II GPP 2/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Cezary Pryca (spr.) Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia del. WSA Cezary Kosterna po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi M. Z. na przewlekłość postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w sprawie o sygn. akt VI SA/Wa 2061/16 ze skargi M. Z. na postanowienie Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia postanowienia i umorzenia postępowania w sprawie z wniosku o zwolnienie od opłaty za udział w egzaminie wstępnym na aplikację notarialną postanawia: oddalić skargę na przewlekłość postępowania.

M. Z. pismem z dnia [...] stycznia 2019 r. wniósł skargę na przewlekłość postępowania toczącego się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w sprawie o sygn. akt VI SA/Wa 2061/16 z jego skargi na postanowienie Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] sierpnia 2016 r. w przedmiocie uchylenia postanowienia i umorzenia postępowania w sprawie z wniosku o zwolnienie od opłaty za udział w egzaminie wstępnym na aplikację notarialną. Na wstępie skarżący wniósł o zlecenie WSA w Warszawie odpowiednich czynności w wyznaczonym terminie; a także o przyznanie od Skarbu Państwa sumę pieniężnej w wysokości 20 000 zł (słownie: dwadzieścia tysięcy) złotych. W uzasadnieniu skargi na przewlekłość postępowania skarżący podniósł, że Minister Sprawiedliwości postanowieniem z [...] sierpnia 2016 r. po rozpoznaniu zażalenia skarżącego, uchylił postanowienie Przewodniczącego Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji notarialnej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w Krakowie w Krakowie z dnia [...] czerwca 2016 r. i umorzył postępowanie w sprawie wniosku o zwolnienie od opłaty za udział w egzaminie wstępnym na aplikację notarialną. Skarżący na postanowienie z [...] stycznia 2016 r. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji, a także zwolnienie z kosztów sądowych. Następnie starszy referendarz sądowy WSA w Warszawie postanowieniem z dnia 25 stycznia 2017 r. zwolnił skarżącego od kosztów sądowych w całości. W dalszej kolejności WSA w Warszawie wyrokiem z dnia 23 maja 2017 r. oddalił skargę. Od wymienionego orzeczenia skarżący zgłosił w dniu 9 czerwca 2017 r. wniosek o sporządzenie uzasadnienia. Następnie skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie mu prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata, na skutek którego starszy referendarz sądowy WSA w Warszawie postanowieniem z dnia 11 września 2017 r. ustanowił dla skarżącego adwokata. Skarżący wskazał, iż od dnia ustanowienia przez WSA w Warszawie pełnomocnika z urzędu, tj. od [...] września 2017 r. do [...] stycznia 2019 r. upłynęło ponad 16 miesięcy. Jednakże, pomimo upływu czasu, skarżący nie został poinformowany przez pełnomocnika o złożeniu w wymienionej sprawie skargi kasacyjnej albo opinii o braku podstaw do jej wniesienia. Podsumowując skargę skarżący wskazał, że w jego ocenie jego sprawę należy uznać za wymagającą szczególnych procedur zapewniających sprawność i szybkość postępowań sądowych, gdyż polega na osądzeniu kwestii o życiowym znaczeniu dla zapewnienia wolności wyboru i wykonywania zawodu oraz prawa do wykształcenia, a tym samym zapewniania bytu materialnego potencjalnych aplikantów (kandydatów na aplikantów) (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2005 r., sygn. akt III SPP 34/05, OSNP 2005 nr 20, poz. 327). Dlatego zdaniem skarżącego odpowiednia do stwierdzonej przewlekłości postępowania, a w związku z tym opóźnieniem czynności procesowych, jest maksymalna do zasądzenia kwota, tj. 20 000 (słownie: dwadzieścia tysięcy) złotych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga o stwierdzenie, że w postępowaniu przed sądem administracyjnym nastąpiła przewlekłość postępowania może być uwzględniona, jeżeli są podstawy do przyjęcia, że na skutek działania lub bezczynności sądu naruszone zostało prawo strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (vide art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki - Dz. U. Nr 179, poz. 1843 ze zm.). Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy strona może wnieść skargę o stwierdzenie, że w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiło naruszenie jej prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jeżeli postępowanie w tej sprawie trwa dłużej, niż to konieczne dla wyjaśnienia tych okoliczności faktycznych i prawnych, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, albo dłużej niż to konieczne do załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego (przewlekłość postępowania). W myśl ust. 2 tego przepisu dla stwierdzenia, czy w sprawie doszło do przewlekłości postępowania, należy w szczególności ocenić terminowość i prawidłowość czynności podjętych przez sąd, w celu wydania w sprawie rozstrzygnięcia co do istoty (...), uwzględniając charakter sprawy, stopień faktycznej i prawnej jej zawiłości, znaczenie dla strony, która wniosła skargę, rozstrzygniętych w niej zagadnień oraz zachowanie się stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania. Ustalenie zaistnienia przewlekłości postępowania nie jest zależne jedynie od upływu czasu i subiektywnych odczuć skarżącego, a jest wypadkową czynników obiektywnych oraz czasu niezbędnego do podejmowania działań zgodnych z obowiązującymi przepisami przewidującymi prowadzenie określonych procedur. Przewlekłość jest bowiem pojęciem, które oznacza, że jakieś zdarzenia czy stany są nadmiernie rozciągnięte w czasie, rozwleczone i przedłużają się. Jest to, co oczywiste, pojęcie względne, a zatem zawsze musi być odnoszone do konkretnych realiów sprawy i przyjętego trybu postępowania (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 lipca 2013 r., sygn. akt I FPP 12/13). Jedynie nadmierne odstępstwa od czasu koniecznego do wykonania określonych czynności sądowych, prac i procedur mogą być uznawane za tworzące stan nieuzasadnionej zwłoki, o jakim mowa w ustawie z 17 czerwca 2004 r. (vide postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 11 maja 2005 r., sygn. akt II S 26/05, LEX nr 151808). Skoro pojęcie przewlekłości postępowania nie jest zależne wprost od długości toczącego się postępowania, to tym samym nie można dokonywać ocen wyłącznie przez pryzmat czasu. Zauważyć też trzeba, że fakt korzystania przez strony postępowania z przysługujących im uprawnień procesowych może wiązać się z koniecznością podejmowania dodatkowych działań sądów (np. rozpoznanie środków zaskarżenia przez NSA, wypożyczenie akt przez prokuraturę), które również mają wpływ na wydłużenie się czasu trwania postępowania, co samo w sobie żadną miarą nie może być uznane za bezczynność sądu, a jedynie jest oczywistą konsekwencją wykorzystywania przez strony określonych instrumentów prawnych. Należy mieć zatem na uwadze, czy postępowanie sądu nie przyczyniło się do nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 29 listopada 2004 r., sygn. akt III SPP 48/04; OSNP 2005 nr 5, poz. 75). Odnosząc powyższe uwagi do skargi skarżącego na przewlekłość postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie VI SA/Wa 2061/16, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w sprawie tej nie doszło do naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki – w rozumieniu powołanej ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawiony powyżej ciąg czynności podejmowanych w toku postępowania przed WSA w Warszawie nie wskazuje, aby doszło do przewlekłości tego postępowania. Każda czynność procesowa była podejmowana bez nieuzasadnionej zwłoki. Od daty wpływu skargi do WSA w Warszawie, tj. od dnia [...] października 2016 r. do dnia wydania w dniu [...] maja 2017 r. wyroku oddalającego skargę, upłynęło około siedmiu miesięcy. W tym okresie WSA w Warszawie podejmował niezbędne, przewidziane prawem czynności w celu prawidłowego rozpatrzenia sprawy. Należy bowiem wskazać, że WSA oprócz wydania postanowienia o ustanowieniu w dniu [...] kwietnia 2017 r. pełnomocnika z urzędu dla skarżącego, postanowieniem z dnia [...] września 2017 r. ponownie ustanowił dla skarżącego pełnomocnika z urzędu – adwokata. Z uwagi na niewniesienie przez ustanowionego pełnomocnika skargi kasacyjnej, WSA zarządzeniem z dnia [..] marca 2018 r. poinformował Okręgową Radę Adwokacką w Warszawie o tym fakcie oraz o konieczności wyznaczenia innego pełnomocnika dla skarżącego. W związku z powyższym pismem z dnia [...] marca 2018 r. ORA w Warszawie poinformowała Sąd, iż zmieniła pełnomocnika z urzędu i wyznaczyła nowego pełnomocnika. Nowo ustanowiony pełnomocnik pismem z dnia [...] maja 2018 r. zwrócił się o zwolnienie go z obowiązku reprezentowania skarżącego, z uwagi na chorobę będąca skutkiem wypadku komunikacyjnego. W konsekwencji pismem z dnia [...] czerwca 2018 r. ORA w Warszawie ponownie wyznaczyła nowego pełnomocnika z urzędu. WSA ponownie z uwagi na brak wniesienia skargi przez ustanowionego pełnomocnika, zarządzeniem z dnia [...] października 2018 r. poinformowała ORA w Warszawie o tym fakcie i konieczności wyznaczenia innego pełnomocnika dla skarżącego. Pismem z dnia [...] listopada 2018 r. ORA w Warszawie poinformowała o wyznaczeniu kolejnego pełnomocnika, który pismem z dnia [...] grudnia 2018 r. poinformował WSA, że nie znalazł podstaw do sporządzenia i podpisania skargi kasacyjnej. Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2019 r. WSA stwierdził, że opinia o braku podstaw w przedmiocie niestwierdzenia podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej nie została sporządzona z zachowaniem należytej staranności, ponieważ nie zawierała żadnego uzasadnienia. W konsekwencji powyższego postanowienia zarządzeniem z tego samego dnia WSA wystąpił do ORA w Warszawie z wnioskiem o wyznaczenie kolejnego pełnomocnika z urzędu dla skarżącego, wskazanie czy wobec wyznaczonych dla skarżącego pełnomocników z urzędu zostało wszczęte postępowanie dyscyplinarne oraz postanowił poinformować ORA w Warszawie, że od dnia [...] września 2017 r. do dnia [...] stycznia 2019 r. żaden z ustanowionych pełnomocników w sposób właściwy nie wywiązał się z powierzonych mu obowiązków. Powyższy zakres działania WSA stanowił zatem realizację obowiązków nałożonych na sąd w przepisach p.p.s.a. Przy czym jak wynika z akt sprawy wpływ na długość postępowania miało nieprawidłowe działanie ustanawianych przez ORA w Warszawie pełnomocników z urzędu, a nie działanie Sądu. WSA nie może w tej sytuacji ponosić odpowiedzialności za nieprawidłowe działanie profesjonalnych pełnomocników, którzy powinni w sposób należyty realizować nakładane przez p.p.s.a. na nich obowiązki. Ocena działania ww. pełnomocników podlega bowiem ocenie dyscyplinarnej ORA, a nie w toku postępowanie o stwierdzenie przewlekłości postępowania. Należy bowiem zaznaczyć, że o nieuzasadnionej zwłoce można mówić wówczas, gdy postępowanie w sprawie trwa dłużej niż to konieczne do jej wyjaśnienia, uwzględniając ocenę terminowości i prawidłowości czynności sądowych, ale także charakter sprawy, zachowanie stron, w tym również ustanowionych w sprawie pełnomocników z urzędu. Tymczasem z taką sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Zatem w zaprezentowanych okolicznościach sprawy za całkowicie nieuzasadnioną należny uznać skargę skarżącego, który wskazuje, że jego prawo do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki zostało naruszone. Naczelny Sąd Administracyjny dokonując analizy sprawy oraz oceniając terminowość podejmowanych czynności wskazuje, że Sąd podejmował czynności w rozsądnych terminach, zaś przebieg postępowania zdeterminowany był nieprawidłowymi działaniami ustanawianych w sprawie pełnomocników z urzędu. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania - orzekł jak w sentencji postanowienia.