II FZ 4/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 17 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Wr 1152/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 5 marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2011 r. postanawia: oddalić zażalenie.

1. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2014 r., I SA/Wr 1152/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił J.K. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego, w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 5 marca 2013 r., nr [...], w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2011 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA we Wrocławiu podał, że postanowieniem z dnia 4 listopada 2013 r., I SA/Wr 1152/13, tenże Sąd odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego. 2.2. Postanowieniem z dnia 11 lutego 2014 r., II FZ 1584/13, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na powyższe postanowienie. 2.3. Wyrokiem z dnia 14 maja 2014 r., I SA/Wr 1152/13, WSA we Wrocławiu oddalił skargę skarżącego na ww. decyzję Kolegium. Na etapie składania wniosku o sporządzenie uzasadnienia do tego wyroku skarżący wniósł o zwolnienie go od opłaty kancelaryjnej za sporządzenie i doręczenie mu uzasadnienia do ww. wyroku, jak również o zwolnienie go od kosztów sądowych w postępowaniach kasacyjnych oraz o ustanowienie doradcy podatkowego w celu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej od ww. wyroku z dnia 14 maja 2014 r. Zgłoszony wniosek motywował brakiem środków na pokrycie kosztów sądowych, w tym także na opłacenie usług prawnych doradcy podatkowego. Podkreślił, że aktualnie pozostaje bez pracy. Z treści zawartego w tym wniosku oświadczenia wnioskodawcy o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, a źródłem utrzymania jest kwota 700 zł (brutto), otrzymywana tytułem "bezumownego odszkodowania". Z treści tego wniosku wynika również, że skarżący nie posiada oszczędności, ani innych kosztowności, a jedynym jego majątkiem jest niedokończony pawilon handlowo-usługowy. 2.4. Pismem z dnia 19 sierpnia 2014 r. stanowiącym wykonanie zarządzenia Referendarza sądowego WSA we Wrocławiu z dnia 13 sierpnia 2014 r., wezwano skarżącego do przedłożenia, w terminie 7 dni od doręczenia wezwania: oświadczenia o wszystkich osobach mieszkających wspólnie ze skarżącym oraz o źródłach i wysokości ich dochodów; zeznania podatkowego skarżącego i jego żony za 2013 r.; kopii decyzji ZUS z marca 2014 r. wraz z wykazaną wysokością emerytury żony skarżącego; określonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków na utrzymanie ze wskazaniem źródeł ich finansowania; wydruków historii bankowych, lokat bankowych oraz kart kredytowych posiadanych przez skarżącego i jego żonę za maj, czerwiec i lipiec 2014 r.; oświadczenia o posiadanych środkach transportu oraz innych oświadczeń i dokumentów, które uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Wezwanie to zostało doręczone wnioskodawcy w dniu 1 września 2014 r. Pismem z dnia 2 września 2014 r. (data wypływu - 5 września 2014 r.), skarżący wniósł o przedłużenie terminu wyznaczonego mu w piśmie z dnia 19 sierpnia 2014 r. do dnia 15 września 2014 r. 2.5. Postanowieniem z dnia 29 września 2014 r., doręczonym wnioskodawcy w dniu 17 października 2014 r., Referendarz sądowy WSA we Wrocławiu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. 2.6. Skarżący w ustawowym terminie wniósł sprzeciw od ww. postanowienia, podkreślając, że jest bezrobotny, a nadto zarzucając, że prawo do zwolnienia od kosztów sądowych gwarantuje stronie art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej w skrócie: Konstytucja RP), a także art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.; dalej w skrócie: Konwencja). Podniósł również, że nie może samodzielnie sporządzić skargi kasacyjnej w sprawie. 2.7. Sąd pierwszej instancji z urzędu wskazał, że treść wniosku o przyznanie prawa pomocy jaki skarżący złożył na etapie już po ogłoszeniu wyroku z dnia 14 maja 2014 r. jest niemalże identyczna z treścią poprzedniego wniosku strony w tym zakresie, a o zasadności którego orzekał Sąd w powołanym powyższej postanowieniu z dnia 4 listopada 2013 r. Wymaga przy tym podkreślenia, że z treści pierwszego wniosku strony, ponad wyżej podane informacje wynika, że skarżący posiada zadłużenie na kwotę 57.300 zł (w związku z pożyczką udzieloną mu na budowę pawilonu handlowo-usługowego) oraz że jego druga żona posiada majątek osobisty z pierwszego małżeństwa oraz otrzymuje świadczenie emerytalne. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, WSA we Wrocławiu stwierdził, że poddając ocenie w myśl art. 165 p.p.s.a. drugi wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, nie stwierdził przesłanek do zmiany postanowienia z dnia 4 listopada 2013 r. Skarżący nie wykazał bowiem spełnienia przesłanek do takiej zmiany. Treść drugiego wniosku o przyznanie prawa pomocy nawiązuje do okoliczności, które znane były Sądowi na dzień rozpoznawania poprzedniego wniosku strony. Dodać przy tym należy, że podobnie jak w przypadku poprzedniego wniosku z zakresu prawa pomocy, skarżący nie udokumentował swojej sytuacji materialnej w sposób, który uzasadniałby przyjęcie, że skarżący spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie wnioskowanym. Podobnie jak w przypadku pierwszego wniosku, powodem odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy był przede wszystkim fakt, że skarżący deklarowanych we wniosku okoliczności nie poparł, ani nie uzupełnił (pomimo wezwania) żadnymi dokumentami. W wykonaniu zarządzenia Referendarza sądowego WSA we Wrocławiu z dnia 13 sierpnia 2014 r., pismem z dnia 19 sierpnia 2014 r., skarżący został wezwany do przedłożenia m.in. : oświadczenia o wszystkich osobach mieszkających wspólnie ze skarżącym oraz o źródłach i wysokości ich dochodów; zeznania podatkowego skarżącego i jego żony za 2013 r.; kopii decyzji ZUS z marca 2014 r. wraz z wykazaną wysokością emerytury żony skarżącego; określonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków na utrzymanie ze wskazaniem źródeł ich finansowania; wydruków historii bankowych; oraz innych oświadczeń i dokumentów, które uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżący nie przedłożył dokumentacji, do której został wezwany. Co się tyczy odmowy przyznania stronie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu Sąd pierwszej instancji wskazał, że przesłanką do ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie są przepisy prawa, które wymagają, by określone czynności procesowe były podejmowane przez fachowego pełnomocnika (jak w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej), ale sytuacja materialna wnioskodawcy. Innymi słowy, przesłanki prawne przyznania zwolnienia od kosztów sądowych oraz przyznania pełnomocnika z urzędu są tożsame. Z tych względów, odmowa przyznania skarżącemu na etapie skargi kasacyjnej pełnomocnika z urzędu nie stanowi naruszenia prawa strony do sądu, w którym to kierunku zmierzały zarzuty skarżącego podniesione w sprzeciwie. Prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex nr 75481). Jeżeli dostęp jednostki do sądu zostaje ograniczony w ramach obowiązujących procedur prawnych (w tym przypadku z uwagi na niespełnienie przez skarżącego przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), to tak rozumiane ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji. Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu w postaci odmowy udzielenia żądanej przez niego ochrony w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. 4. Stanowisko skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA we Wrocławiu, skarżący zaskarżył je w całości i wniósł o "ponowne rozpoznanie przez Naczelny Sąd Administracyjny przedstawionych okoliczności dotyczących prawa pomocy, gdyż odmowa przyznania mu prawa pomocy jest blokowaniem prawa do sądu (por. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji)". Skarżący podniósł, że w piśmiennictwie podnosi się, że jeżeli koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie wniesienie skargi, a tym samym realizację swoich praw do sądu. Skarżący sformułował w zażaleniu wniosek o zmianę lub uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia WSA we Wrocławiu, a także o zasądzenie kosztów postępowania. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, że skarżący uchylając się od przedłożenia dokumentów źródłowych, wskazanych w doręczonym mu zarządzenia Referendarza sądowego WSA we Wrocławiu z dnia 13 sierpnia 2014 r. (k. 121 akt sądowych), do czego był zobowiązany na podstawie art. 255 p.p.s.a., nie wykazał zasadności przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Treść drugiego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy nawiązywała do okoliczności, które znane były Sądowi pierwszej instancji w dniu rozpoznawania poprzedniego wniosku strony, a poprzez nieudokumentowanie sytuacji materialnej w sposób, który uzasadniałby przyjęcie, że poprzez zmianę okoliczności skarżący spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie wnioskowanym, skarżący nie wykazał zasadności swojego ponownego wniosku. W tym stanie rzeczy prawidłowo WSA we Wrocławiu na podstawie art. 165 p.p.s.a. odmówił zmiany swojego wcześniejszego postanowienia z dnia 4 listopada 2013 r., I SA/Wr 1152/13. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Dopiero zestawienie z sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. O ile sąd jest w stanie określić wysokość kosztów sądowych na danym etapie postępowania, to dla zrekonstruowania drugiego elementu powyższego porównania, tj. sytuacji majątkowej wnioskodawcy, kluczowe jest prawidłowe, precyzyjne i nie budzące wątpliwości zobrazowanie swojej kondycji finansowej przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy. 5.3. W rozpoznawanej sprawie prawidłowo WSA we Wrocławiu stwierdził, że podniesiona przez skarżącego w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczność, że skarżący nie jest zatrudniony była już zgłaszana na etapie pierwszego wniosku strony, a jak wynika z uzasadnienia postanowienia tego Sądu z dnia 4 listopada 2013 r., okoliczność ta nie mogła sama w sobie rzutować automatycznie na uwzględnienie wniosku strony, skoro skarżący nie podał wysokości źródła dochodu (emerytury) swojej obecnej żony (powołując się na to, że nie wyraziła ona zgody na ujawnienie tej informacji), jak również, nie wykonał innych obowiązków do których został wezwany (nie przedłożył m.in. - dokumentów potwierdzających źródło i wysokość utrzymania swojego i małżonki oraz wyjaśniających wysokość otrzymywanego odszkodowania; nie udokumentował wysokości niezbędnych, miesięcznych wydatków na utrzymanie). Dokumentów wymaganych na etapie pierwszego wniosku skarżący nie złożył także ubiegając się po raz drugi o przyznanie mu tego prawa, pomimo powtórnego wezwania o ich przedłożenie oraz samego wniosku skarżącego o przedłużenie terminu do ich przedstawienia do dnia 15 września 2014 r. Jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, konsekwencje prawne zaniechania przedłożenia przez skarżącego wymaganej dokumentacji musiały być skarżącemu znane, nie tylko z uwagi na pouczenie zawarte w piśmie z dnia 19 sierpnia 2014 r., że w przypadku niewykonania nałożonego na stronę obowiązku, zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy będzie oceniana na podstawie akt sprawy, ale przede wszystkim z uwagi na treść ww. postanowienia WSA we Wrocławiu z dnia 4 listopada 2013 r., w którym Sąd pierwszej instancji wskazał na niewykazanie przez skarżącego przesłanek do przyznania mu wnioskowanego prawa. 5.4. Reasumując należy stwierdzić, że w świetle (1) powtórzenia oświadczeń skarżącego w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz (2) ponownego niewywiązania się z obowiązku przedłożenia dokumentów źródłowych (art. 255 p.p.s.a.) na pełną aprobatę zasługuje ocena stanu faktycznego przeprowadzona przez Sąd pierwszej instancji oraz konkluzja, że skarżący nie wykazał zasadności przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W konsekwencji WSA we Wrocławiu odmówił zmiany na podstawie art. 165 p.p.s.a. swojego wcześniejszego postanowienia z dnia 4 listopada 2013 r., odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy. Podniesione przez skarżącego w zażaleniu argumenty - odnoszące się do przysługującego mu prawa do sądu - nie przemawiają za uchyleniem zaskarżonego postanowienia, bowiem – jak prawidłowo i precyzyjnie wyjaśnił Sąd pierwszej instancji – jeżeli dostęp jednostki do sądu zostaje ograniczony w ramach obowiązujących procedur prawnych (w tym przypadku z uwagi na niespełnienie przez skarżącego przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), to tak rozumiane ograniczenie tego prawa nie jest sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji (por. s. 5-6 zaskarżonego postanowienia). Korzystając z prawa pomocy skarżący jest zobowiązany (podobnie jak sąd i każdy inny uczestnik postępowania) do przestrzegania przepisów postępowania, w tym art. 199 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. 5.5. W związku z tym, że zaskarżone postanowienia WSA we Wrocławiu w pełni odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.