I SA/Bd 873/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Mirella Łent po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 27 listopada 2017 r. w sprawie ze skargi R. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie

W dniu 23 listopada 2017r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Od 2011r. jest osobą bezrobotną i nie uzyskuje żadnego dochodu. Jak majątek wnioskodawca wskazał mieszkanie o pow. 67 m˛ - prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Oświadczył, że nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. Pomoc rodziny to wsparcie finansowe nie przekraczające 300 zł oraz pomoc w postaci żywności i środków czystości. Postanowieniem z dnia 27 listopada 2017 r. Referendarz zwolnił skarżącego od wpisu od skargi oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu podał, że skarżący został zwolniony od wpisu od skargi i wskazał, że na obecnym etapie postępowania jest to jedyna opłata, którą strona musi ponieść. Odnosząc się do wniosku strony w zakresie ustanowienia pełnomocnika Referendarz wyjaśnił, że na obecnym etapie postępowania nie ma procesowej konieczności powoływania zawodowego pełnomocnika. Pismem z dnia 25 grudnia 2017 r. skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. Podała, że potrzebuje pomocy zawodowego pełnomocnika ze względu na nieumiejętność poparcia swoich argumentów odpowiednią postawą prawną. W odpowiedzi na zarządzenie sędziego skarżący w piśmie z dnia 30 stycznia 2018 r. oświadczył, że: nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego; z własnej winy, na skutek pierwszego niestawiennictwa, utracił status osoby bezrobotnej z dniem 25 września 2019 r.; w lutym 2018 r. nabywa prawo do ponownej rejestracji; zamieszkuje z matką, 82-letną emerytką; aktualne postępowania egzekucyjne prowadzone są przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w I., Zakład Ubezpieczeń Społecznych w I., Kancelaria Komornicza w I. – egzekucja z nieruchomości; w październiku 2017 r. została wykonana czynność oszacowania. Załączył decyzje Powiatowego Urzędu Pracy w I. z dnia 5 października 2017 r. o utracie przez niego statusu osoby bezrobotnej ze względu na niestawiennictwo w wyznaczonym terminie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 258 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369, dalej jako p.p.s.a.), czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, a do czynności tych należy w szczególności wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Na podstawie art. 259 § 1 p.p.s.a. od tych postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 zd. drugie, w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a stosownie do § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że jak wynika z przyjętego do rozpoznania przez Sąd wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący zażądał zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżący wniósł zatem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem z dnia 27 listopada 2017 r. Referendarz sądowy zwolnił skarżącego od wpisu od skargi. Na obecnym etapie postępowania jest to jedyna opłata, którą skarżący musi ponieść w związku ze skargą. Pozostałe koszty sądowe mogą, lecz nie muszą pojawić się na dalszym jego etapie. Na niniejszym etapie postępowania Sąd ocenił zasadność wniosku skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzędu (adwokata). Sąd podziela stanowisko Referendarza sądowego, że na obecnym etapie postępowania nie ma procesowej konieczności powoływania zawodowego pełnomocnika. Podkreślenia wymaga, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi tzw. przymusem adwokacko-radcowskim objęte jest generalnie dopiero sporządzenie skargi kasacyjnej od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. Strona może zatem, lecz nie musi być zastępowana przez zawodowego pełnomocnika – jego ustanowienie oraz moment, w którym to uczyni, zależy od jej woli, lecz na tym etapie postępowania sądowego nie znajdują uzasadnienia jej obawy, że bez udziału zawodowego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony jej praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi, gdyż sąd z urzędu (a zatem bez wniosku i zarzutów strony) uwzględnia ewentualne nieprawidłowości w postępowaniu. Ustanowienie zawodowego pełnomocnika nie może być wyłącznie skutkiem subiektywnego przekonania strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu. To do sądu badającego okoliczności sprawy, kierującego się doświadczeniem życiowym oraz zasadami logiki, należy ocena całokształtu sytuacji (zob. np. postanowienia NSA z dnia 18 października 2005 r., sygn. akt II FZ 670/05, z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 139/09, i dnia 12 marca 2013 r., sygn. akt II OZ 163/13). Podobnie wypowiedział się NSA w postanowieniu z 24 czerwca 2008r., sygn. akt I FZ 240/08 wskazując, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie pełnomocnika Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania, tj. powinien brać pod uwagę takie elementy jak: aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych – przymus adwokacko-radcowski. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. W dalszym ciągu, mimo wezwania przez Sąd, skarżący nie przedstawił sytuacji majątkowej swojej żony. Podkreślić trzeba, że przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682) – zwanej dalej: "k.r. i o.", regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r. i o.). Zgodnie z treścią art. 27 k.r. i o., małżonkowie są zobowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokojenia potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zatem nawet rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy jego małżonkowi (art. 23 k.r. i o.) Do obowiązków tych zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2009 r., sygn. akt II FZ 6/09, LEX nr 551925). Odnosząc się do oświadczeń skarżącego, że nie prowadzi on z żoną wspólnego gospodarstwa domowego ani z nią nie mieszka, stwierdzić trzeba, iż faktyczna separacja małżonków jest kwestią ich wyboru, nie zaś sytuacją niemożliwą do usunięcia, a małżonkowie, chcąc doprowadzić do tego, by ich wzajemne relacje nie wywierały wpływu m.in. na toczące się postępowania sądowe – powinni uregulować łączące ich stosunki przez nadanie stanowi faktycznemu znaczenia prawnego. Może to nastąpić przez skorzystanie z instytucji separacji sądowej lub rozwód. Natomiast Sąd w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie jest uprawniony do badania rzeczywistych relacji łączących małżonków (por. postanowienie WSA w Kielcach z dnia 9 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Ke 572/17). Ponadto należy podkreślić, że skarżący utracił status osoby bezrobotnej w drodze decyzji z dnia 5 października 2017 r., przyczynkiem do wydania której było jego niestawiennictwo w Powiatowym Urzędzie Pracy w wyznaczonym terminie i nieuzasadnienie w ciągu 7 dni o uzasadnionej przyczynie tego niestawiennictwa. Skarżący zatem nie dopełnił elementarnych obowiązków, aby zachować status osoby bezrobotnej i ewentualnie pozyskać za pośrednictwem Urzędu Pracy stosowne zatrudnienie oraz dochód pozwalający na poprawienie swoich warunków finansowych. Na marginesie Sąd wskazuje, że stan faktyczny w zakresie stanu majątkowego skarżącego nie zmienił się od czasu rozpatrywania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt I SA/Bd 133/16, w której to postanowieniem z dnia 25 lipca 2016 r. Sąd utrzymał postanowienie Referendarza sądowego z dnia 10 czerwca 2016 r. zwalniające skarżącego od wpisu od skargi oraz odmawiające przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Ponownie podkreślić też trzeba, że odmowa przyznania profesjonalnego pełnomocnika nie pozbawia skarżącego możliwości złożenia kolejnego wniosku w tej materii na dalszym etapie postępowania. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Analizując ponownie sytuację skarżącego Sąd przychyla się do oceny Referendarza, że udzielenie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu na obecnym etapie postępowania nie jest konieczne i nie ogranicza stronie możliwości obrony jej praw. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.