I OZ 732/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA - Małgorzata Jaśkowska po rozpoznaniu w dniu 2 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. M. i W. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 137/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E. M. i W. M. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...], nr [...] wydaną w przedmiocie uchylenia decyzji o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 137/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił E. M. i W. M. przyznania prawa pomocy. Postanowienie to zostało wydane na skutek sprzeciwu skarżących od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 czerwca 2014 r., którym ustanowiono dla E. M. i W. M. radcę prawnego w ramach przyznania prawa pomocy oraz odmówiono zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. 270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zaskarżone postanowienie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Stosownie natomiast do treści art. 246 § 1 powołanej ustawy, prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd I instancji zaznaczył, że w związku z tym, iż na rzecz skarżących ustanowiono radcę prawnego, pozostaje do oceny, czy w ramach złożonego wniosku skarżącym należy również przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd I instancji wskazał na generalną zasadę postępowania sądowego, którą jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się z koniecznością poniesienia na ten cel wydatków. Instytucja przyznania prawa pomocy jest rozwiązaniem szczególnym i powinna być stosowana w przypadkach wyjątkowych, wobec osób, których sytuacja materialna i bytowa jest trudna, a odmowa przyznania prawa pomocy uniemożliwiałaby dostęp do sądu. Zawarte w art. 246 § 1 p.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba ta wykaże" oznacza zaś, że na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek udowodnienia, iż znajduje się on w tej szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożonych dokumentów źródłowych WSA w Warszawie wywiódł, że skarżący prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Na dochody rodziny składa się renta rodzinna E. M. w średniej wysokości 3045 zł netto miesięcznie. Natomiast według przedstawionych dokumentów źródłowych oraz złożonych oświadczeń, niezbędne miesięczne wydatki skarżących kształtują się na poziomie 908,30 zł. Skarżący ponoszą również wydatki wynikające z dobrowolnego wsparcia D. M. w wysokości 1500 zł rocznie (300 miesięcznie przez okres 5 miesięcy). Po odliczeniu niezbędnych wydatków (z wyłączeniem kosztów dobrowolnego "wsparcia" D. M., który to koszt takiego charakteru nie posiada) do dyspozycji skarżących pozostaje kwota ok. 2136,70 zł. Sąd I instancji zauważył, że nawet gdyby przyjąć, że skarżący opłacają czynsz za mieszkanie nie w kwocie 255 zł miesięcznie, a w pełnym wymiarze, który to koszt od 1 czerwca 2014 r. wynosi 671,00 zł miesięcznie, to ich miesięczne wydatki kształtują się na poziomie 1324,30 zł. Kwota jaką mogą wówczas dysponować wynosi 1720,70 zł, co daje kwotę 860,35 zł na osobę. O ile zatem skarżący nie są w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika, to ich sytuacja majątkowa pozwala im już na pokrycie kosztów sądowych. W tej sytuacji, w ocenie Sądu I instancji, wysokość osiąganych dochodów w gospodarstwie domowym skarżących wskazuje, że są oni w stanie ponieść pełne koszty niniejszego postępowania, określone w wysokości 200 zł tytułem wpisu od skargi, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaznaczono przy tym, że konieczne utrzymanie, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, nie oznacza sytuacji materialnej subiektywnie ocenianej przez wnioskodawcę jako zadawalającej. Chodzi tu o obiektywną możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak opłaty za mieszkanie, żywność lub lekarstwa. W sytuacji, gdy nie jest możliwe uzyskanie dodatkowych środków finansowych, jak też gdy poczynienie oszczędności musiałoby odbyć się kosztem wspomnianych koniecznych potrzeb, Sąd zobligowany jest przyznać stronie prawo pomocy. Takie okoliczności nie zachodzą w niniejszej sprawie. Skarżący posiadają bowiem wystarczające środki, aby ponieść pełne koszty postępowania. Na powyższe postanowienie Sądu I instancji zażalenie z dnia 4 sierpnia 2014 r. wniosła pełnomocnik z urzędu r. pr. M. M. Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 245 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 1) p.p.s.a. - poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nieprzyznanie skarżącym prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sytuacji, gdy ze złożonych przez nich oświadczeń o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wynika jednoznacznie, iż nie są oni w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania oraz naruszenie przepisów prawa - art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż nieprzyznanie prawa pomocy skarżącym w zakresie kosztów sądowych, których nie są w stanie ponieść bez uszczerbku dla ich utrzymania doprowadzi w konsekwencji do tego, że nieopłacona skarga zostanie odrzucona. Tym samym dojdzie do pozbawienia skarżących prawa do sądu, rozumianego jako prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Pełnomocnik wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia WSA w Warszawie w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżących zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, tj. zasądzenie ze źródeł Skarbu Państwa na rzecz radcy prawnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu według norm przepisanych, gdyż nie zostały one opłacone ani w całości ani w części. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że WSA w Warszawie nie przeanalizował w sposób dostateczny złożonych przez skarżących oświadczeń o ich stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Sąd I instancji w ogóle nie wziął pod uwagę faktu, iż wszelkie pieniądze pozostałe po dokonaniu wszystkich stałych miesięcznych opłat są wydawane na lekarstwa dla przewlekle chorej skarżącej E. M., natomiast skarżący W. M. zaprzestał pracy zarobkowej, gdyż sprawuje całodobową opiekę nad chorą mamą. Wskazano również, iż WSA w Warszawie dwa lata wcześniej rozpatrując oświadczenie skarżących o ich stanie majątkowym pismem z dnia 27 kwietnia 2012 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Wa 24/12 wezwał skarżących między innym do nadesłania "oświadczenia o wysokości miesięcznych wydatków na leki". Natomiast w przedmiotowej sprawie WSA w Warszawie w ogóle pominął informacje o tych samych, systematycznie trwających, dożywotnich hemodializach oraz powiązanych potrzebach skarżącej w zakresie leków, jedzenia itp. Podniesiono również, że skarżący nie dysponują żadnymi oszczędnościami, ani żadnym majątkiem, nie posiadają żadnych nieruchomości ani ruchomości mających realną wartość, z których mogliby ewentualnie ponieść przedmiotowe koszty, co potwierdzają złożone przez nich oświadczenia. W dalszej części uzasadnienia zażalenia zwrócono uwagę, że sytuacja materialna skarżących jest trudna i pogarsza się z dnia na dzień, co świadczy o tym, że w ogóle nie są w stanie zgromadzić żadnych środków potrzebnych na prowadzenie jakiejkolwiek sprawy sądowej. Skarżący znajdują się w niedostatku, a renta rodzinna, która stanowi ich jedyny dochód jest konsumowana na bieżąco na wydatki na lekarstwa i inne koszty utrzymania przewlekle chorej E. M. Tym samym nawet wpis sądowy w wysokości 200 zł w tej konkretnej sytuacji majątkowej i życiowej skarżących stanowi realne zagrożenie ekonomiczne dla bytu rodziny, a brak nawet częściowego zwolnienia od kosztów spowoduje, że skarżący nie będą w stanie uiścić wpisu sądowego w wysokości 200 zł. Wskazano również na postanowienia sądów powszechnych zwalniające skarżących od ponoszenia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych względów niż w nim wskazano. W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, że skutki wniesienia sprzeciwu od orzeczenia referendarza sądowego określa przepis art. 260 p.p.s.a. Stosownie do tego przepisu, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wobec tego skutkiem prawidłowego wniesienia sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarza sądowego z mocy ustawy. W doktrynie postępowania sądowoadministracyjnego podkreśla się, że nieistotne jest w jakim zakresie strona (fachowy pełnomocnik) zaskarża zarządzenie lub postanowienie wydane przez referendarza sądowego, bowiem orzeczenie to, w przypadku skutecznego wniesienia sprzeciwu, zawsze traci moc w całości, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu staje się od początku – w pełnych granicach – przedmiotem rozpoznania sadu (R. Hauser. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2011. Nb 1 do art. 260, tak samo J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2010, Nb. 3 do art. 260). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy zauważyć, że skarżący prawidłowo wnieśli sprzeciw od postanowienia referendarza, co spowodowało utratę mocy wiążącej postanowienia tegoż referendarza ex lege. Orzeczenie to przestało niejako istnieć, a Sąd I instancji miał obowiązek samodzielnego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego przez stronę. Wniosek ten powinien zostać rozpoznany w pełnych granicach i oceniony pod kątem spełnienia przesłanek przewidzianych w art. 246 p.p.s.a. Natomiast jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia z dnia 25 lipca 2014 r., Sąd I instancji przyjął, iż na rzecz skarżących ustanowiono radcę prawnego, a do oceny pozostaje, czy w ramach złożonego wniosku skarżącym należy również przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W dalszej części uzasadnienia Sąd I instancji stwierdza ponadto, niejako potwierdzając fakt ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w sprawie, że o ile skarżący nie są w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika, to ich sytuacja majątkowa pozwala im już na pokrycie kosztów sądowych. Takie stanowisko WSA w Warszawie nie może się ostać, gdyż stoi w wyraźnej sprzeczności ze skutkami wniesienia sprzeciwu od orzeczenia referendarza sądowego określonymi przepisem art. 260 p.p.s.a. Jednocześnie wskazać w tym miejscu należy na oczywistą sprzeczność pomiędzy brzmieniem sentencji zaskarżonego postanowienia, a treścią jego uzasadnienia, obligującą Naczelny Sąd do wyeliminowania zaskarżonego postanowienia z obrotu. Z sentencji zaskarżonego postanowienia wynika bowiem, że Sąd I instancji odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy. Tymczasem w uzasadnieniu tego postanowienia stwierdzono, iż na rzecz skarżących ustanowiono radcę prawnego, a do oceny pozostaje, czy w ramach złożonego wniosku skarżącym należy również przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Rzeczą Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie będzie podjęcie jednoznacznego w swej treści rozstrzygnięcia co do zgłoszonego wniosku o przyznanie skarżącym prawa pomocy. Rozpatrując ponownie sprawę WSA w Warszawie zwróci również uwagę na okoliczność związaną z wysokością kosztów ponoszonych przez skarżących na leczenie. Zarówno we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też w zażaleniu będącym przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie, skarżący podkreślali, że wydatki na leki stanowią bardzo istotny element w ich comiesięcznym budżecie. Tymczasem Sąd I instancji do tego zagadnienia w ogóle się nie odniósł. Zwrócić należy uwagę, że referendarz sądowy co prawda wezwał skarżących do przedstawienia dokumentów źródłowych poświadczających dochody, stan majątkowy oraz możliwości płatnicze skarżących ale w wezwaniu nie uwzględnił wydatków na leki. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądza, czy uwzględnienie wspomnianych wydatków spowoduje przyznanie prawa pomocy w całości, ale kwestia ta powinna być rozważona przy wydawaniu orzeczenia przez Sąd I instancji. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 197 § 2 w związku z art. 185 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.