I SA/Wa 1720/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska, Sędziowie: sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.), sędzia WSA Monika Sawa, Protokolant referent Anna Kaczyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2024 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 20 lipca 2023 r. nr DSZ-V.4321.1.389.2023.KP w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego i zobowiązania do jego zwrotu oddala skargę.

Decyzją z 20 lipca 2023 r. nr DSZ-V.4321.1.389.2023.KP Minister Rodziny i Polityki Społecznej, po rozpatrzeniu odwołania K. S. (dalej również jako "skarżąca"), utrzymał w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z 1 lutego 2023 r. nr 573/PSXII/2023 w sprawie nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym; Decyzją z 24 listopada 2017 r. nr DRA.9114/050006/2017/JBARO Prezydent Miasta [...] przyznał K. S. świadczenie rodzicielskie na dziecko D. S. na okres od 18 czerwca 2016 r. do 17 czerwca 2017 r. Decyzją z 7 grudnia 2017 r. nr DRA.9114/052072/2017/JBARO Prezydent Miasta [...] zmienił własną decyzję z 24 listopada 2017 r. w ten sposób, że przyznał K. S. świadczenie rodzicielskie na dziecko D. S. na okres od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. Pismem z 14 czerwca 2019 r. Wojewoda Śląski poinformował Prezydenta Miasta [...], że w sprawie uprawnień K. S. do świadczenia rodzicielskiego przyznanego na dziecko D. S. na okres od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego od początku powstania uprawnień, to jest od 13 listopada 2017 r. do końca okresu, to jest do 12 listopada 2018 r. Decyzją z 14 sierpnia 2019 r. nr DRA.9114/050006/2017/JBARO Prezydent Miasta [...], działając na podstawie art. 23a ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uchylił własną decyzję z 24 listopada 2017 r., zmienioną decyzją z 7 grudnia 2017 r., wobec ustalenia Wojewody Śląskiego, że w sprawie w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Decyzją z 21 stycznia 2021 r. nr 686/PSXII/2021 Wojewoda Śląski odmówił skarżącej prawa do dodatku dyferencyjnego (w postaci świadczenia rodzicielskiego) na dziecko D. S. w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. podnosząc, że wysokość świadczenia rodzicielskiego przysługującego na to dziecko w Niemczech jest wyższa od kwoty świadczenia rodzicielskiego wnioskowanego na to samo dziecko w tym samym okresie w Polsce. Decyzją z 21 kwietnia 2021 r. nr SKO.PSŚ/41.5/904/2021/4808/AA Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpoznaniu odwołania K. S., utrzymało powyższą decyzję w mocy. Zawiadomieniem z 24 sierpnia 2022 r. Wojewoda Śląski poinformował skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie w sprawie ustalenia czy świadczenie rodzicielskie wypłacone skarżącej w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązania do zwrotu tego świadczenia. Decyzją z 1 lutego 2023 r. Wojewoda Śląski uznał świadczenie rodzicielskie wypłacone skarżącej w łącznej kwocie 12.000 zł w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązał skarżącą do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła K. S.. Decyzją z 20 lipca 2023 r. Minister Rodziny i Polityki Społecznej utrzymał w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z 1 lutego 2023 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przywołał treść art. 1 ust. 2 i ust. 3 oraz art. 23a ust. 2, 5 i 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wskazał, że w niniejszej sprawie organ nie bada czy skarżącej przysługiwało świadczenie rodzicielskie za okres, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W tym bowiem okresie, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, decyzją z 21 stycznia 2021 r. Wojewoda Śląski odmówił skarżącej prawa do świadczenia rodzicielskiego. Minister podniósł, że we wniosku z 21 listopada 2017 r. o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego skarżąca oświadczyła, że członek rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W powołanym wniosku skarżąca została pouczona, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia rodzicielskiego, w szczególności zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się o świadczenie jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie, a także że niepoinformowanie organu właściwego o powyższych zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego, a co za tym idzie koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Zdaniem Ministra, prawidłowość i skuteczność udzielonego w niniejszej sprawie pouczenia nie budzi żadnych wątpliwości. Minister podzielił ocenę Wojewody, że wobec odmowy prawa do świadczenia rodzicielskiego w formie dodatku dyferencyjnego ze względu na pierwszeństwo ustawodawstwa niemieckiego do wypłaty świadczeń za okres od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. świadczenie rodzicielskie w kwocie 12.000 zł wypłacone skarżącej za powołany okres jest świadczeniem nienależnie pobranym i należy zobowiązać skarżącą do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Organ zaznaczył, że zgodnie z przepisami unijnymi wnioskodawca nie ma możliwości wyboru kraju właściwego do wypłaty świadczeń. Jednocześnie to obowiązkiem wnioskodawcy jest podanie we wniosku wszelkich informacji dotyczących całościowej sytuacji rodziny lub poinformowanie o zmianach tych okoliczności. Na tej bowiem podstawie właściwy organ weryfikuje uprawnienie strony do świadczeń rodzinnych, także po stronie którego kraju leży pierwszeństwo do wypłaty świadczeń rodzinnych, w przypadku, gdy w sprawie mają zastosowanie przepisy unijne. Zdaniem Ministra, organ pierwszej instancji należycie wyjaśnił okoliczności sprawy i powołał je w wydanej decyzji. W szczególności prawidłowo wskazał na kwestię pierwszeństwa do wypłaty świadczeń na dziecko na terytorium Niemiec w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r., a także na okoliczności wypłaty tego świadczenia przez instytucję niemiecką. Akta sprawy potwierdzają, że we wniosku z 21 listopada 2017 r. o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego na dziecko skarżąca zadeklarowała, że nie przebywa ona ani żaden członek rodziny poza granicami Polski w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Ponadto, jak wynika z dokumentacji instytucji niemieckiej, tj. decyzji z 14 lutego 2019 r., świadczenie rodzicielskie Elterngeld zostało wypłacone za okres od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. na dziecko D. S. na terenie Niemiec w kwocie 300 euro miesięcznie. Organ zaznaczył, że decyzja Wojewody Śląskiego o ustaleniu i zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzicielskiego została poprzedzona decyzją tego organu o odmowie prawa do tego świadczenia. W sytuacji, gdy po rozpoznaniu sprawy organ ustali, że stronie w Polsce uprawnienie do świadczenia nie przysługiwało, a jednocześnie ustali, że świadczenie zostało wypłacone, ma obowiązek dochodzić powstałej w ten sposób należności. Końcowo Minister zaznaczył, że na tym etapie organ nie bierze pod uwagę sytuacji finansowej osoby zobowiązanej. Powyższe okoliczności mogą być bowiem badane w sytuacji złożenia wniosku o udzielenie ulgi w spłacie zobowiązania na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej złożyła K. S. zarzucając temu rozstrzygnięciu naruszenie: I. Przepisów postępowania, to jest: 1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie w stopniu zupełnym czy istnieją przesłanki do zobowiązania do płatności i uznania definicji świadczenia nienależnego oraz nieuwzględnienie przy wydaniu decyzji słusznego interesu obywateli poprzez przyjęcie, że świadczenie było przez skarżącą pobrane nienależnie, podczas gdy z całokształtu materiału dowodowego wynika, że cała kwota świadczenia została przeznaczona na rzecz syna, 2) art 7 i art. 77 § 1 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowemu (wbrew ciążącemu na organie na mocy art 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie) i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz sporządzenie uzasadnienia niegodnie z art. 107 § 3 k.p.a., 3) art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych twierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, w szczególności niewyjaśnienie dlaczego organ uznał, że świadczenia są nienależne, mimo braku ku temu przesłanek, 4) art. 8 i art. 75 k.p.a. poprzez uznanie, że skarżąca nie wykazała nieprawidłowości, co jest błędne, gdyż od początku to pracownik organu zapewniał odwołującą o możliwości otrzymania świadczenia, 5) art 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie przez Ministra decyzji organu pierwszej instancji w mocy, podczas gdy decyzja Wojewody była wadliwa i nie powinna pozostawać w obrocie prawnym, II. Przepisów prawa materialnego, to jest: 1) art. 30 w zw. z art 23a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne uznanie, że świadczenia przyznane skarżącej są świadczeniami nienależnymi mimo braku przesłanek ku takiemu stwierdzeniu, bowiem skarżąca została wprowadzona w błąd przez pracownika i błędnie pouczona, oraz poprzez przyjęcie, że świadczenie rodzicielskie pobrane przez skarżącą w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. było świadczeniem nienależnym, podczas gdy skarżąca nie pobrała świadczenia w złej wierze i tym samym nie doszło do wprowadzenia w błąd organu, oraz nieuwzględnienie słusznego interesu obywateli poprzez przyjęcie, że świadczenie było przez skarżącą pobrane nienależnie, podczas gdy z całokształtu materiału dowodowego wynika, że cała kwota świadczenia została przeznaczona na rzecz syna skarżącej, 2) art. 23a ustawy o świadczeniach rodzinnych z uwagi na fakt, że skarżąca została wprowadzona w błąd i nie może ponosić odpowiedzialności za nieprawidłowości w działaniach pracowników placówki. Powołując się na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. W obszernym uzasadnieniu skargi rozwinięto argumentację na poparcie podniesionych w niej zarzutów. W odpowiedzi na skargę Minister Rodziny i Polityki Społecznej wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga okazała się niezasadna. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej jako "ustawa" lub "ustawa z 28 listopada 2003 r."). W niniejszej sprawie, co prawidłowo ustaliły organy na podstawie zebranej dokumentacji, w okresie pobierania przez skarżącą przyznanego na dziecko D. S. świadczenia rodzicielskiego, ojciec dziecka był aktywny zawodowo na terytorium Niemiec. W tej sytuacji zastosowanie do świadczeń przyznawanych na dziecko znalazły wymienione w art. 3 pkt 15a ustawy z 28 listopada 2003 r. przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, to jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE L 166 z 30.04.2004, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 5, str. 72) oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) z16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE L 284 z 30.10.2009, str. 1). Powołane rozporządzenia unijne stanowią niewątpliwie element porządku prawnego obowiązującego w Polsce i służą przeciwdziałaniu kumulacji świadczeń, to jest pobieraniu świadczeń rodzinnych na tego samego członka rodziny w tym samym czasie w różnych krajach. Wskazane akty normatywne ustalają zasady pierwszeństwa ustawodawstwa właściwego przy przyznawaniu świadczeń rodzinnych i zasady zawieszania już ustalonych świadczeń. Stosownie do art. 67 ust. 2 zd. pierwsze rozporządzenia nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r., w przypadku zbiegu uprawnień świadczenia rodzinne ustalane są zgodnie z ustawodawstwem wyznaczonym jako mającym pierwszeństwo na podstawie ust. 1. Przepis ten przewiduje natomiast pierwszeństwo prawa udzielanego z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Przy czym osoby wykonujące w Państwie Członkowskim pracę najemną lub pracę na własny rachunek podlegają ustawodawstwu tego Państwa Członkowskiego (art. 11 ust. 3 lit. a powołanego rozporządzenia z 29 kwietnia 2004 r.). Z kolei w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, wojewoda zobowiązany jest, zgodnie z art. 23a ust. 9 zd. pierwsze ustawy z 28 listopada 2003 r., do ustalenia i dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Następuje to na podstawie art. 30 ustawy, który znajdzie w tej sytuacji zastosowanie na podstawie odesłania zawartego w art. 23a ust. 9 zd. drugie ustawy. W takiej sytuacji znajdzie również zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy definiujący pojęcie świadczeń nienależnie pobranych. Zgodnie z tym przepisem, są to, między innymi, świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne (art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy). Z kolei art. 23a ust. 5 ustawy przewiduje zasady i tryb uchylania przez organ właściwy decyzji przyznającej świadczenia rodzinne od dnia, w którym dana osoba w zakresie świadczeń rodzinnych podlega ustawodawstwu obcego państwa w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Z powyższego jasno wynika, że uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, zgodnie z definicją zawartą w art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy, wymaga spełnienia następujących przesłanek: (i) wypłacenia stronie świadczenia rodzinnego oraz (ii) uchylenia, w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, przez organ właściwy decyzji, na podstawie której to świadczenie było wypłacane. Z tych przyczyn, jak trafnie przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, przesłankę określoną w art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy z 28 listopada 2003 r. należy traktować jako zobiektywizowaną przesłankę uznania określonych świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane, a więc pomijającą przeświadczenie strony co do prawa pobrania lub pobierania tego świadczenia. Oznacza to, że podstawę uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu stanowi sam fakt wypłacenia tego świadczenia w warunkach opisanych w art. 23a ust. 5 ustawy (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 grudnia 2024 r. I OSK 211/24 Lex nr 3817162 oraz 10 maja 2024 r. I OSK 1070/23 Lex nr 3825472). Po analizie zebranego materiału dowodowego Sąd podzielił ocenę organów, że wszystkie powyższe przesłanki zostały w niniejszej sprawie spełnione. W sprawie pozostaje bowiem bezsporne, że przyznane skarżącej decyzją Prezydenta Miasta [...] z 24 listopada 2017 r., zmienioną decyzją z 7 grudnia 2017 r., świadczenie rodzicielskie na dziecko D. S. w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. zostało skarżącej wypłacone. Powyższa decyzja, wobec ustalenia, że w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, została uchylona w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. decyzją Prezydenta Miasta [...] z 14 sierpnia 2019 r. Z kolei decyzją z 21 stycznia 2021 r. Wojewoda Śląski odmówił skarżącej prawa do świadczenia rodzicielskiego w formie dodatku dyferencyjnego na dziecko D. S. w okresie od 13 listopada 2017 r. do 12 listopada 2018 r. podnosząc, że we wskazanym okresie miesięczna wysokość świadczeń na dziecko możliwych do przyznania zagranicą przekraczała wysokość świadczenia przysługującego w Polsce. Decyzja Wojewody Śląskiego oraz decyzja Prezydenta Miasta [...] uchylająca decyzję tego samego organu o przyznaniu spornego świadczenia mają walor ostateczności i pozostają w obrocie prawnym. W opisanych okolicznościach prawidłowo Wojewoda Śląski, w oparciu o art. 23a ust. 9 w zw. z art. 30 ustawy z 28 listopada 2003 r., wydał decyzję stwierdzającą, że wypłacone skarżącej w powyższym okresie świadczenie rodzicielskie jest świadczeniem nienależnie pobranym i nałożył na skarżącą obowiązek jego zwrotu wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie, których obowiązek uiszczenia wynika z kolei z art. 30 ust. 2b ustawy. Tym samym podniesione w skardze zarzuty i powołana na ich poparcie argumentacja dotycząca wadliwego nieprzeprowadzenia przez organ postępowania wyjaśniającego czy skarżąca była świadoma, że sporne świadczenie jej się nie należy, braku złej wiary po stronie skarżącej, wprowadzenia skarżącej w błąd przez pracownika organu oraz wadliwego pouczenia, a także przeznaczenia całej kwoty uzyskanego świadczenia na rzecz dziecka nie mogły mieć wpływu na prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia. Akta sprawy potwierdzają również, że organy w sposób wyczerpujący zebrały i oceniły cały materiał dowodowy, zarówno w zakresie możliwości uznania skarżącej za osobę uprawnioną do pobierania w spornym okresie świadczenia rodzicielskiego na dziecko D. S., jak też możliwości uznania pobranego przez skarżącą w tym okresie świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane. Dokonane w sprawie ustalenia faktyczne (art. 7 k.p.a.), jak i przeprowadzoną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego (art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a.) Sąd uznał za wystarczające do wydania rozstrzygnięcia w sprawie, a uzasadnienia zaskarżonych decyzji spełniają wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. Bez znaczenia dla prawidłowości zaskarżonej decyzji pozostaje również podniesiony w skardze zarzut braku oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej oraz realnej możliwości zwrotu wypłaconego świadczenia, w tym możliwości podjęcia pracy pozwalającej na taki zwrot. Kwestia ta nie ma bowiem wpływu na ocenę czy doszło do pobrania świadczeń, które można zakwalifikować jako nienależnie pobrane, w świetle jednej z definicji tego rodzaju świadczenia wskazanej w art. 30 ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. Okoliczności te będą miały natomiast znaczenie w sytuacji rozpoznawania wniosku o udzielenie skarżącej ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, o czym organ rozstrzyga w odrębnym postępowaniu na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy. Z tych przyczyn zarzucane w tym zakresie braki uzasadnień zaskarżonych rozstrzygnięć, jako nie mające relewantnego znaczenia dla sprawy, nie mogły zostać ocenione jako naruszenie wskazanych w skardze przepisów postępowania. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143) orzekł jak w sentencji.