II FZ 1053/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. P. L. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 października 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 86/14 w sprawie ze skargi J. P. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 11 września 2013 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie.

II FZ 1053/15 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 29 października 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 86/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. P. L. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi skarżącego na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 11 września 2013 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Z uzasadnienia Sądu pierwszej instancji wynika, że wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Uiścił przy tym wymagalny wpis sądowy (100 zł) od skargi, występując o jego zwrot w przypadku pozytywnego załatwienia wniosku. Wyjaśnił, że prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi straty. Oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, która osiąga dochody z tytułu renty rodzinnej (2.300 zł miesięcznie) i jest współwłaścicielem zabudowanych nieruchomości rolnych. Wskazał na swoje i matki zobowiązania kredytowe. Dodał, że w przeszłości miał wypadek, którego skutki wciąż odczuwa. Otrzymane odszkodowanie przeznacza na bieżące wydatki, w tym związane z rehabilitacją. Postanowieniem z 14 marca 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, gdyż nie wykazał on, że nie posiada możliwości partycypowania w kosztach postępowania sądowego. W październiku 2014 r. skarżący wystąpił z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, oświadczając, że obecnie prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i synem. Postanowieniem z 20 stycznia 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, gdyż nie wykazał on, że jako przedsiębiorca nie posiada środków finansowych w celu partycypowania w kosztach postępowania sądowego (100 zł tytułem wpisu od zażalenia) i ustanowienia we własnym zakresie profesjonalnego pełnomocnika. W sprzeciwie skarżący podtrzymał swój wniosek i oświadczył, że zawiesił działalność gospodarczą i poszukuje pracy. Powtórzył, że nie posiada środków finansowych niezbędnych do obrony swoich interesów, także z powodu problemów psychofizycznych. Postanowieniem z 27 lutego 2015 r. Sąd odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy ze względu na oczywistą bezzasadność skargi. Postanowieniem z dnia 11 maja 2015 r., sygn. akt II FZ 341/15, NSA uchylił ww. postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, wskazując na poważne wątpliwości co do oczywistej bezzasadności skargi. Postanowieniem z dnia 29 maja 2015 r. WSA w Warszawie ponownie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, gdyż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie przedłożył zeznania podatkowego za 2013 r. o wysokości przychodu z działalności gospodarczej, który jest miarodajny dla oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego jako przedsiębiorcy. Nie przedłożył nadto wyciągów z rachunków bankowych i nie wskazał źródeł utrzymania. Nie wyjaśnił zatem jaka jest jego rzeczywista sytuacja majątkowa. Postanowieniem z 11 sierpnia 2015 r. NSA uchylił ww. postanowienie, gdyż Sąd pierwszej instancji przeprowadził nieprawidłową oceną dokumentów źródłowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpoznając ponownie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, pismem z 2 września 2015 r. wezwał skarżącego do nadesłania wyciągu z rachunków bankowych (i lokat) skarżącego oraz jego żony za ostatnie trzy miesiące (historia operacji), z których będzie wynikało do kogo należy rachunek, wykazania zobowiązań kredytowych oraz kopii umów pożyczek od osób prywatnych, wskazania wysokości wydatków na bieżące utrzymanie skarżącego i rodziny (dowody opłat za energię, gaz, wodę, leki, itp.), nadesłanie dokumentu potwierdzającego zawieszenie działalności gospodarczej, złożenia zaświadczenia z właściwej jednostki d/s opieki społecznej o sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy, nadesłania zeznania podatkowego skarżącego i jego żony za 2014 r. oraz wskazania wszystkich aktualnych źródeł utrzymania, w tym wysokości dochodu z prac dorywczych. Odpowiadając na powyższe wezwanie Sądu, skarżący między innymi wyjaśnił, że żona otrzymuje zasiłek rodzinny w wysokości 77 zł netto miesięcznie i otrzymała także dwa "becikowe". Wskazał, że miesięczna kwota dochodów z tytułu prac dorywczych nie jest stała (jednego tygodnia jest to kwota 100 zł, innego 500 zł), w czerwcu 2015 r. wynosiła 500 zł, zaś we wrześniu 900 zł i w całości kwoty te przeznaczył na utrzymanie swojej rodziny i bieżące "życie". Skarżący nie przedstawił żądanej kopii swojego zeznania podatkowego za 2014 r. powołując się na "trudności w komunikacji z poprzednim biurem księgowym". Dodać należy, że z tych samych względów skarżący nie przedłożył kopii zeznania podatkowego za 2013 r. W zaskarżonym postanowieniu WSA w Warszawie podniósł, że w latach 2013 – 2015 skarżący prowadził działalność gospodarczą, w ramach której osiągał przychody. Wskazano, że o prowadzeniu przez skarżącego działalności gospodarczej i osiąganiu z tego tytułu przychodów (dochodów) świadczy m.in. historia jego operacji bankowych, w świetle której skarżący dokonywał przelewów z rachunku bankowego związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą na inny swój rachunek, z którego dokonywał przelewów własnych i tytułem spłaty rat dotyczących kredytów bankowych. Analiza operacji bankowych skarżącego i jego argumentacji uzasadnia wniosek, że skarżący prowadząc działalność transportową wystawiał znaczną ilość faktur. Sąd podkreślił, że skarżący nie przedstawił wyciągów bankowych lub dokumentów potwierdzających operacje bankowe dokonywane na jego rachunku bankowym związanym z działalnością gospodarczą. Nie przedstawił także dokumentacji dotyczącej operacji bankowych na 2 rachunkach prowadzonych przez I. [...] S. A. Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że w toku długotrwałego postępowania, pomimo inicjatywy dowodowej ze strony Sądu, skarżący nie przedstawił wiarygodnych informacji dotyczących jego faktycznej sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych. Sąd podniósł, że skoro skarżący ukrywał swoje dochody (przychody) osiągane w 2013 r. przed właściwym miejscowo organem podatkowym (za 2014 r. Sąd pozbawiony został możliwości dokonania ustaleń, gdyż skarżący nie przedstawił kopii zeznania podatkowego), nie wskazywał ich wysokości za lata 2013 – 2014 na potrzeby postępowania w przedmiocie prawa pomocy, to zdaniem Sądu uznać należało, że nie wykazał on, iż nie jest w stanie partycypować w kosztach niniejszego postępowania sądowego z jego skargi, w tym dotyczących postępowań incydentalnych. Sąd podniósł także, że kwestia wypadku, który miał miejsce kilka lat temu, nie uniemożliwia skarżącemu wykorzystywania jego zdolności zarobkowych. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie, w którego obszernym uzasadnieniu wyraził swoje niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia. Skarżący przedstawił polemiczne uwagi w stosunku do motywów zaskarżonego postanowienia i opisał swoją aktualną sytuację życiową. Odwołując się do poglądów wyrażonych w orzecznictwie skarżący stwierdził, że – jego zdaniem – wykazał, iż nie jest w stanie dokonać należnej opłaty. Ponadto wniósł o zadanie pytania do Sądu Najwyższego, Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości oraz Trybunału Konstytucyjnego, czy wobec "takiej ilości spraw" wnioskodawca winien być zwolniony od kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację Sądu pierwszej instancji przedstawioną w zaskarżonym postanowieniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo - administracyjnego zawartej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.". Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1756/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl, zwana dalej: CBOSA). Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Ze wspomnianego art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że pomimo inicjatywy dowodowej ze strony Sądu, skarżący nie przedstawił wiarygodnych informacji dotyczących jego faktycznej sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych. Sąd słusznie zwrócił uwagę na niewskazanie wysokości dochodów (przychodów) osiągniętych w latach 2013, 2014 r. Zasadnie podkreślono znaczenie nieprzedstawienia wyciągów bankowych oraz dokumentów potwierdzających operacje bankowe dokonywane na rachunku bankowym związanym z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zachowanie takie musi budzić podejrzenia co do tego, czy skarżący nie ukrywa tych okoliczności, które pozwoliłyby w pełnym świetle przedstawić jego sytuacją majątkową. Dodatkowo, istotne znaczenie w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy mają liczne wątpliwości związane z prowadzeniem działalności gospodarczej w latach 2013 – 2015. Skarżący, miast zmierzać do wszelkiego ich rozwiania, podejmuje działania, które tylko mnożą kolejne wątpliwości. Co do wypadku, który miał miejsce kilka lat temu, słusznie Sąd wskazywał, że nie uniemożliwia on skarżącemu wykorzystywania jego zdolności zarobkowych. Zaznaczyć również można, że pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Zauważyć trzeba, że powołanie się na tę okoliczność nie oznacza automatycznie, iż skarżący jest zmuszony do ich sprzedaży. Wobec przedstawionych w zażaleniu rozważań dotyczących możliwości uprawiania ziemi podnieć trzeba, iż okoliczność ta świadczy raczej przeciwko wykazaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Nadto, posiadany majątek może też przynosić inne potencjalne korzyści jak np. służyć jako zabezpieczenie pożyczki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2014 r., sygn. akt I FZ 375/14, CBOSA). Skoro to skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się nie wywiązał, należy stwierdzić, że nie wykazano w zażaleniu, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak kompletnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącego nie pozwala przyjąć, że strona wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił wątpliwości skarżącego i w konsekwencji nie znalazł podstaw do wystąpienia z pytaniem prawnym, o co wnioskowano w zażaleniu. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.