I SA/Gl 651/18

Starszy referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Gabriel Radecki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 września 2018 r. sprawy ze skargi A w K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie otrzymanej dotacji w kwestii wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a 1. odmówić ustanowienia adwokata oraz zwolnienia z wydatków; 2. umorzyć postępowanie w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie.

Skarżące Stowarzyszenie w skardze oraz w zażaleniu na postanowienie o jej odrzuceniu jako spóźnionej wniosło o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ("kosztów postępowania"). Dodatkowo złożyło wniosek o ustanowienie adwokata. Podkreśliło, że jego dochody ograniczają się do dotacji, dobrowolnych składek członkowskich, darowizn, zbiórek publicznych itp. i w całości przeznaczane są na działalność statutową, w tym charytatywną, opartą na realizacji zadań zleconych przez samorządy terytorialne różnych szczebli. W tej dziedzinie specjalizują się wszyscy jego pracownicy, pośród których nie ma osób z wykształceniem prawniczym, co w jego ocenie uzasadnia wniosek. W rubrykę nr 6 urzędowego formularza /wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych/ wpisano "3.336.934,53 fundusz własny", a w rubrykę 7 /wartość środków trwałych wnioskodawcy (według bilansu za ostatni rok)/ kwotę 3.579.182,58 zł. Podano, że ostatni rok obrotowy zamknięto stratą w wysokości 50.501,21 zł. Do wniosku załączono wykaz stanu jedenastu rachunków należących do Stowarzyszenia. W dwóch przypadkach saldo rachunków było ujemne (wynosiło odpowiednio 25 i 168 zł), w jednym zerowe, a w pozostałych wahało się od kwoty 2.240,28 zł do kwoty 49.233,75 zł. Za pośrednictwem jednego z tych rachunków uiszczono bez wezwania wpis od wspomnianego zażalenia w wysokości 100 zł. W wyniku podjętych czynności wyjaśniających zarządzeniem z dnia 28 sierpnia 2018 r. przyjęto, że Stowarzyszenie jest ustawowo zwolnione od kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej P.p.s.a.), wskutek czego kwotę tę zwrócono. Mając na względzie powyższe, zważono, co następuje: Na wstępie zaznaczyć trzeba, że skarżącemu Stowarzyszeniu przysługuje częściowe zwolnienie od kosztów sądowych z mocy ustawy. Zgodnie bowiem z art. 239 § 2 P.p.s.a. nie mają obowiązku uiszczania opłat sądowych organizacje pożytku publicznego, działające na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w sprawach własnych, z wyjątkiem spraw dotyczących prowadzonej przez te organizacje działalności gospodarczej ubezpieczeń społecznych. Stowarzyszenie nie ma obowiązku uiszczenia części kosztów sądowych, tak samo jak, stosownie do art. 239 § 1 pkt 4 P.p.s.a., strona, której przyznane zostało prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa. Stosownie wszak do art. 211 P.p.s.a. opłaty sądowe stanowią wraz ze zwrotem wydatków element wspomnianych kosztów. Tym samym wniosek o zwolnienie od opłat był w rozpatrywanej sprawie zbędny i nie może być rozpoznany: niepodobna przecież Stowarzyszeniu ani przyznać tego, co i tak przysługuje mu z mocy ustawy, ani tym bardziej tego odmówić, oddalając wniosek. W takim przypadku postępowanie w przedmiocie prawa pomocy podlega umorzeniu na podstawie art. 249a P.p.s.a. Dlatego orzeczono jak w punkcie drugim sentencji. Pozostaje natomiast do rozpoznania wniosek w części odnoszącej się do zwolnienia od zwrotu wydatków – elementu kosztów sądowych w rozumieniu art. 211 P.p.s.a., od których Stowarzyszenie nie zostało zwolnione ustawowo na mocy art. 239 § 2 P.p.s.a. – oraz ustanowienia adwokata. Jest to w istocie wniosek o prawo pomocy w zakresie częściowym. W rozumieniu art. 245 § 2 P.p.s.a na prawo pomocy w zakresie całkowitym składa się bowiem zwolnienie od kosztów sądowych, czyli – na co wskazuje choćby domniemanie z art. 241 P.p.s.a. – całkowite zwolnienie z obowiązku wnoszenia zarówno opłat sądowych, jak i ponoszenia wydatków, oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. A contrario we wszystkich pozostałych przypadkach zakres prawa pomocy należy określić jako częściowy. Według art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a przyznanie osobie prawnej prawa pomocy w takim zakresie może nastąpić, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Z treści przytoczonej regulacji wynika, że rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o prawa pomocy złożonego przez tę osobę, inaczej niż jest to w przypadku wniosku osoby fizycznej, ma charakter uznaniowy (zob. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 2014 r., sygn. akt I FZ 147/14, LEX nr 1484736). W orzecznictwie podnosi się, że uwzględnienie takiego wniosku pozostaje fakultatywne nawet wówczas, gdy spełnione są przesłanki określone w przywołanym art. 246 § 2 (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 sierpnia 2009 r., sygn. akt I SA/Gl 367/09, LEX nr 653888). W myśl rozpatrywanego przepisu prawo pomocy bowiem może, a nie musi, być przyznane, gdy "zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu" (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 września 2014 r., sygn. akt I FZ 325/14, LEX nr 1509799). W związku z tym nie bez znaczenia pozostaje etap, na jakim znajduje się postępowanie w sprawie. Skarga Stowarzyszenia została odrzucona z powodu wniesienia jej po terminie postanowieniem, które zostało już przez Stowarzyszenie zaskarżone zażaleniem. Zażalenie to – w przeciwieństwie np. do skargi kasacyjnej – nie musiało być sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika, dlatego nic nie stoi na przeszkodzie, by nadać mu bieg. Dotyczy ono stosunkowo niezłożonej kwestii procesowej i nie musi być wsparte złożoną prawniczą argumentacją. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 197 § 1 P.p.s.a.), co oznacza, że nie zostanie w tej materii wyznaczona rozprawa, na której interesy Stowarzyszenia mogłyby być reprezentowane przez pełnomocnika. Wreszcie niepodobna wskazać jakieś wydatki, którymi Stowarzyszenie mogłoby być obciążone w związku z postępowaniem zażaleniowym, jeżeli zważyć, że w art. 213 P.p.s.a. do wydatków zaliczono w szczególności należności tłumaczy i kuratorów ustanowionych w danej sprawie oraz koszty ogłoszeń oraz diety i koszty podróży należne sędziom i pracownikom sądowym z powodu wykonania czynności sądowych poza budynkiem sądowym. W powyższym kontekście powtórzyć wypada, że przyznanie osobie prawnej prawa pomocy w zakresie częściowym wchodzi w rachubę dopiero wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Na wspomnianym etapie postępowania trzeba przyjąć, że przesłanka ta w stosunku do Stowarzyszenia nie zachodzi, przy czym można to stwierdzić na podstawie samego wniosku, bez potrzeby wzywania o dodatkowe oświadczenia lub materiały źródłowe, które przyczyniłoby się wyłącznie do zbędnego opóźnienia nadania biegu zażaleniu. Niewątpliwie dysponuje ono stosunkowo znacznymi środkami zgromadzonymi na jego rachunkach bankowych, które przynajmniej w części może przeznaczyć na potrzeby postępowania. Dowodzi tego fakt, że bez wezwania za pośrednictwem jednego z tych rachunków uiściło zwrócony mu następnie wpis od zażalenia. Jedynym obiektywnym kryterium pozwalającym ocenić wartość pomocy prawnej jest zaś kwota wynagrodzenia, jakie przysługiwałoby pełnomocnikowi, gdyby został w sprawie ustanowiony zgodnie z wnioskiem. W myśl § 21 ust. 1 pkt 2 lit. d rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714 ze zm.) wynagrodzenie (opłata) adwokata w postępowaniu zażaleniowym wynosi 120 zł, czyli niewiele więcej niż kwota uiszczona przez Stowarzyszenie tytułem wpisu od zażalenia, którą zresztą zwrócono. Kwota ta musi być uznana za znikomą w porównaniu z podanymi przez Stowarzyszenie stanami rachunków bankowych. Oczywistym również jest, że prowadzenie przez Stowarzyszenie działalności statutowej, nawet o niepodważalnej społecznej wartości, musi łączyć się z koniecznością ponoszenia określonych kosztów. Do tego rodzaju kosztów funkcjonowania każdej osoby prawnej, w tym działającej w sferze pożytku publicznego, należą też wydatki związane z dochodzeniem praw w postępowaniu sądowym, poza opłatami, z których te osoby zwolniono ustawowo. Przyznanie bezwzględnego priorytetu nad tymi kosztami bezpośrednim wydatkom na cele statutowe oznaczałby, że każdy wniosek o przyznanie takiej osobie prawa pomocy musiałby być uwzględniony, niezależnie od tego, czy uzasadniają to okoliczności przewidziane w art. 246 § 1 P.p.s.a. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w punkcie pierwszym sentencji.