II FZ 37/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. R. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1683/12 w sprawie ze skargi K. R. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w Krakowie z dnia 24 sierpnia 2012r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 i 2009 r. postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie, 2) przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej.

II FZ 37/15 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1683/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek K. R. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w Krakowie z dnia 24 sierpnia 2012 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 i 2009 rok. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że postanowieniami z dnia 11 października 2013 r. WSA w Krakowie przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od wpisu sądowego w dwóch sprawach rozpoznawanych obecnie pod wspólną sygnaturą I SA/Kr 1683/12, skarżący nie wniósł zaś zażalenia na to postanowienie. Wraz ze skargą kasacyjną od wyroku WSA w Krakowie z dnia 12 grudnia 2013 r. skarżący zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. Skarżący podał, że posiada mieszkanie o wartości ok. 150.000 zł, obciążone hipoteką umowną oraz przymusowymi na rzecz naczelnika urzędu skarbowego. Wyjaśnił ponadto, że nie osiąga dochodu, a od dnia 3 lutego 2014 r. jego działalność gospodarcza jest zawieszona. Wezwany do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych skarżący podał, że jego zadłużenie powiększyło się o odsetki ustawowe i umowne. Skarżący podał, że uzyskuje środki finansowe od rodziców w kwocie ok. 1.000 zł miesięcznie, a właścicielem nieruchomości, w której zamieszkuje, jest jego brat. Skarżący przedstawił dodatkowo wyciąg z rachunku bankowego i wniósł o przedłużenie terminu do przedłożenia dodatkowych dokumentów, czego jednak nie uczynił pomimo uwzględnienia tego wniosku. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2014 r. Referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie od tego orzeczenia skarżący podniósł, że "przedłożył już wcześniej wszystkie dokumenty wskazujące na jego sytuację majątkową, a następnie uzupełnił je dokumentami wskazującymi, że sytuacja ta uległa dalszemu pogorszeniu". Wskazano na "brak polepszenia sytuacji majątkowej wnioskodawcy, a wręcz jej pogorszenie wobec zwiększenia zadłużenia o odsetki ustawowe i umowne". O pogorszeniu sytuacji skarżącego świadczyć ma fakt, że jest zmuszony do korzystania z pomocy rodziców. W piśmie procesowym z dnia 17 października 2014 r. skarżący wskazał, że: prawomocnym wyrokiem rozwiązano jego małżeństwo przez rozwód, a obecnie zamieszkuje u rodziców; posiada na utrzymaniu dzieci, jednak jest w stanie im pomóc jedynie w minimalnym stopniu; nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, jednak poszukuje zatrudnienia we własnym zakresie; z podejmowanych prac dorywczych uzyskuje ok. 1.500 zł miesięcznie, niekiedy uzyskując środki finansowe od rodziców; nie utrzymuje żadnych środków pomocy społecznej; nie jest w stanie partycypować w kosztach utrzymania mieszkania, a cały swój niestabilny przychód przeznacza na koszty transportu związane z poszukiwaniem pracy i pracami dorywczymi, opłatę za telefon oraz wydatki na żywność, leczenie i środki czystości. Skarżący wyjaśnił, że nadal aktualna jest informacja dotycząca stanu składników majątkowych będących w posiadaniu skarżącego i nie doszło do podziału majątku byłych małżonków. W piśmie podano również, że zadłużenie skarżącego powiększyło się o kwoty odsetek, a w prowadzonym wobec niego postępowaniu egzekucyjnym nie przeprowadzono dotąd licytacji zajętych pojazdów. Do pisma dołączono kopię wyroku rozwodowego, obwieszczenia o licytacji, wyciągu z historii operacji na rachunku bankowym, harmonogram spłaty kredytu hipotecznego oraz kopię dokumentów podatkowych, w tym zeznania PIT-36L, w którym skarżący wykazał stratę w kwocie 1.228 zł przy przychodach na poziomie 11.000 zł w 2013 r. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wniosek oddalił. Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie skarżącemu zostało już przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu od skarg inicjujących niniejsze postępowanie, zaś skarżący nie zaskarżył przytoczonego postanowienia. Wskazując na cechy postępowania wywołane kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy Sąd stwierdził, że jedyną znaczącą zmianą sytuacji życiowej skarżącego, jaka nastąpiła po wydaniu ww. postanowienia, było rozwiązanie jego małżeństwa. Zauważono przy tym, że już poprzednio Sąd przyznawał skarżącemu prawo pomocy mając na uwadze faktyczną separację małżonków, a zatem oceniając sytuację finansową skarżącego nie brał pod uwagę dochodów jego żony. Sąd wskazał, że skoro w skład aktualnych dochodów skarżącego wchodzą nie tylko środki pożyczone lub darowane przez najbliższych, ale również środki pochodzące z wykonywanej przez skarżącego działalności to nastąpiła minimalna poprawa jego sytuacji finansowej. Dalej stwierdzono, że wzrastająca kwota odsetek od zadłużenia skarżącego nie zmienia jego aktualnej sytuacji majątkowej w zasadniczy sposób - ocenę taką uzasadnia fakt, iż skarżący nie wykazał by wzrost kwoty odsetek prowadził do rozszerzenia postępowania egzekucyjnego o kolejne składniki mienia skarżącego czy też w jakikolwiek sposób umniejszał aktualne możliwości płatnicze skarżącego. W zażaleniu na to postanowienie skarżący zaskarżył je w całości, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, a to w szczególności art. 243 § 1 w zw. z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", polegające na odmówieniu zwolnienia od kosztów sądowych w całości pomimo wykazania, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W związku z powyższym skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy WSA w Krakowie do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępnie podnieść trzeba, że słusznie wskazał WSA w Krakowie, odwołując się przy tym do wypracowanego orzecznictwa w tym zakresie, iż w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku, zaś jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie. Należy w związku z powyższym podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje w niniejszym postępowaniu zażaleniowym wyłącznie prawidłowość oceny Sądu pierwszej instancji, co do zaistnienia wspomnianej przesłanki uzasadniającej zmianę orzeczenia wpadkowego, a określonej w art. 165 p.p.s.a. Zgodnie ze wskazaną regulacją (art. 165 p.p.s.a.) postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy okolicznością taką będzie w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy (postanowienie NSA z dnia 8 sierpnia 2014 r., sygn. akt II OZ 746/14 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej: CBOSA). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że na gruncie niniejszej sprawy zachodzą dwa czynniki, które rozpatrywane łącznie przekonują do uznania, iż doszło do zmiany okoliczności sprawy, która prowadzić musi do konkluzji, że uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej mogłoby wiązać się z uszczerbkiem koniecznego utrzymania strony oraz jej rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Po pierwsze, jak zauważył Sąd pierwszej instancji, znaczącą zmianą sytuacji życiowej skarżącego, jaka nastąpiła po wydaniu poprzednich postanowień w przedmiocie prawa pomocy, było rozwiązanie jego małżeństwa. Sąd jednak nie przypisał tej okoliczności dostatecznej wagi, podnosząc, że przyznając skarżącemu poprzednio prawo pomocy Sąd miał na uwadze faktyczną separację małżonków. Podnieść trzeba, że w orzecznictwie sądów administracyjnych często podnosi się, że małżonkowie, między którymi istnieje rozdzielność majątkowa, są obowiązani do wzajemnej pomocy (por. m.in. postanowienia NSA z dnia 2 czerwca 2015 r., sygn. akt II FZ 365/15, CBOSA). Obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodziny i opiekuńczy (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej: "k.r.o.") i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11, CBOSA). Tym samym, jest to okoliczność o istotniejszym znaczeniu, niż wynika to z ustaleń Sądu pierwszej instancji i niezależnie od tego, że w prawomocnych postanowieniach, którym przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego, WSA w Krakowie podniósł, że na ocenę sytuacji finansowej skarżącego nie wpływają ewentualne dochody i zobowiązania żony, orzeczenie rozwodu znacząco pogorszyło sytuację skarżącego w stosunku do ww. obowiązków wynikających z k.r.o. Do tego dodać trzeba, że Sąd orzekł rozwód małżeństwa skarżącego z jego winy, co – jak podkreśla się w piśmiennictwie – ma dużą doniosłość dla innych rozstrzygnięć, w szczególności o zasądzeniu alimentów dla współmałżonka, a nawet dla ewentualnego żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (por. T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2005, s. 136 [za:] G. Jędrzejek, Komentarz do art. 57 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stan prawny: 1 stycznia 2013 r., LEX). Po drugie, należy zauważyć, że ponowny wniosek dotyczący prawa pomocy skarżący złożył już po wydaniu przez Sąd pierwszej instancji (w dniu 12 grudnia 2013 r.) wyroku w sprawie oddalającego skargi, wnosząc go wraz ze skargą kasacyjną od tego wyroku. Wskazać przy tym można na fragment uzasadnienia postanowienia z dnia 11 października 2013 r., zapadłego w niniejszej sprawie, w którym wskazano, że na ówczesnym etapie postępowania obowiązek fiskalny stanowił przeszkodę dla skorzystania przez skarżącego z konstytucyjnego prawa do sądu. Stwierdzić trzeba, że nastąpiła zmiana okoliczności sprawy w stosunku do tej, która była wcześniej przedmiotem oceny, gdyż w niniejszej sprawie zapadł wyrok Sądu pierwszej instancji, zaś skarżący motywuje ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy chęcią opłacenia wpisu od skargi kasacyjnej od tegoż wyroku (por. postanowienia NSA: z dnia 20 października 2005 r., sygn. akt II FZ 651/05 oraz z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt II FZ 196/09, CBOSA). Na wcześniejszym etapie postępowania zaś, jak słusznie wskazuje skarżący choćby w zażaleniu, postanowienie Sądu pierwszej instancji czyniło zadość jego potrzebom, teraz jednak już nie. Naczelny Sąd Administracyjny nadmienia przy tym, że nie w każdej sytuacji kiedy stronie zostaje przyznane prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi, wydanie wyroku oddalającego skargę (skargi) uzasadnia zmianę rozstrzygnięcia w zakresie zwolnienia od wpisu na kolejnym etapie postępowania. Mając jednak na uwadze, że nie jest to jedyna zmiana, jaka miała miejsce w niniejszej sprawie - poza wskazanymi wyżej można jeszcze wskazać na pomniejszą okoliczność polegającą na powiększeniu się kwoty odsetek – Sąd uznaje za zasadne wziąć i tę kwestię pod uwagę w zakresie ustalenia, czy zmiana, jaka zaszła w niniejszej sprawie, spełnia wymagania stawiane zmianie, o której mowa w art. 165 p.p.s.a., to znaczy: czy uzasadnia modyfikację dotychczasowego rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny uznaje, że powyższe okoliczności, co istotne - oceniane łącznie - uzasadniają twierdzenie, iż w sprawie doszło do takiej zmiany okoliczności sprawy, która uzasadnia przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. Doszło bowiem do pogorszenia – i tak już złej, co wynika z postanowień, którym przyznano skarżącemu prawo pomocy – kondycji finansowej wnioskodawcy (rozwód z jego winy, zwiększenie się kwoty odsetek), znalazł się on również obecnie w takiej sytuacji, w której pojawiły się koszty (wpis od skargi kasacyjnej), do których ponoszenia nie był wcześniej zobowiązany (wydanie wyroku oddalającego skargi). Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 tej ustawy, orzekł jak w sentencji.