I SPP/Go 12/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Juszczyk-Wiśniewska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 marca 2021 r. sprzeciwu L.S. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 18 lutego 2021 r. sygn. akt I SPP/Go 12/21 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi L.S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.

L.S. wniósł skargę na wskazaną w sentencji niniejszego orzeczenia decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od ww. skargi w wysokości 1.311 zł, skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że nie ma środków do życia. Emerytura w kwocie 757 zł nie wystarcza na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest właścicielem mieszkania o pow. 54 m², w którym mieszka. Nie posiada oszczędności, wierzytelności czy innych wartościowych przedmiotów. Ponieważ treść ww. oświadczeń nie była wystarczająca do ustalenia rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego, wezwano go do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji: -dokumentów potwierdzających wysokość emerytury (przekaz pocztowy lub bankowy bądź aktualna decyzja ustalająca wysokość świadczenia), -wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych i lokat obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ciągu ostatnich trzech miesięcy, -oświadczenia, czy skarżący korzysta z pomocy finansowej czy rzeczowej ze strony państwa, osób trzecich, jeśli tak to należy wykazać ich formę i wysokość za ostatnie trzy miesiące oraz sposób wypłaty środków, -oświadczenia o kosztach utrzymania, z wyszczególnieniem kwot przeznaczanych na konkretne cele (w tym m.in. czynsz, opłaty za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telefon, telewizja, internet itp.) w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz źródeł ich finansowania. W odpowiedzi pełnomocnik skarżącego nadesłał kopię potwierdzenia wypłaty skarżącemu emerytury za październik 2020 r. w kwocie 749,77 zł, dowód zapłaty za energię z [...] stycznia 2021 r. oraz czynszu z [...] stycznia 2021 r., zawiadomienie o wysokości opłat za mieszkanie obowiązujących od 1 kwietnia 2021 r., rozliczenie zużycia gazu i wody za okres od [...] lipca 2020 r. do [...] grudnia 2020 r. oraz fakturę z [...] stycznia 2021 r. za leki. Jednocześnie pełnomocnik oświadczył, że skarżący nie korzysta z jakiejkolwiek pomocy finansowej czy rzeczowej ze strony państwa czy osób trzecich. Postanowieniem z dnia 18 lutego 2021 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Referendarz sądowy stwierdził, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący nie uczynił w pełni zadość zobowiązaniu do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji. Z kolei, oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i w przedłożonych pismach, nie są wystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, bowiem dane w nich zawarte są niepełne i budzą wątpliwości. Z zestawienia przedstawionego przez skarżącego wynika, iż suma miesięcznych wydatków znacznie przekracza ujawniony przez niego dochód. Do wyjaśnienia ww. kwestii nie przyczynił się również brak odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 2 lutego 2021 r. w zakresie aktualnie posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych czy lokat oraz ich wyciągów z ostatnich trzech miesięcy. Wątpliwości referendarza wzbudziło także oświadczenie skarżącego złożone w formularzu PPF dotyczące prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego. Pozostaje ono w sprzeczności z przedłożonym zawiadomieniem z [...] stycznia 2021 r. o wysokości opłat za mieszkanie. W rezultacie Referendarz przyjął, że skarżący nie udowodnił w sposób wystarczająco przekonujący jakoby zasługiwał na jakiekolwiek dofinansowanie z budżetu państwa. Od powyższego postanowienia pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw zarzucając: 1. naruszenie przepisu postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.") poprzez przyjęcie, że skarżący nie wykazał braku możliwości poniesienia w całości kosztów postępowania sądowoadministracyjnego z uwagi na posiadanie nieujawnionych źródeł dochodu, podczas gdy brak było w zaskarżonym postanowieniu jednoznacznego wskazania, jakie są to aktualnie istniejące, rzekomo nieujawnione źródła; 2. błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że skarżący posiada rachunki bankowe i lokaty, podczas gdy w zaskarżonym postanowieniu zostało wskazane, że skarżący "posiadał" te źródła, co zostało ustalone na podstawie akt administracyjnych wiele lat temu, a podstawą orzekania w sprawie winien być aktualny stan faktyczny, nie zaś uprzednio istniejący, 3. błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że skarżący nie prowadzi sam jednoosobowego gospodarstwa domowego, podczas gdy w zawiadomieniu o wysokości opłat za lokal mieszkalny z dnia [...] stycznia 2021 r. jedynie wskazano, że w lokalu zamieszkują dwie osoby, zaś brak jest wskazania co do wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego skarżącego z kimkolwiek. W związku z powyższym pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w całości, albowiem skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 - § 3 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W tym miejscu odnosząc się do twierdzenia pełnomocnika skarżącego, by skarżący wnosił o przyznanie prawa pomocy w całości w trybie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., a nie w zakresie częściowym, wskazać należy na treść art. 246 § 3 P.p.s.a, zgodnie z którym adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. A contrario, jeżeli strona jest już w sprawie reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (w niniejszej sprawie przez adwokata) lub pozostaje z takim pełnomocnikiem w stosunku prawnym, przyznanie jej prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest niedopuszczalne. Zatem Sąd władny był rozpoznać wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym, co do zwolnienia z ponoszonych kosztów postępowania. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści ww. przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 30 marca 2016 r. sygn. akt I GZ 134/16; wszystkie cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaznaczyć należy, że ocena sytuacji materialnej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Przypomnieć bowiem trzeba, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Instytucja prawa pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec powyższego, mając na uwadze okoliczności wynikające ze składanych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń oraz argumentów podniesionych w sprzeciwie stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brak zatem podstaw do zmiany postanowienia Referendarza sądowego z dnia 18 lutego 2021 r. Sąd podziela stanowisko Referendarza sądowego, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim zauważyć należy, że skarżący, pomimo skutecznego doręczenia mu wezwania z 2 lutego 2021 r. do przedłożenia dodatkowych dokumentów i informacji, nie uczynił w pełni zadość ww. zobowiązaniu. Z kolei, oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i w przedłożonych pismach, nie są wystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, bowiem dane w nich zawarte są niepełne i budzą słuszne wątpliwości. Skarżący wskazał, że na jego dochód składa się świadczenie emerytalne w wysokości 749,77 zł netto. Z kolei łączna kwota udokumentowanych opłat i wydatków poniesionych przez skarżącego w styczniu 2021 r. wynosi 890,67 zł. Co więcej, ww. kwota obejmuje jedynie: czynsz 500 zł, opłatę za energię 126,23 zł oraz zakup leków 264,44 zł, co oznacza, że nie zawiera innych niezbędnych wydatków, jak chociażby wyżywienia. Już jednak z ww. zestawienia wynika, że suma miesięcznych wydatków skarżącego znacznie przekracza ujawniony przez niego dochód. Trafnie zatem Referendarz uznał, iż można domniemywać, że skarżący posiada inne nieujawnione źródła dochodu, bądź zgromadzone oszczędności. Zwłaszcza, że jak oświadczył jego pełnomocnik, w piśmie z dnia [...] lutego 2021 r., skarżący nie korzysta z pomocy rzeczowej czy finansowej ze strony państwa czy osób trzecich. Zdaniem Sądu Referendarz słusznie podkreślił, iż do wyjaśnienia ww. kwestii nie przyczynił się również brak odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego z dnia 2 lutego 2021 r. w zakresie aktualnie posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych czy lokat oraz ich wyciągów z ostatnich trzech miesięcy. Tym bardziej, że jak wynika z akt administracyjnych, skarżący posiadał rachunki bankowe i założone lokaty m.in. w [...]. Powyższe w konsekwencji uniemożliwia poczynienie rzetelnych ustaleń co do faktycznej sytuacji finansowej i zdolności płatniczych wnioskodawcy. Słuszne wątpliwości Referendarza wzbudziło także oświadczenie skarżącego złożone w formularzu PPF (rubryka 6 oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach) dotyczące prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego. Pozostaje ono bowiem w sprzeczności z przedłożonym zawiadomieniem z [...] stycznia 2021 r. o wysokości opłat za mieszkanie, z którego wynika, że pod adresem zamieszkania skarżącego, w lokalu poł. w [...] zamieszkują dwie osoby i za dwie wyliczane są części składowe miesięcznych opłat np. wywóz śmieci, zaliczka na wodę i gaz. W złożonym sprzeciwie również nie wyjaśniono tych wątpliwości i nie uzupełniono dokumentów o które Strona była wzywana. Zgodnie zaś z art. 252 § 1 P.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane m.in o stanie rodzinnym. W przypadku, gdy osoba występująca o przyznanie prawa pomocy prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z inną osobą/osobami, sąd nie może ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów wnioskodawcy, albowiem zobowiązany jest uwzględnić również sytuację majątkową i dochody wszystkich osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ponieważ zwolnienie od kosztów sądowych jest uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Wbrew temu co sugeruje pełnomocnik "wspólne gospodarowanie" nie oznacza wyłącznie "pozostawanie na utrzymaniu osoby, z którą takie gospodarstwo tworzy". Zgodnie z Wielkim Słownikiem Poprawnej Polszczyzny PWN "wspólny to taki, w którym biorą udział dwie osoby lub więcej osób; wykonywany razem z kimś", natomiast "gospodarować to "dysponować czymś; zarządzać czymś" (red. A. Markowski, Warszawa, 2005, s. 1330 i 298). Jeśli osoby gospodarują wspólnie, oznacza to, że razem czymś zarządzają, dysponują. W rozpatrywanym kontekście chodzi więc o przyczynianie się do funkcjonowania wspólnoty poprzez wykonywanie na jej rzecz jakichkolwiek czynności. Możliwość zarządzania oznacza w istocie uprawnienie do współdecydowania o przeznaczeniu dochodu rodziny, a także wykonywanie części czynności związanych z codziennymi zajęciami, jak sprzątanie, gotowanie, pranie itp. Zatem przez wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego rozumie się wspólne zamieszkiwanie określonych osób, związane z tym wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych, w tym wzajemną ścisłą współpracę w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu. Oczywiście niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, stanowi o wspólnym gospodarstwie domowym, jednak wspólne gospodarstwo domowe mogą tworzyć osoby zarobkujące, a więc nie tylko osoba niezarobkująca z zarobkującą. Z przedłożonych dokumentów wynika, że opłaty związane z mieszkaniem Strona ponosi za dwie osoby. Nie wskazano, że opłaty te ponosi częściowo. To z kolei sugeruje zaspokajanie - przynajmniej częściowe – potrzeb życiowych innej osoby. Brak wskazania ponoszenia kosztów wyżywienia również może wskazywać, że ponoszone są one przez tę drugą osobę. Sąd nie kwestionuje Stronie do tego prawa, ale okoliczności te wpływają na ocenę sytuacji majątkowej. Sąd dokonuje oceny w oparciu o dostarczone materiały. Strona zarzuca, że w zaskarżonym postanowieniu nie wskazano "jakie są aktualnie istniejące, rzekomo nieujawnione źródła". Odnosząc się do powyższego wskazać należ, że z oceny złożonych dokumentów i oświadczeń wynika okoliczność posiadania dodatkowych źródeł dochodu. Strona w logiczny sposób nie wyjaśniła jak to możliwe, że ponosi wydatki przewyższające jej dochody. Zdecydowanie trzeba podkreślić, że prawo pomocy jest uprawnieniem, dla którego realizacji strona obowiązana jest dokonać pewnych czynności, w tym przedstawić określone informacje, bądź złożyć na wezwanie Sądu dokumenty służące ich weryfikacji. Możliwość wezwania strony do złożenia takich informacji bądź dokumentów (z której to możliwości skorzystano w niniejszej spawie) daje przepis art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 grudnia 2005 roku, sygn. akt II FZ 794/05, niepubl.). W postanowieniu z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie II FZ 118/16 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 P.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konsekwencją uchylenia się od tego obowiązku lub udzielenia niekompletnych informacji może być odmowa przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 180/09, z 28 lipca 2009 r. sygn. akt I OZ 744/09). Mając powyższe na uwadze nieprzedłożenie dokumentów o które Strona została wezwana uniemożliwiało i nadal uniemożliwia dokonanie ustalenia wolnej od wątpliwości sytuacji materialnej Strony, a tym samym uniemożliwia ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej i w związku z tym wnioskowania o jego zdolnościach płatniczych. Aktualne pozostaje zatem stanowisko Referendarza przedstawione w postanowieniu z dnia 18 lutego 2021 r. i Sąd nie znalazł podstaw do zmiany ww. postanowienia. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 260 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.