I SA/Wa 2398/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lenart, sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 21 września 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia 7 sierpnia 2023 r. nr [...].

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z 21 września 2023 r. nr KOC/5315/Sr/23 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z 7 sierpnia 2023 r. nr XI-WSZ/000752/2023 odmawiającą przyznania M. T. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką M. T. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: M.T. wnioskiem z 29 czerwca 2023 r. (data wpływu) wystąpił do Prezydenta [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką M. T. Do wniosku załączono orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 12 stycznia 2023 r., z którego wynika, że M. T. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 1 grudnia 2022 r., natomiast niepełnosprawności istnieje od 20 września 1988 r. Orzeczenie wydano na stałe. Prezydent [....] decyzją z 7 sierpnia 2023 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Prezydent [...] wskazał, że podstawą odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest również brak związku pomiędzy rezygnacją z pracy/niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką. M. T. wniósł odwołanie od powyższej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę przytoczyło przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych określające warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń, w tym art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b, art. 27 ust. 5 i podkreśliło, że powołany przez organ I instancji przepis art. 17 ust. 1b wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Tym samym w ocenie Kolegium, okoliczność, że niepełnosprawność M. T. powstała po ukończeniu przez nią wieku wskazanego w art. 17 ust. 1b ww. ustawy nie stanowi przeszkody w przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie organ odwoławczy uznał, że prawidłowo organ I instancji powołał jako podstawę odmowy przyznania świadczenia brak związku pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. SKO w [...] zaznaczyło, że z akt sprawy wynika, że ostatnim miejscem pracy wnioskodawcy była firma [...], gdzie M. T. pracował w okresie od 23 września 2019 r. do 31 grudnia 2019 r. w wymiarze 1/2 etatu. Stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy z upływem czasu, na który urnowa była zawarta. Jak wyjaśnił skarżący w trakcie epidemii Covid-19 nie podejmował zatrudnienia, aby chronić siebie i matkę przed skutkami epidemii. Z pisma Służby Więziennej z 8 maja 2023 r. wynika, że wnioskodawca został zatrzymany i osadzony w jednostce penitencjarnej, przy czym przewidywana data końca kary to 28 czerwca 2023 r. Z kolei z treści wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 14 lipca 2023 r. wynika, że skarżący (po odbyciu kary) zamieszkuje z matką, wspólnie gospodaruje i sprawuje stałą opiekę. Organ odwoławczy podkreślił, że podstawową przesłanką nabycia uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego jest związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy/niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. W niniejszej sprawie ustalony znaczny stopień niepełnosprawności M. T. datuje się od 1 grudnia 2022 r., zatem niepełnosprawność matki nie stanowiła przyczyny niepodejmowania zatrudnienia przez wnioskodawcę w okresie wcześniejszym. Ostatnim odnotowanym miesiącem zatrudnienia wnioskodawcy był grudzień 2019 r. Z kolei od stycznia 2023 r. do czerwca 2023 r. skarżący przebywał w jednostce penitencjarnej. Tym samym w ocenie SKO w [...] brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Nie została zatem spełniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co oznacza, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa. M. T. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Skarżacy zarzucił, że wydane rozstrzygnięcie jest wadliwe bowiem organ nieprawidłowo zastosował normę prawa materialnego wyrażoną w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Matka M. T. wymaga stałej opieki i opieka jest faktycznie przez niego sprawowana, co znajduje potwierdzenie w przeprowadzonym na potrzeby niniejszego postępowania wywiadzie środowiskowym. Udokumentowana potrzeba sprawowania opieki wynika z orzeczenia wydanego 12 stycznia 2023 r. przez Miejski Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności, którym uznano M. T. za osobę wymagającą stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, przede wszystkim ograniczoną możliwością poruszania się. Skarżący zaznaczył, że organy nie podważyły ustaleń przyjętych w orzeczeniu z 12 stycznia 2023 r. Treść wydanych decyzji pomija całkowicie ludzki wymiar problemu. Ponadto przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzą żadnych ram czasowych, co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie przepisów ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej "ustawą" lub "ustawą o świadczeniach rodzinnych". Zgodnie z art.17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W pierwszej kolejności jako prawidłowe Sąd ocenił stanowisko organu odwoławczego w zakresie dotyczącym uznania za wadliwe rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji odmawiającego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Rozważania Kolegium w tej części znajdują bowiem potwierdzenie w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. K 38/13 oraz w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. Sąd ocenia jednakże jako przedwczesne stanowisko organu odwoławczego, który przyjął, że w rozpoznawanej sprawie skarżący nie spełnia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 ustawy, to jest przesłanki istnienia związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącego opieki niepełnosprawnej matce a koniecznością niepodejmowania przez niego zatrudnienia. Jak wskazano wyżej, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wówczas gdy osoba uprawniona nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W niniejszej sprawie organ odwoławczy ustalił, że skarżący był zatrudniony ostatni raz do grudnia 2019 roku. W okresie od stycznia do czerwca 2023 przebywał w jednostce penitencjarnej. Od tego czasu nie pozostawał w zatrudnieniu i nie wykonywał żadnej innej pracy zarobkowej, zaś wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką złożył 29 czerwca 2023 r. W tej sytuacji organ uznał, że brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Zdaniem Kolegium, skarżący nie wykazał bowiem aby zrezygnował z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem sądu w składzie orzekającym, niepodejmowanie wcześniej przez skarżącego zatrudnienia, bezpośrednio przed wystąpieniem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a więc brak aktywności zawodowej, nie może być uznane za rozstrzygające o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną przez niego opieką nad matką, a niemożnością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ocena bowiem niepodejmowania zatrudnienia powinna być dokonywana w czasie występowania z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma więc znaczenia wcześniejszy brak aktywności zawodowej. Art. 17 ust. 1 ustawy nie wprowadza żadnych ram czasowych co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Brak jest zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 kwietnia 2023 r., I SA/Wa 2583/22, Lex nr 3581258). Skarżący w niniejszej sprawie jest osobą obiektywnie zdolną do pracy co wynika z jego wieku oraz braku orzeczenia o niezdolności do pracy, czy niepełnosprawności. Brak aktywności zawodowej sam w sobie nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący może bowiem zatrudnienie podjąć w każdym momencie, lecz go nie podejmuje z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Sprawowanie opieki stanowi więc ewidentną przeszkodę w podejmowaniu zatrudnienia. Zauważyć należy, że w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 758/14 trafnie przyjęto, że pojęcie rezygnacji z zatrudnienia należy rozumieć jako niewykonywanie pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, który tego wymaga. Wprawdzie powołany wyrok dotyczył specjalnego zasiłku opiekuńczego, to jednak przesłanki uzyskania tego świadczenia zostały ukształtowane identycznie z przesłankami uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Istotnym w sprawie niniejszej jest, że treść orzeczenia o niepełnosprawności determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga osoba orzeczeniem tym się legitymująca. Z kolei do organu administracji należy ustalenie czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności. Dla ustalenia czy w danej sytuacji sprawowana nad osobą niepełnosprawną opieka odpowiada wymogom określonym w art. 17 ust. 1 o świadczeniach rodzinnych zasadnicze znaczenie ma jej faktyczne sprawowanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1334/21). Obowiązku wyjaśnienia tego aspektu sprawy organy administracji jednakże, zdaniem Sądu, nie dopełniły. Z treści zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji nie wynika na jakie konkretnie schorzenia cierpi matka skarżącego, jakiej w związku z tym wymaga opieki ze strony syna oraz jaki jest zakres tej opieki. Organy obu instancji nie wyjaśnił, czy matka skarżącego jest w stanie wykonywać przy sobie elementarne czynności codziennej egzystencji oraz czy może pozostać w domu sama w czasie ewentualnej pracy wnioskodawcy w przypadku gdyby ten zdecydował się tą pracę podjąć. Wobec powyższego Sąd uznał, że zaskarżone decyzje zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a., które miało wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią, że z dniem 1 stycznia 2024r. 1 stycznia 2024 r. - na mocy art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm., dalej: "u.ś.w.") znowelizowano u.ś.r., w tym m.in. jej art. 17 ust. 1, wykluczając obecne możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz opiekuna osoby dorosłej. Ustawodawca w obecnym stanie prawnym przewidział, że o świadczenie pielęgnacyjne mogą ubiegać się osoby w nim wymienione z tytułu opieki jedynie nad osobą niepełnosprawną, która nie ukończyła 18 roku życia. Zauważyć należy, że zgodnie z art. 63 ust. 1 u.ś.w. w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 (tj. w ustawie o świadczeniach rodzinnych) w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Zdaniem Sądu treść art. 63 ust. 1 u.ś.w. należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli na skutek ponownie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego organ ustali, że zakres opieki sprawowanej przez Skarżącego nad ojcem spełniał przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z koniecznością stałej lub długotrwałej opieki w dniu złożenia wniosku i nie później niż do 31 grudnia 2023r., to przyjąć należy że w tej sprawie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało na dzień złożenia wniosku tj. do dnia 31 grudnia 2023 r. i stosować należy przepisy dotychczasowe. Mając te okoliczności na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.