I SA/Gl 914/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Pyszny (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Monika Krywow-Milczarek, Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi M. B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 29 maja 2025 r. nr 2401-IEE.7192.219.2025.2.MSN UNP: 2401-25-140451 w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego oddala skargę.

Zaskarżonym postanowieniem z 29 maja 2025 r., znak 2401-IEE.7192.219.2025.2.MSN, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej jako organ, DIAS) utrzymał w mocy postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. (dalej jako Dyrektor ZUS, organ I instancji) o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych z 6 czerwca 2023 roku od nr P-16/2023 do nr P-27/2023 wobec M. B. (dalej jako Zobowiązany, Skarżący) Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia DIAS powołał art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 – dalej jako kpa), art. 17 § 1, art. 18 oraz art. 59 § 5, ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r., poz. 132 – dalej jako upea). Stan sprawy przedstawia się następująco: ZUS 3 lutego 2020 r., wydał decyzję określającą odpowiedzialność Zobowiązanego za zobowiązania zmarłego R. B. Na podstawie ww. decyzji, zostały wystawione upomnienia, które stały się podstawą do wystawienia 6 czerwca 2023 r. opisanych wyżej tytułów wykonawczych, obejmujących zadłużenie wyrażone w ww. decyzji na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 1-12/2014, 7/2015. Odpis tytułów wykonawczych doręczono Zobowiązanemu 12 czerwca 2023 r. Pismem z 21 lutego 2025 r., uzupełnionym pismem z 3 marca 2025 r., Zobowiązany złożył wniosek o umorzenie ww. postępowania egzekucyjnego. Organ egzekucyjny pismem z 12 marca 2025 r. wezwał Zobowiązanego do wskazania podstawy prawnej umorzenia postępowania. Jednocześnie wskazał, że w celu określenia prawidłowej wartości stanu czynnego spadku należy dostarczyć sporządzony spis inwentarza zawierający wycenę przedmiotowej nieruchomości oraz wartość wchodzących w skład masy spadkowej środków zgromadzonych przez zmarłego w Otwartym Funduszu Emerytalnym oraz na indywidualnym koncie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, które stanowią majątek zmarłego. Zobowiązany pismem z 24 marca 2025 r. wskazał, że zgodnie z art. 59 § 1 pkt 1 upea, zachodzą przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego, prowadzonego na podstawie ww. tytułów wykonawczych. Jednocześnie poinformował, że spis inwentarza po zmarłym nie został ukończony. Postanowieniem z 7 kwietnia 2025 r. Dyrektor ZUS odmówił umorzenia, a w wyniku wniesionego zażalenia DIAS wydał postanowienie zaskarżone do tutejszego Sądu. W uzasadnieniu organ podniósł, że podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 59 § 4 w związku z art. 59 § 1 pkt 1 upea. Jak wskazuje z kolei art. 29 § 1 ustawy egzekucyjnej organ egzekucyjny bada z urzędu dopuszczalność egzekucji, nie jest natomiast uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku, objętego tytułem wykonawczym. Jeżeli zatem decyzja stała się ostateczna, jej wykonanie nie zostało wstrzymane, to obowiązkiem organu egzekucyjnego jest wszczęcie i przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego. Instrumenty procesowe jakimi dysponuje zobowiązany w postępowaniu egzekucyjnym nie mogą służyć wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji konkretyzującej ciążący na zobowiązanym obowiązek. Posiadanie przez tę decyzję przymiotu ostatecznej i prawomocnej czyni ją wykonalną z wszelkimi tego konsekwencjami dla zobowiązanego, również z poddaniem się przymusowi egzekucyjnemu. Kwestionowanie merytorycznej zasadności ostatecznej decyzji administracyjnej na etapie postępowania egzekucyjnego nie może odnieść skutku. Jeżeli zatem decyzja stała się ostateczna, co w sprawie niniejszej miało miejsce, a jej wykonanie nie zostało wstrzymane, to obowiązkiem organu egzekucyjnego było wszczęcie i prowadzenie postępowania egzekucyjnego. W ocenie DIAS niedopuszczalność egzekucji administracyjnej zachodzi w sytuacji wystąpienia okoliczności wykluczających możliwość prowadzenia egzekucji ze względów formalnych (podmiotowych lub przedmiotowych), a nie merytorycznych. Egzekucja administracyjna jest zatem dopuszczalna, gdy łącznie spełnione zostaną podmiotowe i przedmiotowe warunki jej prowadzenia. Do przesłanek podmiotowych zalicza się wszystkie wymogi związane z uczestnikami tego postępowania. Przez pojęcie przesłanek przedmiotowych rozumie się dopuszczalność prowadzenia egzekucji administracyjnej z uwagi na egzekwowany obowiązek, jego charakter prawny. Natomiast niedopuszczalność egzekucji administracyjnej musi mieć źródło w przepisach prawa, całkowicie wyłączających w danej sprawie możliwość przymusowej realizacji danego obowiązku w drodze egzekucji administracyjnej. Istotą umorzenia postępowania egzekucyjnego jest przerwanie postępowania, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych oraz rozstrzygnięcie o dalszym nieprowadzeniu postępowania. Instytucja ta ma na celu zakończenie tego postępowania, najczęściej z przyczyn natury formalnej, gdy w danej, konkretnej sytuacji zaistniałej w jego toku wykonanie obowiązku przez zobowiązanego jest niemożliwe lub niedopuszczalne. Taka sytuacja w analizowanej sprawie nie miała miejsca. Organ wskazał, że 23 maja 2019 r. Sąd Rejonowy w C. Wydział [...] Cywilny, wydał prawomocne od 14 czerwca 2019 r. postanowienie o sygn. akt [...], na mocy którego Zobowiązany nabył spadek po zmarłym synu. W konsekwencji ZUS 3 lutego 2020 r. wydał decyzję, określającą odpowiedzialność Zobowiązanego za zobowiązania zmarłego. Sąd Okręgowy w B. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 9 lipca 2020 r. sygn. akt [...] oddalił odwołanie Zobowiązanego od wskazanej wyżej decyzji z 3 lutego 2020 r. Następnie 30 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w K., sygn. akt [...] oddalił apelację od ww. wyroku Sądu Okręgowego w B. z 9 lipca 2020 r. W konsekwencji decyzja stała się prawomocna, a obowiązek jej wykonania wymagalny. DIAS wskazał również, że jeżeli spis inwentarza zostanie sporządzony, to na jego podstawie będzie można ustalić granice ponoszonej odpowiedzialności podatkowej. Do tego jednak czasu, obowiązują ustalenia dokonane na podstawie dowodów, jakimi dysponował organ, wydając decyzję. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie zwalnia Zobowiązanego od powinności zachowania należytej staranności w realizacji obowiązku proporcjonalnego zaspokajania wierzycieli do wysokości stanu czynnego spadku. W skardze wniesionej do tutejszego Sądu skarżący zarzucił zaskarżonemu postanowieniu: - błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym m.in. całkowicie dowolne i bezpodstawne przyjęcie, że "wartość udziału w odziedziczonej nieruchomości, którą stanowi działka o powierzchni 0.91 ha zabudowana budynkiem znacznie przewyższa wysokość zadłużenia wskazanego w spisie inwentarza (...)", bowiem organ nie zna wartości odziedziczonego majątku i całkowicie dowolnie (nie dysponując żadnymi dokumentami, dowodami) przyjmuje, że wartość spadku jest na pewno wyższa od wysokości zobowiązań, - błędną ocenę zgromadzonych w sprawie dokumentów wskazujących na ograniczoną odpowiedzialność skarżącego za długi spadkowe, - nienależyte uwzględnienie faktu prowadzonego postępowania o sporządzenie spisu inwentarza. Zarzucił nadto naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: - art 1015 § 2 kodeksu cywilnego i art. 1031 § 2 kodeksu cywilnego - poprzez ich de facto całkowite pominięcie i nie uwzględnienie faktu ograniczonej odpowiedzialności skarżącego za długi spadkowe (w tym egzekwowane w niniejszym postępowaniu) po zmarłym, a także faktu, że prowadzone jest cały czas postępowanie dotyczące sporządzenia spisu inwentarza, co uniemożliwia prowadzenie egzekucji bowiem nie jest znana granica odpowiedzialności Zobowiązanego, o czym organ był informowany, - art. 1034 kodeksu cywilnego - poprzez jego całkowicie błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie i przytaczanie (strona 5 in principio zaskarżonego postanowienia) wniosków w oparciu o ten przepis, które nie mają żadnego oparcia w treści art. 1034 kc. Zarzucił nadto naruszenie przepisów proceduralnych, tj.: - art. 59 § 1 i 4 oraz art. 29 § 1 upea w tym pkt 1 - poprzez jego błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie i błędną odmowę umorzenia postępowania, - art. 98 § 2 ordynacji podatkowej - poprzez jego całkowicie błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie - poprzez rażąco niewłaściwe przyjęcie, że w czasie trwania procedury sporządzania inwentarza (o czym organ doskonale wie, bowiem był o tym informowany) może być prowadzona egzekucja, podczas gdy procedura sporządzenia inwentarza została wszczęta niezwłocznie i nie ma podstaw do prowadzenia egzekucji w sposób nieuwzględniający ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe, - art. 6, art. 7, art. 8 § 1, art. 9 kpa - poprzez prowadzenie postępowania z naruszeniem przepisów prawa materialnego i proceduralnego, a także w sposób naruszający słuszne interesy skarżącego. W oparciu o te zarzuty skarżący domagał się zmiany postanowień organów obu instancji i umorzenia postępowania egzekucyjnego. Uzasadniając skargę podniósł, że organ pomimo przyjęcia przez Zobowiązanego spadku z dobrodziejstwem inwentarza, jak i pomimo tego że cały czas toczy się postępowanie w przedmiocie spisu inwentarza, organ może prowadzić postępowanie egzekucyjne. Ograniczenie odpowiedzialności wynikające z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza ma charakter oczywiście nadrzędny wobec prowadzonej egzekucji. Skoro nie jest znana wartość stanu czynnego spadku, a tym samym nie jest znana wysokość odpowiedzialności spadkodawcy za długi spadkowe, to nie można prowadzić egzekucji, bowiem wiąże się to z ryzykiem wyrządzenia niepowetowanej szkody spadkobiercy. Podniósł skarżący, że w sprawie nie mamy do czynienia z bezczynnością spadkobierców w sprawie sporządzenia spisu inwentarza. Taka procedura została niezwłocznie wszczęta i się toczy, o czym organy wiedzą. Wskazał również na błędne przyjęcie, że odziedziczona nieruchomość (udział w prawie własności) z pewnością przewyższa wartością wysokość zobowiązań. Organy obu instancji w tej kwestii nie miały żadnej praktycznie wiedzy i dokonały całkowicie dowolnego, nie mającego oparcia w materialne dowodowym stwierdzenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje: Skarga jest niezasadna. Na podstawie art. 59 § 1 pkt 1 upea, postepowanie egzekucyjne umarza się w całości albo w części w przypadku niedopuszczalności egzekucji administracyjnej, w tym ze względu na zobowiązanego. Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, istotą umorzenia postępowania egzekucyjnego jest przerwanie postępowania, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych oraz rozstrzygnięcie o dalszym nieprowadzeniu postępowania. Instytucja ta ma na celu zakończenie postępowania egzekucyjnego, najczęściej z przyczyn natury formalnej, gdy w danej, konkretnej sytuacji zaistniałej w jego toku wykonanie obowiązku przez zobowiązanego jest niemożliwe lub niedopuszczalne. Co do zasady umorzenie postępowania egzekucyjnego oznacza, że nie jest realizowany jego cel z powodu wystąpienia przyczyn niedopuszczalności prowadzenia (vide P. Pietrasz (w:) D. R. Kijowski (red.), Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, System Informacji Prawnej Lex, tezy do art. 59 u.p.e.a.). Podkreślić przy tym należy, że wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 59 § 1 u.p.e.a., obliguje organ egzekucyjny do wydania postanowienia o umorzeniu postępowania. Organ prowadzący postępowanie egzekucyjne jest zatem zobowiązany umorzyć to postępowanie z urzędu, gdy w jakikolwiek sposób uzyska informacje o przyczynach uzasadniających umorzenie, bez względu na to, czy zostaną one stwierdzone z urzędu, czy też wyjdą na jaw w wyniku zgłoszonych zarzutów, bądź też w inny sposób zostaną zakomunikowane organowi egzekucyjnemu. W judykaturze zgodnie przyjmuje się, że egzekucja administracyjna jest dopuszczalna, gdy łącznie spełnione zostaną podmiotowe i przedmiotowe warunki jej prowadzenia. Do przesłanek podmiotowych zalicza się wszystkie wymogi związane z uczestnikami tego postępowania. Przez pojęcie przesłanek przedmiotowych rozumie się dopuszczalność prowadzenia egzekucji administracyjnej z uwagi na egzekwowany obowiązek, jego charakter prawny - dotyczy zatem przedmiotu i podstaw egzekucji. Co jednak istotne z punktu widzenia twierdzeń skarżącego, w postępowaniu egzekucyjnym organ egzekucyjny nie jest uprawniony do merytorycznego badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym (art. 29 § 1 in fine u.p.e.a.), a dopuszczalny ustawą zakres badania przez organ egzekucyjny tytułu wykonawczego wskazuje, że badanie to ma charakter formalny. Stwierdzenie to ma w sprawie istotne znaczenie, ponieważ znacząca część skargi, a uprzednio wniosku o umorzenie postępowania i zażalenia zasadzała się na stwierdzeniu, że skoro postępowanie spadkowe po zmarłym nie zostało zakończone sporządzeniem spisu inwentarza, nie jest dopuszczalna egzekucja wobec Zobowiązanego. Jednakże jak już wyżej wskazano 23 maja 2019 r. sąd powszechny stwierdził nabycie spadku po zmarłym, a postanowienie to stało się prawomocne od 14 czerwca 2019 r. Z kolei 3 lutego 2020 r. ZUS wydał decyzję, określającą odpowiedzialność Zobowiązanego za zobowiązania zmarłego. Odwołanie Zobowiązanego od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z 9 lipca 2020 r. Zaś apelacja Zobowiązanego została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 30 listopada 2021 r. Z powyższego wynika, że zanim organ przystąpił do egzekucji, została przeprowadzona procedura spadkowa zakończona postanowieniem stwierdzającym nabycie spadku przez Zobowiązanego. Po stwierdzeniu nabycia spadku ZUS wydał decyzję w przedmiocie odpowiedzialności skarżącego za zobowiązania składkowe zmarłego, a legalność tej decyzji została poddana kontroli sądowej przez Sąd Okręgowy i Sąd Apelacyjny. To w tamtej procedurze mogła podlegać ocenie zasadność zarzutów skarżącego podnoszonych przeciwko jego odpowiedzialności i przeciwko zakresowi tejże odpowiedzialności. W konsekwencji w postępowaniu egzekucyjnym, w trybie wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego nie ma możliwości ponownego badania legalności decyzji w przedmiocie odpowiedzialności skarżącego za zobowiązania składkowe zmarłego. Niedopuszczalność egzekucji administracyjnej zachodzi w sytuacji wystąpienia okoliczności wykluczających możliwość prowadzenia egzekucji ze względów formalnych (podmiotowych lub przedmiotowych), a nie merytorycznych. W konsekwencji w toku postępowania z wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego, organ nie badał zakresu odpowiedzialności skarżącego za długi spadkowe. Niedopuszczalność egzekucji administracyjnej musi mieć przy tym źródło w przepisach prawa, całkowicie wyłączających możliwość przymusowej realizacji danego obowiązku w drodze egzekucji administracyjnej (por. wyrok NSA z 28 lutego 2018 r., II FSK 512/16). Jako przykłady takich zarzutów w orzecznictwie wskazuje się na dopuszczalność egzekucji sądowej w stosunku do danego obowiązku, a tym samym niedopuszczalność egzekucji tego świadczenia w drodze egzekucji administracyjnej, wystawienie tytułu wykonawczego przez nieuprawniony podmiot. Niedopuszczalne jest również prowadzenie egzekucji na podstawie tytułu wykonawczego, który nie odpowiada wymogom określonym w art. 27 § 1 i 2 u.p.e.a. (tak tutejszy Sąd w wyroku z 19 listopada 2025 r., sygn. akt I SA/Gl 875/25). Takich uchybień zaś w niniejszym postępowaniu Sąd nie stwierdził. W konsekwencji zdaniem Sądu niezasadne są zarzuty skargi, jakoby sporządzanie spisu inwentarza uniemożliwiało prowadzenie egzekucji administracyjnej prowadząc do jej umorzenia. Jak już wyżej wskazano, obowiązek podlegający wykonaniu wynika z prawomocnej decyzji, której legalność była badana przez sądy powszechne. Sam fakt sporządzania spisu inwentarz nie wyłącza prowadzenia egzekucji wobec skarżącego. Organ nie naruszył tym samym powołanych w skardze przepisów kodeksu cywilnego. Wskazać również należy, że przedłożone przez Zobowiązanego postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie zawiera wskazania o nabyciu tego spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Owszem, w aktach znajduje się wyrok Sądu powszechnego ograniczający tytuł wykonawczy w postaci nakazu zapłaty wobec Zobowiązanego na rzecz banku poprzez zastrzeżenie prawa powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, jednak wyrok ten nie ma skutku wobec wierzyciela w niniejszym postępowaniu egzekucyjnym. Sąd nie podziela również zarzutu opartego na art. 98 § 2 Ordynacji podatkowej. Przepis ten dotyczy odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe i odsyła do przepisów kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz odpowiedzialności za długi spadkowe. Jednak regulacja ta ma przede wszystkim znaczenie dla określenia zakresu odpowiedzialności spadkobiercy i winna być brana pod uwagę na etapie decyzji o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień wydawanej na podstawie art. 100 § 1 O.p. Procedowanie wniosku o umorzenie postępowania nie służy badaniu legalności decyzji w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy i zakresu tej odpowiedzialności. Zakres odpowiedzialności w niniejszej sprawie został określony decyzją ZUS z 3 lutego 2020 r. Dopóki decyzja ta pozostaje w obrocie prawnym, może stanowić podstawę egzekucji administracyjnej wobec skarżącego. Mając na uwadze powyższe Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 146).