II FZ 794/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bogdan Lubiński, po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 9 września 2015 r. sygn. akt I SA/Rz 640/15 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi D. M. na decyzję Dyrektora Izb Skarbowej w Rzeszowie z dnia 22 kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 9 września 2015 r., sygn. akt I SA/Rz 640/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił wniosek D. M. (zwanej dalej "Skarżącą") o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Skarżąca w złożonym na urzędowym formularzu oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z pełnoletnim synem, a jedynym ich źródłem utrzymania jest prowadzona przez nią, od 1 czerwca 2015 r., działalność gospodarcza. Skarżąca zadeklarowała, że działalność ta nie generuje obecnie dochodów. Wyliczając składniki posiadanego majątku zadeklarowała jedynie dom o pow. 180 m2 oraz działkę o pow. 3,5 ara. W uzasadnieniu wniosku zadeklarowała, że nie posiada środków na opłacenie wpisu od skargi, co wynika z tego, że przez dwa lata pozostawała bez pracy, a ponadto nie dysponuje żadnymi składnikami majątku, z których sprzedaży mogłaby sfinansować wpis od skargi w niniejszej sprawie. W związku z niepełnym oraz niekonsekwentnym (odnośnie źródła utrzymania) oświadczeniem o stanie majątkowym, zarządzeniem z dnia 17 lipca 2015 r. wezwano Skarżącą do złożenia dodatkowego oświadczenia, poprzez wskazanie źródła utrzymania, wykazu ponoszonych wydatków bytowych, a także określonych dokumentów źródłowych, między innymi w postaci wyciągów z rachunków bankowych. W odpowiedzi na to wezwanie Skarżąca przedłożyła kopie rachunków i faktur, dokumentujących niektóre z jej wydatków (gaz, telefon, woda, kanalizacja, prąd, czynsz), kopię umowy sprzedaży samochodu, harmonogram spłaty pożyczki oraz wyciąg z rachunku w kasie oszczędności i banku, dotyczące maja br. Nie wyjaśniła jednak źródła finansowania przedstawionych wydatków. Składając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Skarżąca wyjaśniła, że jej przychód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w lipcu br. wyniósł 4 350 zł, a w sierpniu 2015 r. 3 430 zł. Wszystkie te kwoty pochłonęły jednak koszty prowadzenia przedmiotowej działalności. Wpis od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 1 978 zł. Sąd pierwszej instancji wskazał, że Skarżąca zadeklarowała, iż wraz z synem utrzymuje się z prowadzonej działalności gospodarczej, jednocześnie stwierdziła jednak, że działalność ta nie przynosi jej żadnych dochodów. W związku z tym, z uwagi na sprzeczność wyżej przytoczonych stwierdzeń, nie sposób jest stwierdzić, z czego Skarżąca finansuje swoje wydatki bytowe, których listę przedstawiła wraz z dodatkowym oświadczeniem. Odpowiedzi na to pytanie nie dostarczają też jej wyjaśnienia zawarte w sprzeciwie, w którym stwierdziła, że przychody uzyskane z prowadzonej działalności w całości przeznaczane są na finansowanie jej kosztów. Okoliczności tych (źródła dochodów Skarżącej) nie sposób zaś domniemywać z informacji przedstawionych w oświadczeniach Skarżącej, zaś ich poszukiwanie nie jest rolą Sądu, gdyż winny być one przedstawione przez osobę starającą się o uzyskanie wsparcia ze środków publicznych. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżąca – reprezentowana przez adwokata – wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła: 1) naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – zwanej dalej "p.p.s.a."), poprzez odmowę udzielenia prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sytuacji, gdy Skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny; 2) naruszenie art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, poprzez ograniczenie prawa do sądu. W uzasadnieniu Skarżąca stwierdziła, że przedstawiła wszystkie informacje o stanie majątkowym, a po wezwaniu przez Sądu do złożenia dodatkowych wyjaśnień, złożyła dokumenty obrazujące w pełni jej sytuację majątkową. Wyczerpująco opisała swoją sytuację majątkową także w sprzeciwie od orzeczenia referendarza. W ocenie autora zażalenia, Sąd pominął dokumenty złożone przez Skarżącą wraz ze sprzeciwem. Ponadto Sąd nie odniósł się również do złożonych w uzasadnieniu sprzeciwu wyjaśnień, że w chwili obecnej Skarżąca zaczyna uzyskiwać z prowadzonej działalności niewielkie kwoty, które przeznacza m.in. na wydatki bytowe. Sąd całkowicie dowolnie przyjął, pomimo braku dowodów, że Skarżąca uzyskuje dochód z innych źródeł, które nie zostały przedstawione. Twierdzenia takie prowadzą do absurdalnej sytuacji, w której Skarżąca zostaje obciążona wykazywaniem faktów, które nie mają miejsca. Za nieprawdziwe i sprzeczne z zawartymi w sprzeciwie wyjaśnieniami autor zażalenia uznał twierdzenie Sądu, że cały przychód z działalności gospodarczej został pochłonięty przez koszty prowadzenia tej działalności. Takie twierdzenie nie znajduje również potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. W sprzeciwie datowanym na dzień 1 września 2015 r. Skarżąca wyjaśniała, że kwoty ze sprzedaży towarów były na bieżąco wydatkowane, jednak nie tylko na koszty działalności, ale na pokrycie podstawowych potrzeb skarżącej oraz spłaty drobnych krótkoterminowych pożyczek. W związku z powyższym twierdzenie zawarte na str. 1 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, należy uznać za nieprawidłowe. W treści sprzeciwu Skarżąca jednoznacznie wskazała, że środki uzyskiwane z działalności wystarczają na jej utrzymanie. Dodatkowo wskazano, że udało jej się spłacić drobne krótkoterminowe pożyczki. Skoro więc Skarżąca nie uzyskuje żadnych dochodów, jak twierdzi Sąd, skąd posiadała środki na spłatę pożyczek? W chwili obecnej twierdzenia Sądu nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Sąd skupił się wyłącznie na dokumentach pierwotnie złożonych wraz z wnioskiem. W tej konkretnej sytuacji dokumenty te nie są w pełni miarodajne, w sytuacji gdy składanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nastąpiło w bardzo szczególnym momencie dla sytuacji majątkowej Skarżącej - po wyczerpaniu wszelkich wcześniej zgromadzonych środków i niecałe dwa tygodnie po rozpoczęciu przez nią działalności gospodarczej. Wyłącznie bardzo niewielki odsetek przedsiębiorców po dwóch tygodniach działalności notuje jakiekolwiek zyski. Po okresie bezrobocia Skarżąca zebrała wszelkie posiadane jeszcze zasoby (w tym ze sprzedaży jedynego wartościowego i wolnego od obciążeń majątku, czyli samochodu) i przeznaczyła je na inwestycje. Inwestycja ta jak na razie przynosi minimalne przychody pozwalające (z trudem) na zaspokojenie podstawowych potrzeb Skarżącej, przy założeniu, że w dalszym ciągu generuje ona zadłużenie (np. rosnące zaległości wobec ZUS). Przedstawione w postępowaniu dowody potwierdzają te fakty. Autor zażalenia wskazał, że Skarżąca nie będąc obywatelem polskim nie ma możliwości korzystania z wszystkich form finansowania dostępnych w Polsce. Sąd nie odniósł się do przedkładanych przez Skarżącą dokumentów i składanych wyjaśnień, a jedynie powielił ustalenia referendarza sądowego. Odnosząc się do naruszenia art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka wskazano, że z przedłożonych dokumentów jednoznacznie wynika, iż Skarżąca, w chwili obecnej nie jest w stanie uiścić wypłaty w wysokości 1 978 zł. Prowadzona od niedawna działalność gospodarcza nie pozwala Skarżącej poczynić oszczędności, z których mogłaby zapłacić ww. kwotę. Zobowiązanie jej do zapłaty tej kwoty spowoduje, że chcąc skorzystać z prawa do sądu, będzie ona zmuszona zaciągnąć kolejne zobowiązanie w celu pokrycia wpisu od skargi. Skarżąca ma bardzo ograniczone możliwości zaciągania takich zobowiązań - nie ma bowiem majątku pozwalającego na zabezpieczenie długu (co prawda jest właścicielką domu, ale nieruchomość ta obciążona jest hipoteką zabezpieczającą kredyt na jej zakup, a ponadto organy podatkowe zabezpieczyły na nim zobowiązanie podatkowe będące przedmiotem sporu). W tej sytuacji Skarżąca może skorzystać wyłącznie z ofert "parabanków" lub lichwiarzy. Taka sytuacja powinna być odczytana jako ograniczenie prawa do sądu. Sąd w wydanym postanowieniu nie zakwestionował, faktu, że Skarżąca jest osobą znajdującą się w trudnej sytuacji życiowej. Wręcz przeciwnie, podstawa odmowy jest fakt, że Skarżąca znajduje się w sytuacji tak złej, iż Sąd uznał ją za niewiarygodną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z art. 243 § 1 zd. 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 252 p.p.s.a. stawia wymóg, by wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierał oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodowym oraz dodatkowo, gdy wniosek składa osoba fizyczna dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenia strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jak wyżej wspomniano, wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Należy również wziąć pod uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Wprowadzona została bowiem jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny. Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona niedopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem. Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do nie możności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy. O nieograniczającym prawa do sądu charakterze opłat sądowych wypowiedział się Europejski Trybunał Praw Człowieka, oceniając zasadność ich pobierania na gruncie art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W wyroku w sprawie 6289/73 Airey v. Ireland, § 20 i n. stwierdził, że uzależnienie skorzystania z określonego środka prawnego od wniesienia określonej opłaty samo w sobie nie jest sprzeczne z Konwencją. Obowiązek ten nie może jednak blokować możliwości korzystania z określonego środka. Muszą zatem istnieć odpowiednie mechanizmy, dzięki którym możliwe będzie zwolnienie strony od obowiązku uiszczenia opłaty, jeśli niemożność jej poniesienia blokuje dostęp do sądu. Artykuł 6 Konwencji nie gwarantuje prawa do zwolnienia od kosztów, jednak państwa-strony muszą dbać o to, aby z powodów ekonomicznych nie uniemożliwiać korzystania z prawa do sądu (por. P. Hofmański, A. Wróbel, Komentarz do art. 6, w: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podatkowych Wolności. Komentarz do art. 1-18. Tom I, red. L. Garlicki, P. Hofmański, A. Wróbel, Warszawa 2010, Legalis). W zawiązku z tym prawo dostępu do sądu, składające się na ogólnie pojmowane prawo do sądu, może być ograniczone koniecznością poniesienia opłat sądowych (postanowienie NSA z dnia 23 listopada 2010 r., II FZ 486/10). Należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji wskazał na rozbieżności między twierdzeniami Skarżącej. Omówił wątpliwości związane z ze źródłem finansowaniem wydatków bytowych strony. Wątpliwości te podziela również Naczelny Sąd Administracyjny. Skarżącą sama twierdzi, że kwoty ze sprzedaży towarów były na bieżąco wydatkowane, jednak nie tylko na koszty działalności, ale na pokrycie podstawowych potrzeb Skarżącej oraz spłaty drobnych krótkoterminowych pożyczek. Skarżąca reprezentowana jest również przez pełnomocnika z wyboru. Powyższe oznacza, że strona dysponuje środkami finansowymi, jednak ani jej oświadczenia, ani dokumenty dołączone do sprzeciwu nie rozwiewają wątpliwości co do ich wysokości. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawione w zażaleniu argumenty nie usuwają wątpliwości co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Z tych też względów zażalenie należało oddalić na podstawie art. 184 w zw. art. 197 § 2 p.p.s.a. [pic]