II FSK 878/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Jolanta Sokołowska, Sędzia NSA Jerzy Płusa (sprawozdawca), Sędzia WSA del. Wojciech Stachurski, Protokolant Piotr Stępień, po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2019 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej B.S. i K.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 28 grudnia 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 657/16 w sprawie ze skargi B.S. i K.S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z dnia 21 czerwca 2016 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od B.S. i K.S. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 grudnia 2016 r. sygn. akt III SA/Łd 657/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę B.S. i K.S. (dalej jako "Skarżący") na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z dnia 21 czerwca 2016 r. w przedmiocie zarzutów do opisu i oszacowania wartości nieruchomości. W skardze kasacyjnej Skarżący, działając przez swojego pełnomocnika, zaskarżyli wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", zarzucili naruszenie: 1) art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "K.p.a.", w zw. z art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r. poz. 599, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "u.p.e.a.", poprzez dokonanie i uwzględnienie błędnych ustaleń faktycznych polegających na ustaleniu, że wyrokiem Sądu Okręgowego w L. [...] Wydział Cywilny z dnia 21 września 2011 r. sygn. akt [...] uznano za bezskuteczną również czynność prawną polegającą na ustanowieniu na nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...], położonej we wsi C. pod nr [...], gmina D., powiat [...], województwo [...], dla której Sąd Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą nr [...], ograniczonego prawa rzeczowego w postaci służebności osobistej polegającej na prawie użytkowania budynku mieszkalnego i gospodarczego położonego na ww. nieruchomości na rzecz Skarżących, a tym samym, że nie znajdzie zastosowania art. 112c § 3 u.p.e.a. i na skutek przyznania własności nieruchomości nie pozostanie w mocy, ujawnione przez wpis w powyższej księdze wieczystej, ww. ograniczone prawo rzeczowe w postaci służebności osobistej polegającej na prawie użytkowania budynku mieszkalnego i gospodarstwa położonego na nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...], położonej we wsi C. pod nr [...], gmina D., powiat [...], województwo [...], dla którego Sąd Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą o ww. numerze, ustanowione na rzecz Skarżących, co ostatecznie skutkowało błędnym określeniem wartości (wartości oszacowania) nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] położonej we wsi C. pod nr [...], gmina D., powiat [...], województwo [...], dla którego Sąd Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą nr [...], tj. 106 000 zł zamiast 63 300 zł; 2) art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 352 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "K.p.c.", poprzez dokonanie wykładni wyroku Sądu Okręgowego w L. [...] Wydział Cywilny z dnia 21 września 2011 r. sygn. akt [...] przez podmiot nieupoważniony oraz w sposób nieuprawniony rozszerzający zakres zastosowania tegoż rozstrzygnięcia; co miało istotny wpływ na wynik sprawy oraz skutkowało oddaleniem skargi Skarżących. Na tej podstawie Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna jest niezasadna. Jak trafnie ujął to na wstępie swoich rozważań prawnych Sąd pierwszej instancji, kwestią sporną w niniejszej sprawie jest prawidłowość przyjęcia przez organ egzekucyjny w protokole z dnia 18 listopada 2015 r., dotyczącym opisu i oszacowania zajętej w toku postępowania egzekucyjnego nieruchomości, kwoty 106 000 zł, jako stanowiącej ustaloną przez biegłego w operacie szacunkowym rynkową wartość tej nieruchomości, jednakże bez uwzględnienia obciążenia tej nieruchomości ustanowioną na niej na rzecz Skarżących służebnością osobistą w postaci prawa użytkowania znajdujących się na działce gruntu budynku mieszkalnego i gospodarczego, co jest konsekwentnie kwestionowane przez Skarżących, którzy w swojej argumentacji, także tej w skardze kasacyjnej, wskazują, że wydany na skutek pozwu złożonego przez Skarb Państwa - Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego L. w trybie art. 527 K.c. (skarga pauliańska) wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia 21 września 2011 r. sygn. akt [...] dotyczy jedynie uznania za bezskuteczną w stosunku do Skarbu Państwa umowy (czynności) darowizny rzeczonej nieruchomości dokonanej przez Skarżących na rzecz swoich dzieci (córki i syna), natomiast nie obejmuje już czynności ustanowienia na rzecz Skarżących służebności osobistej. Dyrektor Izby Skarbowej oraz akceptujący jego stanowisko Sąd pierwszej instancji zasadnie powołali się w swojej argumentacji na stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia z 14 listopada 2012 r. sygn. akt II CSK 206/12 dotyczącym zbliżonej sytuacji, w której wierzyciel w trybie skargi pauliańskiej domagał się uznania za bezskuteczne wobec niego dokonanych z jego pokrzywdzeniem czynności prawnych objętych jednym aktem notarialnym, tj. umowy darowizny nieruchomości oraz jednoczesnego ustanowienia na tej nieruchomości obciążającej ją służebności osobistej na rzecz darczyńczyni. Sądy niższych instancji uznały za bezskuteczną wobec wierzyciela umowę darowizny nieruchomości, natomiast powództwo o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej polegającej na ustanowieniu służebności osobistej mieszkania, obciążającej nieruchomość, nie zostało uwzględnione, jako że zdaniem tych sądów, pozwana, która ustanowiła ową służebność nie jest dłużniczką wierzyciela (powoda), a z kolei dłużniczka, na rzecz której ustanowiono tę służebność, na skutek tej czynności prawnej nie pogłębiła stanu swojej niewypłacalności, gdyż nie wyzbyła się w ten sposób żadnego składnika majątkowego, lecz uzyskała korzyść majątkową. Sąd Najwyższy uchylając rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego, w części, w jakiej oddalona została apelacja powoda, nie podzielił takiego toku rozumowania, zwracając na wstępie uwagę, że powód konstruując w rozpoznawanej sprawie roszczenie ze skargi pauliańskiej dokonał rozszczepienia dokonanej przez pozwane czynności prawnej na umowę darowizny i ustanowienie na rzecz darczyńczyni służebności osobistej obciążającej darowaną nieruchomość. Koncepcja podziału tej czynności została zaakceptowana przez sądy obu instancji, które rozpatrywały przesłanki właściwe dla actio pauliana, odrębnie odnośnie do każdej z opisanych czynności prawnych. Natomiast zdaniem Sądu Najwyższego, istota rzeczy tkwiła jednak w ocenie causae czynności prawnej nazwanej w akcie notarialnym umową darowizny i ustanowieniem służebności osobistej, czyli w podstawie prawnej przysporzenia przez zbywającą na rzecz nabywczyni nieruchomości. Zbywczyni przeniosła na nabywczynię własność nieruchomości, ale jednocześnie ta druga ustanowiła na jej rzecz służebność osobistą, polegającą na prawie nieodpłatnego i dożywotniego zamieszkiwania w całym domu mieszkalnym, posadowionym na tej nieruchomości. Zatem ocena podstawy prawnej przeniesienia własności nie może być w tym przypadku rozpatrywana w oderwaniu od ustanowienia służebności osobistej na rzecz zbywczyni. W konkluzji swoich rozważań, zawartych w analizowanym wyroku, Sąd Najwyższy stwierdził, że "jeżeli zatem przeniesienie przez zbywczynię na rzecz nabywczyni prawa własności przedmiotowej nieruchomości nastąpiło w zamian za ustanowienie na jej rzecz służebności osobistej, to z punktu widzenia instytucji skargi pauliańskiej stanowi ona jedną czynność prawną, a nie dwie niezależne od siebie czynności prawne w postaci umowy darowizny i ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego. Dlatego też przesłanka pokrzywdzenia wierzyciela zdefiniowana w art. 527 § 2 K.c. powinna być odnoszona do całości czynności prawnej dokonanej jednym aktem notarialnym, a nie do jej fragmentów (...)." Skarżący w swojej argumentacji przedstawionej w rozpoznawanej w niniejszej sprawie skardze kasacyjnej, odnosząc się do wniosków wyprowadzonych przez organ odwoławczy oraz Sąd pierwszej instancji z ww. wyroku Sądu Najwyższego w odniesieniu do niniejszej sprawy, zwracają uwagę, że w tej sprawie - w odróżnieniu od sprawy rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy, gdzie żądaniem o uznanie za bezskuteczne wobec wierzyciela objęte zostały dwie czynności prawne, tj. zarówno umowa darowizny jak i ustanowienie na darowanej nieruchomości służebności osobistej - wniesiony przeciwko Skarżącym przez Skarb Państwa pozew dotyczył jedynie uznanie za bezskuteczną umowy darowizny i o tej też tylko kwestii rozstrzygał wydany w granicach żądania powoda wyrok sądu cywilnego z dnia 21 września 2011 r. Odnosząc się do powyższej kwestii wskazać należy, że zarówno w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy, jak i w sprawie niniejszej, dłużnik - jak uznano działając z pokrzywdzeniem wierzyciela - wyzbył się na rzecz osoby trzeciej własności nieruchomości i w zamian za to ustanowiona została na jego rzecz przez tę osobę służebność osobista obciążająca tę nieruchomości, co było objęte jednym aktem notarialnym. W takim przypadku, zdaniem Sądu Najwyższego, które należy podzielić, z punktu widzenia instytucji skargi pauliańskiej stanowi to jedną czynność prawną. Nie są to więc, jak dowodzi się w skardze kasacyjnej dwie odrębne czynności, z których tylko jedna została objęta pozwem, a co za tym idzie wyrokiem sądu cywilnego. Konieczność dokonania łącznej oceny rzeczonej czynności prawnej w świetle przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela nie pozwala także na dokonanie postulowanego również w skardze kasacyjnej rozbicia tej czynności na poszczególne jej części i przyjęcie, że pozew Skarbu Państwa dotyczył jedynie jej części. Jak już wspomniano, we wstępnych założeniach wyroku Sąd Najwyższy uznał za niewłaściwe podejście polegające na rozszczepieniu przy konstruowaniu skargi pauliańskiej oraz przy dokonywaniu oceny jej zasadności, dokonanej z udziałem dłużnika jednej czynności prawnej na umowę darowizny nieruchomości i ustanowienie na tej nieruchomości służebności osobistej na rzecz tego dłużnika. Skoro więc sąd cywilny uwzględnił w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy skargę pauliańską wniesioną przeciwko Skarżącym przez Skarb Państwa, organy administracyjne oraz Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjęli, że uznanie bezskuteczności umowy darowizny względem wierzyciela oznacza jednocześnie bezskuteczność obciążenia zajętej nieruchomości służebnością osobistą, a rozstrzygnięcie to rozciąga się na całą czynność dokonaną z udziałem Skarżących przed notariuszem w dniu 26 maja 2007 r. Nie sposób bowiem przyjąć, że skoro w stosunku do Skarbu Państwa i działającego w jego imieniu organu podatkowego, Skarżący są nadal właścicielami rzeczonej nieruchomości, to jednocześnie są również uprawnieni z tytułu służebności osobistej w odniesieniu do tejże nieruchomości. Ponadto, jak wskazał Sąd Najwyższy w ww. wyroku, w świetle przesłanek skargi pauliańskiej, pokrzywdzenie wierzyciela nastąpiło nie tylko z powodu wyzbycia się przez dłużnika składnika majątkowego, z którego mógłby on uzyskać zaspokojenie, ale także z racji obciążenia - w ramach świadczenia wzajemnego - całej nieruchomości służebnością osobistą skuteczną erga omnes, co powoduje, że możliwość przeprowadzenia skutecznej egzekucji, w takiej sytuacji doznaje istotnego ograniczenia i ma wpływ na zakres ewentualnego zaspokojenia. Mając powyższe na uwadze za niezasadny uznać należy zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 151 P.p.s.a w zw. z wymienionymi w tej skardze przepisami K.p.a. Niezasadny jest także zarzut naruszenia ww. przepisu P.p.s.a. w powiązaniu z art. 352 K.p.c. Ten ostatni przepis adresowany jest bowiem do sądu, który wydał wyrok w postępowaniu cywilnym, w tym przypadku jest to sąd cywilny i który w drodze postanowienia rozstrzyga wątpliwości co do treści tego wyroku. Sąd pierwszej instancji nie mógł więc w sprawie niniejszej przepisu tego naruszyć. Natomiast stanowisko tego Sądu w rozpoznawanej sprawie, tj. dotyczącej zarzutów do opisu i oszacowania nieruchomości (art. 110u § 1 u.p.e.a.) opierało się głównie na wykładni przepisów dotyczących skargi pauliańskiej (art. 527 K.p.c.) na tle stanu faktycznego sprawy, przy wsparciu argumentacji zaczerpniętej ze wspomnianego wyżej wyroku Sądu Najwyższego. W tym stanie rzeczy uznając, że skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o jej oddaleniu stosownie do art. 184 P.p.s.a. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c), w zw. z pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. poz. 1804, z późn. zm.).