. 4 u.ś.o.z., obowiązek obliczenia, pobrania z dochodu ubezpieczonego i odprowadzenia tak pobranych składek za ubezpieczonego, który wykonywał prace umowne. W myśl art. 627 k.c. przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Elementami przedmiotowo istotnymi umowy o dzieło jest określenie dzieła, do którego wykonania zobowiązany jest przyjmujący zamówienie, a także, z uwzględnieniem regulacji art. 628 w zw. z art. 627 k.c., wynagrodzenia, do którego zapłaty zobowiązany jest zamawiający. Umowa o dzieło jest umową o "rezultat usługi". Rezultat, o który umawiają się strony, musi być obiektywnie osiągalny i w konkretnych warunkach pewny. Celem umowy o dzieło jest osiągnięcie określonego rezultatu, niezależnie od rodzaju i intensywności świadczonej w tym celu pracy i staranności. Odpowiedzialność przyjmującego zamówienie w wypadku nieosiągnięcia celu umowy jest więc odpowiedzialnością za nieosiągnięcie określonego rezultatu, a nie za brak należytej staranności. Przedmiotem umowy o dzieło, w ujęciu Kodeksu cywilnego, jest więc przyszły, z góry określony, samoistny, materialny lub niematerialny, lecz obiektywnie osiągalny i w danych warunkach pewny rezultat pracy i umiejętności przyjmującego zamówienie, którego charakter nie wyklucza możliwości zastosowania przepisów o rękojmi za wady. Z kolei przepis art. 750 k.c. przewiduje, że do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Istota umowy zlecenia, w świetle art. 734 k.c. i nast., polega zaś na tym, że przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. Umowę zlecenia zalicza się do zobowiązań tzw. starannego działania, a nie zobowiązań rezultatu. Chociaż sama definicja zakłada dążenie do osiągnięcia określonego rezultatu, jednakże w razie jego nieosiągnięcia, ale jednoczesnego dołożenia wszelkich starań w tym kierunku, przy zachowaniu należytej staranności, zleceniobiorca nie ponosi odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, sporne umowy nie wykazywały cech umowy o dzieło jako umowy rezultatu. W ocenie NSA, czynności polegające na opracowaniu scenariusza spotkań autorskich oraz przeprowadzenie spotkania, nie doprowadziły do powstania dzieła rozumianego jako samoistny, sprecyzowany, zindywidualizowany i z góry określony rezultat o charakterze materialnym lub niematerialnym. W konsekwencji, nie można przyjąć, że celem prowadzonego przez uczestnika spotkania był realizacja dzieła w rozumieniu przepisów u.ś.o.z. Oceny przedmiotowych umów nie zmienia osobisty charakter świadczenia. Podkreślenia również wymaga, że przy rozstrzyganiu o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego o charakterze umowy, na podstawie której wykonywana jest praca nie przesądza nazwa umowy lecz jej cel i przedmiot. Zdaniem NSA, nie ma uzasadnionych podstaw zarzut niezastosowania w tym stanie sprawy art. 65 § 2 k.c. Naczelny Sąd Administracyjny, podziela wyrażony w zaskarżonym wyroku pogląd, że o prawidłowym zakwalifikowaniu umowy cywilnoprawnej nie decyduje nazwa umowy czy jej stylistyka, lecz rzeczywisty przedmiot umowy, okoliczności jej zawarcia oraz sposób i okoliczności jej wykonywania, w tym realizowanie przez strony, nawet wbrew postanowieniom umowy, a także cechy charakterystyczne dla danego stosunku prawnego, które odróżniają zawartą i realizowaną umowę od innych umów cywilnoprawnych. Przy czym wola stron umowy nie może zmieniać ustawy, co wprost wynika z art. 58 § 1 k.c. Niezależnie od deklaracji stron co do nazwy zawieranej przez nie umowy, postanowienia umowy, jak i okoliczności związane z jej wykonywaniem, pozwalają na ocenę, czy strony, zawierając danego rodzaju umowę, nie wykroczyły poza granice swobody kontraktowej wyznaczone w art. 353(1) k.c. Skoro zatem, co zostało już powyżej wskazane, przedmiotem łączącego strony stosunku prawnego nie było dzieło (materialne bądź niematerialne), lecz staranne działanie wykonawcy, zmierzające do prowadzenia spotkania według opracowanego scenariusza, to zasadnie organy, a w ślad za nimi Sąd I instancji, zakwalifikowały tę umowę jako umowę o świadczenie usług, do której mają zastosowanie przepisy o zleceniu. W konsekwencji powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zachodziły podstawy do objęcia uczestnika postępowania ubezpieczeniem zdrowotnym na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach, którą to konstatację organów prawidłowo zaakceptował Sąd pierwszej instancji. Z tego powodu, na podstawie art. 184 p.p.s.a., NSA orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania NSA orzekł na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).