I OZ 265/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 10 lutego 2015 r., sygn. akt III SA/Łd 1294/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Rektora Uniwersytetu Łódzkiego z [...] listopada 2013 r. w przedmiocie skreślenia z listy uczestników studiów doktoranckich postanawia: oddalić zażalenie.

K. K. wniósł skargę na decyzję Rektora Uniwersytetu Łódzkiego z [...] listopada 2013 r. w przedmiocie skreślenia z listy uczestników studiów doktoranckich. Wnioskiem z 2 stycznia 2014r . wniósł o przyznanie prawa pomocy. Z wniosku tego wynikało, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie ma żadnych dochodów i majątku poza oszczędnościami w kwocie 1.500 zł. Postanowieniem referendarza sądowego z 9 stycznia 2014 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący podniósł, że oszczędności te zostały już zużytkowane na koszty bieżącego utrzymania. Postanowieniem z 22 stycznia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wyrokiem z 20 marca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę skarżącego na decyzję Rektora Uniwersytetu Łódzkiego z [...] listopada 2013r. w przedmiocie skreślenia z listy uczestników studiów doktoranckich. Wnioskiem z 7 maja 2014 r. skarżący wystąpił ponownie o przyznanie prawa pomocy. Z wniosku tego wynikało, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie ma żadnego majątku, a jego dochody stanowi "pomoc rodziny" w kwocie 300 zł brutto miesięcznie. Postanowieniem z 12 maja 2014 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Postanowieniem z 18 sierpnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi cofnął K. K. przyznane wcześniejszymi orzeczeniami prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Postanowieniem z 7 października (sygn. akt I OZ 836/14) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenia na postanowienie z 18 sierpnia 2014 r. Zarządzeniem z 22 października 2014 r. Przewodniczący Wydziału III Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 25 listopada 2014 r. (I OZ 1073/14) oddalił zażalenie skarżącego na zarządzenie z 22 października 2014 r. Postanowieniem z 30 grudnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odrzucił wniesioną przez skarżącego skargę kasacyjną od wyroku z 20 marca 2014 r. z uwagi na brak fiskalny wniesionej skargi. W dniu 22 stycznia 2015r. skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. We wniosku tym podniósł, że odrzucenie jego skargi kasacyjnej narusza krajowe i międzynarodowe przepisy, których Polska jest sygnatariuszem. Podał, że nie posiada żadnego majątku, utrzymuje się z pomocy rodziny w wysokości 400 zł brutto. Nadto podniósł, że jego sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych i profesjonalnego pełnomocnika. Postanowieniem z 10 lutego 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił przyznana skarżącemu K. K. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, między innymi, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka przyznania prawa pomocy. Sprawa zwolnienia skarżącego z kosztów sądowych, w tym z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, została rozstrzygnięta prawomocnie. Była przedmiotem oceny sądów administracyjnych obu instancji dwukrotnie. Raz w przedmiocie cofnięcia prawa pomocy, drugi raz w przedmiocie braków fiskalnych skargi kasacyjnej. Skarżący obowiązany był zatem do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w terminie. Skutków powyższego nie uchylają kolejne składane przez skarżącego wnioski o przyznanie prawa pomocy, obejmujące ten sam zakres, tj. także koszty sądowe w związku z wniesioną skargą kasacyjna. Niedopełnienie przez skarżącego ciążącego na nim obowiązku poniesienia kosztów sądowych w związku z wniesioną skargą kasacyjną wobec zapadłych w tym zakresie prawomocnych orzeczeń sądów obu instancji oznacza w konsekwencji, że skarga kasacyjna jest oczywiście bezzasadna. Wobec bowiem bezskutecznego upływu terminu do uiszczenia wpisu sądowego skarga kasacyjną nie może być przedmiotem rozpoznania. Nie bez znaczenia ma tu też postawa samego skarżącego, który wielokrotnie informowany w podejmowanych przez sąd w tej sprawie orzeczeniach o ciążących na skarżącym obowiązkach fiskalnych, zignorował te informacje, składając z uporem kolejne tożsame w zakresie sytuacji majątkowej i finansowej wnioski o przyznanie prawa pomocy w sytuacji kiedy upłynął już termin do usunięcia braków fiskalnego, a sąd negatywnie ustosunkował się do wniosków skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarga kasacyjna jest niezasadna, gdyż skarżący nie uiścił - pomimo upływu terminu - wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, jak również nie został zwolniony z kosztów sądowych, co uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy na podstawie art. 247 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.). W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, nie zaistniały również przesłanki pozytywne przyznania wnioskowanego prawa pomocy. Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, zaś wysokość wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł nie stanowi realnej bariery finansowej dla skarżącego, prowadzącego wszak jak wynika z przeprowadzonego przez sąd obszernego postępowania wyjaśniającego nieujawnioną działalność gospodarczą. Obecny (kolejny) wniosek o przyznanie prawa pomocy niemalże – poza kwotą rzekomej pomocy rodziny - nie różni się od wniosku z 7 maja 2014 r., a więc tego, co do którego rzetelności sąd powziął poważne wątpliwości, co z kolei doprowadziło sąd - po przeprowadzeniu szczegółowego postępowania wyjaśniającego na okoliczność sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego - do wniosku o nierzetelności złożenia tegoż oświadczenia. W obu wskazanych wnioskach skarżący podaje, że nie posiada żadnego majątku, utrzymuje się z pomocy rodziny (według wniosku z 7 maja 2013 r. – 300 zł, według wniosku z 22 stycznia 2015 r. – 400 zł), prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nie stać go na pokrycie kosztów postępowania i profesjonalnego pełnomocnika. Tożsamość tychże wniosków aktualnym czyni stawiane przez Sąd w postanowieniu z 18 sierpnia 2014 r. zarzuty nierzetelności złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie majątkowym i sytuacji finansowej. Jest to tym bardziej uzasadnione, że skarżący nie podnosi w obecnym wniosku, że jego sytuacja uległa pogorszeniu w stosunku do wynikającej z podawanej w zakwestionowanych przez Sąd nierzetelnych wcześniejszych oświadczeniach skarżącego. Oświadczenie to Sąd pierwszej instancji również uznał za nierzetelne, przede wszystkim dlatego, że jest nieprawdopodobne by dorosły w wieku aktywności zawodowej młody mężczyzna nie posiadał żadnych własnych środków utrzymania. Jest to nieprawdopodobne tym bardziej, że deklarowana przez skarżącego rzekoma pomoc rodziny w wysokości 400 brutto zł nie jest kwotą wystarczającą na utrzymanie skarżącego. Kwota ta jest nie tylko poniżej tzw. minimum socjalnego, ale nawet poniżej minimum egzystencji. Według ostatnich (najnowszych) publikowanych przez IPiSS danych minimum socjalne na wrzesień 2014 r. dla jednoosobowego gospodarstwa, a takim jest według oświadczenia skarżącego jego gospodarstwo domowe (pracownicze), wynosiło 1058,44, zaś minimum egzystencji na 2013 r. – 541,91 zł. Przy takiej wysokości środków na utrzymanie skarżący jako młody człowiek nie byłby w stanie zaspokoić konieczne środki na zapewnienie najniższego nawet poziomu biologicznego funkcjonowania człowieka. Nie byłby zatem w stanie zapewnić prawidłowego funkcjonowania swojego organizmu. Jak bowiem podaje IPiSS na oficjalnej stronie internetowej zakres i poziom zaspakajanych potrzeb na poziomie minimum socjalnego winny zapewnić takie warunki, aby umożliwić reprodukcję jego sił życiowych człowieka, wychowanie potomstwa oraz utrzymanie więzi społecznych w czasie pracy, nauki i wypoczynku. Minimum socjalne oznacza zaspokajanie potrzeb konsumpcyjnych na relatywnie niskim poziomie, ale uwzględniającym zalecenia nauki (np. w zakresie wyżywienia), odpowiadającym powszechnie przyjmowanym normom obyczajowym i kulturowym (rekreacja, uczestnictwo w kulturze) oraz obowiązującym normom prawnym (m.in. w zakresie oświaty, ochrony zdrowia). Minimum socjalne jest kategorią wyznaczającą próg, poniżej którego istnieje obszar niedostatku czy ubóstwa: stanowi górną granicę tego obszaru. Z kolei minimum egzystencji, zwane także minimum biologicznym, wyznacza według IPiSS poziom zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych, poniżej którego występuje biologiczne zagrożenie życia i rozwoju psychofizycznego człowieka. Zaspakajanie potrzeb na tym poziomie i w zakresie rzeczowym umożliwia jedynie przeżycie. Oznacza to, że kategoria ta może być uznana za dolną granicę obszaru ubóstwa. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, danie wiary złożonemu przez skarżącego w dniu 22 stycznia 2015 r., jak i poprzednich wnioskach oświadczeniach, byłoby sprzeczne z wiedzą medyczną. Wykazane przez skarżącego środki musiałyby oznaczać, ze skarżący żyje poniżej przyjmowanego progu biologicznego zagrożenia życia i rozwoju psychicznego człowieka, a więc progu poniżej którego nie jest możliwe zapewnienie funkcji życiowych organizmu człowieka. Co istotniejsze zaspokojenie potrzeb na poziomie minimum egzystencji i w zakresie rzeczowym umożliwia – jak podaje IPiSS – jedynie przeżycie, wyznaczając tym samym dolną granicę ubóstwa. Tymczasem skarżący wykazuje środki w wysokości nie pozwalającej nawet na przeżycie, tj. poniżej biologicznego zagrożenia życia i rozwoju psychicznego człowieka. A deklarację w tym zakresie składa będąc młodym, zdrowym, pełnym aktywności człowiekiem. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji, skarżący odbywał szkolenie wojskowe, z tytułu którego otrzymywał żołd adekwatny do utraconego zarobku. Jednocześnie skarżący nie wskazał, że korzysta z pomocy społecznej, do czego uprawniałaby go wysokość deklarowanych środków utrzymania. Ze złożonych do akt sądowych dokumentów wynika, że nie korzysta z tej pomocy. Skarżący – podając, że nie ma żadnego majątku – jednocześnie nie wyjaśnia we wniosku okoliczności zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych, z czym wiążą się dodatkowe koszty utrzymania, nie powołuje się w szczególności na okoliczność bezdomności. Sądowi pierwszej instancji jest zaś wiadome z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, że korzysta jak deklarował wcześniej z użyczonego mieszkania. Nielogiczne też jest posiadanie rachunków bankowych przez osobę nie mającą dochodów, z czym przecież też wiążą się koszty utrzymania tychże rachunków. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że skarżący swoją dotychczasową postawą dał podstawy do zakwestionowania rzetelności składanych przez niego oświadczeń o sytuacji majątkowej i finansowej, jak i do szczególnej ostrożnej i wnikliwej oceny składanych przez niego – pod groźbą odpowiedzialności karnej – oświadczeń. Nawet bowiem świadomość odpowiedzialności karnej za fałszywe (nierzetelne) składanie oświadczeń nie stanowiła dla skarżącego żadnej bariery (nawet moralnej) do podania nierzetelnych danych o swojej sytuacji majątkowej i finansowej. Okoliczność ta skutkowała cofnięciem skarżącemu prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący zataił fakt prowadzenia przynoszącej dochód działalności gospodarczej, użytkowania lokalu mieszkalnego nr [...] w Łodzi przy ul. [...] i ponoszenia z tego tytułu wydatków eksploatacyjnych w wysokości 288,80 zł, odbywał służbę przygotowawczą w związku z czym otrzymał uposażenie w kwocie 840 zł, nie podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, rekompensujące utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy lub stosunku służbowego albo dochód z prowadzonej działalności gospodarczej lub rolniczej, zaś Prezydenta Miasta Łodzi przejął obowiązek pokrywania należności mieszkaniowych za okres odbywania służby. Po drugie, rozpoznając merytorycznie skargę skarżącego Sąd powziął wiadomość o tym, że skarżący posłużył się sfałszowanym dokumentem egzaminacyjnym, na mocy którego został dopuszczony do egzaminu licencjackiego i w jego wyniku uzyskał tytuł licencjata, został skazany prawomocnym wyrokiem sądowym za posłużenie się takim dokumentem, a organy poszczególnych uczelni wznowiły szereg postępowanie celem wzruszenia decyzji przyznającej tytuł licencjata, przyjęcia na studia magisterskie itp. Już tylko ta okoliczność podważa wiarygodność skarżącego. Postawa skarżącego – pomijając że wypełnia przesłanki odpowiedzialności karnej z tytułu składania pod groźbą tej odpowiedzialności fałszywych oświadczeń - jest wysoce niemoralna, biorąc pod uwagę, że koszty postępowania skarżącego w istocie musieliby sfinansować pozostali obywatele kraju i to w sytuacji gdy nie budzi wątpliwości, że sytuacja majątkowa skarżącego nie jest tak zła jak wskazuje w swoich wnioskach. Uzasadnia to wniosek, że skarżący nie wykazał przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Skarżący w złożonych wnioskach o przyznanie prawa pomocy nie przedstawił swojej sytuacji majątkowej w sposób rzetelny i prawdziwy, co uzasadnia na podstawie art. 246 p.p.s.a. odmowę przyznania mu prawa pomocy. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, postawę skarżącego i jego stosunek do obowiązującego porządku prawnego i reguł współżycia społecznego charakteryzuje również świadome utrudnianie zakończenia postępowania w tej sprawie poprzez nadużywania prawa do składania wniosków o przyznanie prawa pomocy, powielanie tychże wniosków (niemalże identycznych co do treści) w sytuacji, gdy przeprowadzone przez sąd z urzędu postępowanie wyjaśniające potwierdziło nierzetelność podawanych przez skarżącego danych, skarżącemu prawomocnie cofnięto przyznane pierwotnie prawo pomocy, zaś kwestia kosztów sądowych była też przedmiotem oceny sądów obu instancji. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, z tych przyczyn podjęte rozstrzygnięcie nie może być oceniane jako pozbawienie skarżącego konstytucyjnie gwarantowanego prawa do sądu, a tym samym realizacji uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu. W niniejszej sprawie dostęp do sądu nie został skarżącemu ograniczony, gdyż Sąd – kierując się przesłankami przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym określonymi w ustawie – uznał, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie, zwłaszcza uwzględniając ich wysokość – 100 zł. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł K. K.. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z art. 165 p.p.s.a. wynika, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji że od czasu wydania ostatniego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy nie doszło do zmiany okoliczności sprawy, która prowadziłaby do konieczności przyznania skarżącemu prawa pomocy. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi trafnie przyjął, że skarżący nie wykazał, że zaistniały przesłanki określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. K. K. nie wykazał w sposób wiarygodny w szczególności: – wszystkich swoich źródeł utrzymania (nie sposób bowiem uznać, że deklarowane przez niego kwoty są wystarczające choćby do podstawowej egzystencji); – szczegółowych wydatków, jakie ponosi miesięcznie; – swojej rzeczywistej sytuacji finansowej, rodzinnej i majątkowej. Dla oceny wiarygodności wniosku o przyznania prawa pomocy ma posiłkowe znaczenie to, że już wcześniej stwierdzono niewiarygodność twierdzeń skarżącego zawartych w poprzednim wniosku – a twierdzenia te są w istocie tożsame z twierdzeniami zawartymi w aktualnie analizowanym wniosku. W tej sytuacji nie było konieczności skorzystania z dyspozycji normy z art. 255 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.