I SA/Kr 843/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Dąbek Sędziowie: WSA Michał Niedźwiedź (spr.) WSA Urszula Zięba Protokolant: starszy sekretarz sądowy Katarzyna Zbylut po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2023 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 lipca 2023 r., nr UP-539/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek skargę oddala.

Wnioskiem z 4 kwietnia 2023 r. M.M. - nazywany dalej "Skarżącym", zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek za lata 2010- 2012 r. Decyzją 31 maja 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek. Ponownie rozpoznając sprawę na wniosek Skarżącego, decyzją z 25 lipca 2023 r. (UP-539/2023), Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. W motywach decyzji organ wyjaśnił, że w wyniku analizy ustalono, że zadłużenie figurujące na koncie płatnika składek jest aktualne i wymagane. Organ w stoi na stanowisku, że w stosunku do dłużnika nie został ustalony element całkowitej nieściągalności długu. Skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Od 22 marca 2022 r. jest zatrudniony na umowę o pracę na 1/8 etatu podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne od stycznia br. do czerwca br. W kwocie 500,00 zł tj. 392,62 zł netto miesięcznie. Wobec dłużnika nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne, ani upadłościowe. Wskazać należy, że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku z którego można prowadzić egzekucję. Nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ wobec zobowiązanego Dyrektor Oddziału ZUS w Krakowie prowadzi postępowanie egzekucyjne z wynagrodzenia za pracę. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym (...) z 4 kwietnia 2023 r. zobowiązany wykazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, która Go utrzymuje i dwójką niepełnoletnich dzieci. Ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 3.160.00 zł miesięcznie. Natomiast we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z 27 czerwca 2023 r. poinformował, że w powyższym oświadczeniu nie uwzględnił wszystkich kosztów jakie ponosi jego 4-osobowe gospodarstwo domowe, czyli ok. 5.000 zł miesięcznie. Wskazał, że spłaca zobowiązania pieniężne żony w ratach po 230,00 zł. Natomiast z wynagrodzenia żony potrącane jest miesięcznie 500,00 zł tytułem spłaty pożyczki na samochód. Budżet gospodarstwa domowego zobowiązanego wynosi 7.910,78 zł i stanowi jego wynagrodzenie za pracę (392,62 zł) i średniomiesięczne wynagrodzenie żony za pracę w obu szkołach (łącznie 6.518,16 zł) oraz świadczenie 500+ (1000 zł). Kształtuje się on na wyższym poziomie od minimum socjalnego ustalonego 10 lipca 2023 r. na podstawie 2/4 6 danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, które w I kwartale 2023 r. wyniosło dla 4-osobowego gospodarstwa pracowniczego 5.489,00 zł. Nie można uznać, że powyższe opłaty są nadzwyczajne, są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Organ rentowy nie może umarzać należności z tytułu składek każdej osobie która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Budżet gospodarstwa domowego pozwala na sfinansowanie w całości wydatków związanych z utrzymaniem w wysokości 5.000,00 zł i spłatą zobowiązań pieniężnych w kwocie 230,00 zł. Zatem w niniejszej sprawie nie można uznać przesłanki ubóstwa. Natomiast biorąc pod uwagę wypowiedzenie stosunku pracy przez żonę, którego 3-miesięczny okres wypowiedzenia upłynie 31 sierpnia 2023 r., budżet rodzinny od 1 września 2023 r. będzie stanowiło wynagrodzenie zobowiązanego za pracę i średniomiesięczne wynagrodzenie żony za pracę w Szkole Podstawowej. Rozstrzygnięcie niniejszej sprawy - w kontekście wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, wymaga uwzględnienia stanu majątkowego rodziny zobowiązanego na dzień złożenia wniosku o umorzenie. Zobowiązany powołał się na swój stan zdrowia (załamanie mi problemy alkoholowe). Do akt sprawy przedłożył dokumentacje medyczną. W ocenie organu nie zachodzi przesłanka istnienia przewlekłej choroby całkowicie i trwale pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu. Zobowiązany jest aktywny zawodowo, zatrudniony na umowę o pracę i uzyskuje wynagrodzenie. W sprawie brak jest informacji o konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Obowiązujące przepisy z zakresu umorzenia należności składkowych szczegółowo określają warunki jakie musza zaistnieć, aby doszło do umorzenia należności. W sprawie z wniosku Skarżącego nie stwierdzono aby zaistniały przesłanki wymienione w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie można także stwierdzić, aby zaistniały okoliczności wymienione w §3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako państwowa jednostka organizacyjna i dysponent Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie może stosować przy rozpatrywaniu wniosków o umorzenia innych kryteriów, niż wynikające z powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Stwierdzenie, że nie zachodzą przesłanki umorzenia zawarte w wyżej 3/4 wskazanych aktach prawnych oraz istnienie stałego dochodu nie może skutkować umorzeniem należności z tytułu składek. Jakakolwiek próba orzeczenia niezgodnego z obowiązującymi przepisami prowadzić będzie do odpowiedzialności wynikającej z ustawy o finansach publicznych. Bardzo wąski margines uznaniowości w sprawach z zakresu umorzenia należności z tytułu składek jest ściśle powiązany z dosyć szczegółowymi okolicznościami umorzenia zawartymi we wskazanym wyżej rozporządzeniu. Na tym tle, wskazując na art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009 ze zm.; dalej jako "u.s.u.s."), organ stwierdził, że względem Skarżącego j nie wystąpiła żadna z przesłamek uzasadniająca umorzenie należności. W skardze na powyższą decyzję Skarżący podniósł zarzuty naruszenia: art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie przejawiającej się w braku uwzględnienia w ocenie przedłożonej informacji o aktualnej sytuacji majątkowej Skarżącego i jego rodziny w tym w szczególności nie uwzględnienia przy ocenie sytuacji majątkowej przedstawionego wypowiedzenia umowy o pracę przez małżonkę Skarżącego co ma istotny wpływ na ustalenie dochodów gospodarstwa domowego Skarżącego oraz przyjęcie, że sytuacja majątkowa Skarżącego jego rodziny pozwala na spłatę zadłużenia wobec ZUS, przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 Roporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (dalej Rozporządzenie) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie decyzji odmawiającej umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, pomimo spełniania przez Skarżącego kryteriów do umorzenia W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga okazała się niezasadna, dlatego została oddalona. Podążając za tokiem argumentacji przedstawionej w skardze (w znacznej mierze zbieżnej z tą, która znalazła się we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) należy dotrzeć, że koncentruje się ona zasadniczo na dwóch kwestiach: niemożliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych oraz sytuacji zdrowotnej i majątkowej. W ramach pierwszej z nich Skarżący podniósł, że w decyzji błędnie przyjęto, że przy rozstrzygnięciu powinno się analizować sytuację finansową moją i mojej rodziny na moment złożenia wniosku o umorzenie tj. kwiecień 2023 roku. Poziom zadłużenia wobec ZUS wskazuje, że spłata zobowiązania będzie stanowiła stałe obciążenie w bardzo długiej perspektywie czasu. Nie zrozumiałe jest w związku z tym odnoszenie się do pozyskiwanych dochodów tylko z krótkiego okresu przy wiedzy ZUS, że dochody te ulegną zmniejszeniu. Od września br. dochody mojej rodziny będą się utrzymywać poniżej minimum socjalnego. Tymczasem, gdyby organ w sposób rzetelny zestawił wysokość osiąganych przez Skarżącą dochodów z kwotami koniecznymi do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, oczywistym byłoby, że strona nie jest wstanie ich zaspokoić. W zakresie drugiej z wymienionych kwestii Skarżący zarzucił organowi, że sytuacja zdrowotna pozostaje w bezpośrednim związku z możliwością wykonywania pracy w pełnym zakresie, a w konsekwencji możliwością spłaty zadłużenia. Sam fakt, że nie zostało wydane orzeczenie o niezdolności do pracy nie powinien być przesądzający. Ze względu na rodzaj choroby i stan zdrowia Skarżący nie jest w stanie w dłuższej perspektywie podjąć aktywności, które zwiększyłyby dochody mojej rodziny a to z kolei powoduje trwałe zagrożenie życia w ubóstwie w związku z obniżeniem dochodów uzyskiwanych przez moją żonę. Wykonywany przez moją żonę zawód również nie stwarza perspektywy zwiększenia dochodów mojej rodziny. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że z art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. wynika, iż umorzenie składek na ubezpieczenie opiera się na tzw. uznaniu administracyjnym. Stąd też nawet w przypadku gdy spełnione zostaną przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 2 , 3 oraz 3a u.s.u.s. oraz w § 3 Rozporządzenia nie zobowiązuje to organu do umorzenia należności z tytułu składek. Decyzja w tym zakresie jest pozostawiona uznaniu Zakładu. Organ rentowy może zatem odmówić umorzenia składek mimo, iż np. opłacenie należności z tego tytułu pozbawiłoby zobowiązanego niezbędnych potrzeb życiowych. Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. lub w § 3 ust. 1. pktd-3 Rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego. W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 Rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści złożonego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Także Zakład Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowania powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 k.p.a.. Oczywiste jest jednak, że w toku takiego postępowania, to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia. Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie ZUS nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany określonymi w Kodeksie postępowania administracyjnego zasadami oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega kontroli sądu administracyjnego, a więc sąd ocenia czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Dodać należy, iż przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym organ administracji obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszystkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero wnikliwa analiza stanu faktycznego stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Decyzja odmowna musi być więc należycie uzasadniona tak aby nie można jej było postawić zarzutu dowolności. W szczególności winna ona zawierać dokładne wyjaśnienie sytuacji materialnej strony skarżącej, wysokości zaległych należności oraz dokładne wyjaśnienie przesłanek, którymi kierował się organ wydając takie a nie inne rozstrzygnięcie. W związku z powyższym, konfrontując zarzuty skargi z treścią kontrolowanej decyzji Sąd nie dostrzegł podstawy, aby stwierdzić, że została ona wydana z naruszeniem przepisów warunkujących jej uchylenie na podstawie art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259; dalej jako "P.p.s.a."). Sąd nie znalazł również takich podstaw badając tę decyzję w pozostałym zakresie, tak jaj przewiduje to art. 134 § 1 P.p.s.a. Zdaniem Sądu, nie można zarzucić organowi, aby na pierwszym etapie postępowania błędnie wyłożył a następnie zastosował przepisy stanowiące materialnoprawną podstawę kontrolowanej decyzji, tj. art. 28 ust. 3, art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s., jak również § 3 Rozporządzenia. Ponadto - z pewnymi wyjątkami nie mającymi istotnego znaczenia dla wyniku sprawy - zebrał wyczerpujący i adekwatny do przepisów prawa materialnego materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie poddał go racjonalnej ocenie i prawidłowo ustalił na jego podstawie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 80 k.p.a). Natomiast przedstawiona w motywach decyzji argumentacja spełnia wymogi wynikające z art. 107 § 1 pkt 6 oraz § 3 k.p.a. W konsekwencji organ prawidłowo przyjął, że w sprawie nie zaistniały przesłanki umorzenia składek wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a-3b u.s.u.s. W świetle powyższego, biorąc pod uwagę kierunek argumentacji przyjęty przez Skarżącego w pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że aby stwierdzić, iż w sprawie ziściła się przesłanka wyrażona w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia należy między innymi ustalić, czy ma ona charakter trwały, czy też jedynie przejściowy. Przy jej ocenie bierze się również pod uwagę, czy wnioskodawca podjął wszelkie działania, aby wykorzystać zdolność do pracy, a mimo to nie jest w stanie osiągnąć takich dochodów, które pozwalałyby jednocześnie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i spłatę należności. Należy również rozważyć, czy jest on (ze względu chociażby na swój wiek, stan zdrowia, możliwości rodzinne) w stanie podjąć w przyszłości takie działania, które doprowadzą do poprawy jego sytuacji finansowej. Ponadto wpływ na ocenę tej przesłanki ma nie tylko zestawienie aktualnych dochodów wnioskodawcy z jego potrzebami, ale również pozostający do jego dyspozycji majątek, z którego może dokonać zapłaty zaległości. Przepisu tego nie można bowiem wykładać z pominięciem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., który stanowi o umarzaniu zaległości w "uzasadnionych przypadkach". W tym kontekście należy zgodzić się z organem, że Skarżący nie wykazała, aby jej problemy w spłacie należności miały charakter trwały. Przede wszystkim, jak sama strona wywodzi, u ich podstawy - oprócz kryzysu ekonomicznego - leżały dolegliwości zdrowotne. W konsekwencji organ miał podstawy, aby uznać, że w odniesieniu do Skarżącej jej problemy finansowe są tymczasowe i wraz z poprawą stanu zdrowia, jej sytuacja może ulec poprawie - a co za tym idzie będzie mogła spłacić powstałe zaległości wraz z odsetkami chociażby w ramach porozumienia ratalnego. W konsekwencji organ prawidłowo ocenił aktualną sytuację majątkową Skarżącego i jego rodziny Równocześnie należy zwrócić uwagę, że zgodnie z literalnym brzmieniem § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia, sformułowana w nim przesłanka obejmuje jedynie te sytuacji, w których przewlekła choroba pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W przypadku Skarżącego przesłanka ta nie ziściła się o tyle, że pomimo problemów ze zdrowiem nie został on pozbawiony możliwości uzyskiwania dochodów. ----------------------- 3.6. Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 P.p.s.a. . ----------------------- sygn. akt I SA/Kr 843/23 8 sygn. akt I SA/Kr 843/23 1