I SA/Wa 1082/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.), Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Lenart, sędzia WSA Łukasz Trochym, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi R. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 13 marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydent [...] z dnia 12 stycznia 2024 r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 13 marca 2024 r. nr KOC/1186/Sr/24 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z 12 stycznia 2024 r. nr UD-I-ZZ-8252-002850/12/2023 uznającą za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznane w związku z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem – I. L. za okres od 21 września 2022 r. do 24 października 2023 r. w kwocie 31.088,40 zł oraz zobowiązującą R. L. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Prezydent m.st. Warszawy decyzją z 18 grudnia 2020 r. zmienioną decyzjami z 3 listopada 2021 r., 10 stycznia 2022 r., 16 stycznia 2023 r. i 7 sierpnia 2023 r. przyznał R. L. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem I.L., na okres od 1 września 2020 r. do 31 marca 2024 r. - jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W toku składania przez R. L. wniosków o świadczenia rodzinne na nowy okres zasiłkowy ujawnił on, że przebywał w zakładzie karnym. Organ I instancji pismami z 14 listopada 2023 r. i 28 listopada 2023 r. wystąpił do Dyrektora Generalnego Służby Więziennej o udzielenie informacji, w jakim okresie R. L. był pozbawiony wolności począwszy od 18 grudnia 2020 r., tj. od dnia przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem. Centralny Zarząd Służby Więziennej pismem z 8 grudnia 2023 r. poinformował, że R. L. pozbawiony był wolności w okresie od 20 września 2022 r. do 25 października 2023 r. Prezydent m.st. Warszawy decyzją z 12 stycznia 2024 r. uznał, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane za okres od 21 września 2022 r. do 24 października 2023 r. w kwocie 31.088,40 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązał R. L. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. R. L. wniósł odwołanie od powyższej decyzji zarzucając nieprawidłowe stwierdzenie stanu faktycznego sprawy polegające na tym, że podczas pobytu w Zakładzie Karnym nie mógł sprawować opieki nad niepełnosprawnością swojego dziecka. Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie rozpoznając sprawę wskazało, że materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był przepis art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2023 r. poz. 390 ze zm.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym "nienależnie pobrane świadczenia" to świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przywołane wyżej przepisy w tym zakresie są jednoznaczne i nie dają organowi prawa uznania administracyjnego. Organ odwoławczy przytoczył treść art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujących instytucję świadczenia nienależnie pobranego oraz wskazał, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dotyczącym wykładni tego przepisu podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 30 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Kwestia winy osoby pobierającej świadczenie rodzinne bądź ubiegającej się o to świadczenie powinna być uwzględniana w każdym z przypadków wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. SKO w Warszawie zaznaczyło, że podstawowym warunkiem uzyskania, jak i pobierania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie bezsporny jest fakt, że skarżący w okresie od 20 września 2022 r. do 25 października 2023 r. przebywał w Zakładzie Karnym w P.. W tym czasie jego niepełnosprawny syn był pod opieką matki skarżącego. A zatem skarżący nie sprawował w tym czasie opieki nad synem. Należało zatem zbadać czy skarżący pobierając sporne świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 21 września 2022 r. do 24 października 2023 r., wiedział o tym, że nie zachodzą przesłanki przyznania mu tego świadczenia. Dla uznania, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy świadczeniach rodzinnych należało zatem ustalić, czy R. L. pouczony został o przesłankach braku prawa do jego pobierania i sytuacji, w których świadczenie nie przysługuje. Organ odwoławczy podkreślił, że w pouczeniu zawartym we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z 7 grudnia 2020 r., podpisanym przez R. L., znajdowała się m.in. informacja komu i w jakich przypadkach przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, kiedy ono nie przysługuje oraz o zobowiązaniu do zwrotu w przypadku nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Pouczenia znajdujące się w decyzji z 18 grudnia 2020 r., zmienionej ww. decyzjami, również zawierały ww. informacje. Strona została zatem prawidłowo pouczona o przesłankach braku prawa do świadczenia rodzinnego w formie świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym świadczenie wypłacone w okresie od 21 września 2022 r. do 24 października 2023 r. w kwocie 31.088,40 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wskazało ponadto, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Do wszczęcia takiego postępowania niezbędny jest wniosek złożony do organu I instancji. R. L. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając zaskarżonej decyzji błędne ustalenie stanu faktycznego w sprawie sprawowania opieki nad synem i wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji. Skarżący zaznaczył, że przebywając w zakładzie karnym, gdzie był przetrzymywany nielegalnie, pozostawał z synem w kontakcie telefonicznym i sprawował nad nim opiekę. Pracownicy OPS wiedziały, że przebywa on w zakładzie karnym i oferowały pomoc matce skarżącego przy składaniu kolejnego wniosku o świadczenie. Przez rok urzędnicy nie powiadomili zarówno skarżącego jak i jego matki, że świadczenie może być wypłacone niewłaściwie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, dalej zwanej "ustawą" lub "ustawą z 28 listopada 2003 r.", za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się, między innymi, świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W sprawie niniejszej za świadczenie pobrane nienależnie organy uznały świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez skarżącego w okresie od 21 września 2022r. do 24 października 2023 r. w łącznej kwocie 31 088,40 zł, w sytuacji gdy w wymienionym okresie przebywał w zakładzie karnym, o czym nie poinformował organu. Zdaniem Sądu pobrania przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego w okolicznościach faktycznych niniejszej nie można uznać za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie sądów administracyjnych zgodnie przyjmuje się, że warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do jego pobierania, która musi wynikać z uprzedniego, jasnego i zrozumiałego pouczenia. Ponadto, w orzecznictwie ugruntowany jest słuszny pogląd, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Z powyższego wynika, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być bowiem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Dla oceny czy w danym przypadku spełniono warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. konieczne jest uwzględnienie celu wskazanej regulacji prawnej. Celem ustawodawcy było, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, że ów adresat miał rozeznanie i pełną świadomość pobierania przez określony czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Według utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego pouczenie powinno jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia. Wreszcie pouczenie nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia, to jest przykładowo tylko na druku stosownego wniosku, który jest składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia (por. na przykład wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12). W niniejszej sprawie skarżący zarówno w decyzji z 18 grudnia 2020r. przyznającej świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką sprawowaną nad synem I. jak i w kolejnych decyzjach zmieniających został poinformowany o treści przepisów prawa, w tym także o treści art. 25 ust. 1 oraz art. 30 ust. 1 , ust. 7 i ust. 8 u.ś.r. Jednakże, organy nie dostrzegły, że żaden z zacytowanych przepisów nie zawierał informacji o stanie faktycznym, który nasuwałby skojarzenie z okolicznością zaistniałą w sprawie tj. umieszczeniem skarżącego w ZK i, co oczywiste, nie pouczono go tym samym o konsekwencjach niepoinformowania organu o powyższym. Należy w tej sprawie uwzględnić, że z perspektywy skarżącego otrzymywane środki wydatkowane były na utrzymanie syna, co w praktyce nie uległo zmianie. Fakt aresztowania był oceniany przez skarżącego jako pozostający bez istotnego znaczenia, a przynajmniej nie rzutujący na prawo do świadczenia. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, nie tylko czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa ale także czy był o nich poinformowany w formie pisemnej, z użyciem zrozumiałego języka. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla danej osoby. Podkreślenia także wymaga, że obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenie uznane za nienależnie pobrane powinna być dokonywana z uwzględnieniem czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że fakt pobytu w zakładzie karnym ujawnił sam skarżący. Już tylko to przesadza, że nie miał świadomości konsekwencji prawnych swojego zaniechania gdyż w przeciwnym wypadku nie działałby wbrew własnemu interesowi. Skoro więc w decyzji z 18 grudnia 2020r., ani także w decyzjach zmieniających, nie pouczono skarżącego wprost, że niepoinformowanie o zaistnieniu okoliczności faktycznych, chociażby nasuwających skojarzenie z umieszczeniem w zakładzie karnym, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami, to organy obu instancji nieprawidłowo przyjęły, że skarżący został pouczony w sposób poprawny. W okolicznościach niniejszej sprawy nie ziścił się zatem element subiektywny warunkujący uznanie wypłaconego, w okresie ujętym w kwestionowanej decyzji, świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Orzekając w sprawie organy naruszyły, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. poprzez jego zastosowanie w stanie faktycznym, który do tego nie uprawniał. Naruszenie to zaś było wynikiem błędnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, efektem czego było wadliwe przyjęcie przez organy, że skarżący została w sposób prawidłowy pouczony o ciążących na nim obowiązkach i konsekwencjach ich niedopełnienia, co stanowi o istotnym naruszeniu art. 80 k.p.a. Z tych przyczyn konieczne stało się uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Jednocześnie Sąd zwraca uwagę, że chociaż zarzuty skargi nie okazały się decydujące dla rozstrzygnięcia sprawy, to jej argumenty powinny być odnotowane. Z akt administracyjnych wynika, że syn skarżącego I. jest cukrzykiem insulinozależnym, cierpi też na celiakię i zespół Gilberta. Obecnie przechodzi trudny wiek dorastania. Aresztowanie ojca, separacja z nim nasiliły przebieg choroby, który w dużej mierze zależny jest od stabilizacji emocjonalnej , spokoju i osobistej troski opiekuna. Zgromadzone w aktach dokumenty lekarskie potwierdzają, że w porozumieniu z lekarzami, kuratorem sądowym i matką, której powierzył opiekę nad synem skarżący zabiegał u władz więziennych o zmniejszenie bardzo złych dla dziecka skutków izolacji skarżącego. Uzyskał prawo do stałych kontaktów telefonicznych dzięki którym zapewnił dziecku niezbędne bieżące wsparcie emocjonalne, konieczne do regulacji parametrów choroby. Mając zatem na uwadze, że warunek uznania omawianego świadczenia za nienależnie pobrane nie został spełniony, to postepowanie jako bezprzedmiotowe należało umorzyć. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 oraz art. 145 § 3 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.