I OZ 186/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J.P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 2048/11 o odmowie przyznania J.P. prawa pomocy w sprawie ze skargi J.P. i W.P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

J.P. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z danych zawartych w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz załączonych dokumentów wynika, że prowadzi ona samodzielne gospodarstwo domowe. Źródłem jej utrzymania jest emerytura w wysokości 1574,18 zł. brutto miesięcznie. Poza mieszkaniem o powierzchni 46,74 m², nie posiada żadnego majątku, oszczędności ani przedmiotów wartościowych. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wyjaśniła, że koszty utrzymania i leczenia wynoszą około 70% jej dochodu. W tej sytuacji nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania w sprawie. Oświadczyła, że nie zatrudnia i nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem lub radcą prawnym. Z kolei, przy pismach z dnia 21 listopada 2011 r. oraz z dnia 10 grudnia 2011 r. nadesłała dokumenty potwierdzające jej sytuację majątkową. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 9 lutego 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 2048/11 odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia odwołując się do treści art. 245 i art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej "P.p.s.a.") wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To wnioskodawca jako osoba zainteresowana winien wykazać zasadność złożonego wniosku oraz spełnienie ustawowych przesłanek. Sąd pierwszej instancji podał, że skarżąca utrzymuje się jedynie z emerytury w wysokości 1574,18 zł brutto miesięcznie oraz że uzyskiwany dochód w większości przeznacza na utrzymanie i leczenie. Wskazał jednak, że decyzją Wojewody Pomorskiego z dnia [...] kwietnia 2011 r., utrzymaną w mocy decyzją Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2011 r., skarżącej potwierdzone zostało prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a przysługująca jej rekompensatę określono na kwotę 212785,39 zł. Ponadto Sąd pierwszej instancji wskazał, że realizacja rekompensaty nastąpi w formie wypłaty świadczenia pieniężnego ze środków Funduszu Rekompensacyjnego na wskazany numer rachunku bankowego. W ocenie Sądu pierwszej instancji, skoro nie ulega wątpliwości, że skarżąca jest uprawniona do otrzymania rekompensaty wyżej wymienionej wysokości, to nie można uznać, że znajduje się w sytuacji majątkowej uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sytuacji majątkowej skarżącej – uprawnionej do świadczenia pieniężnego w tak znacznej wysokości - nie można bowiem utożsamiać z sytuacją osób nieposiadających środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, które mimo podejmowanych starań, z przyczyn od siebie niezależnych, nie są w stanie zdobyć środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. Podkreślił, że instytucja prawa pomocy jest rozwiązaniem szczególnym. Udzielenie prawa pomocy powinno sprowadzać się do przypadków, gdy sytuacja majątkowa strony jest wyjątkowo ciężka, gdy strona pozbawiona jest środków do życia lub posiadane środki są tak niewielkie, że zaspokajają tylko jej podstawowe potrzeby życiowe (np. żywość, niezbędne leki). Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia J.P. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wniosła o jego uchylenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Zauważyć jednak należy, że zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się w związku z tym, że dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu z treścią dokumentów Sąd może wydać prawidłowe orzeczenie w zakresie prawa pomocy. Do odmowy przyznania prawa pomocy niewystarczającym jest stwierdzenie, iż wnioskodawca nie wykazał, że na pomoc zasługuje. W takiej sytuacji Sąd powinien wezwać do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych, jeśli złożone przez nią oświadczenie jest niewystarczające. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania wymaga bowiem oparcia się na materiale dowodowym zgromadzonym zgodnie z art. 252 P.p.s.a. Oznacza to, że w przypadku, gdy treść składanych przez stronę oświadczeń budzi wątpliwości Sądu, to powinien on skorzystać z możliwości jakie daje art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 17 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 102/10; z dnia 11 lipca 2006 r. sygn. akt I FZ 236/06; z dnia 28 stycznia 2005 r. sygn. akt OZ 1304/04 oraz z dnia 19 stycznia 2005 r. OZ 1115/04 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji odmawiając skarżącej przyznania prawa pomocy oparł się na stwierdzeniu, iż decyzją Wojewody Pomorskiego z dnia [...] kwietnia 2011 r., utrzymaną w mocy decyzją Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2011 r., skarżącej potwierdzone zostało prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a przysługująca jej rekompensatę określono na kwotę 212785,39 zł. Wskazał również, że realizacja rekompensaty nastąpi w formie wypłaty świadczenia pieniężnego ze środków Funduszu Rekompensacyjnego na wskazany numer rachunku bankowego. Uszło jednak uwadze Sądu pierwszej instancji, iż w złożonym na wezwanie Sądu oświadczeniu, skarżąca wyjaśniła, iż do dnia 10 grudnia 2011 r. ww. rekompensaty nie otrzymała (karta nr 30 i 33 – akt sądowych). Z akt sprawy nie wynika również, aby tej dacie omawiane świadczenia zostało jej wypłacone. W związku z powyższym podkreślić należy, że obowiązkiem Sądu pierwszej instancji rozpoznającego przedmiotowy wniosek była ocena sytuacji skarżącej pod kątem spełnienia przesłanek, o którym mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a. na podstawie przedłożonych przez nią dokumentów źródłowych i oświadczeń tj. w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony zgodnie z art. 252. i art. 255 tej ustawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższa ocena nie została dokonana w sposób prawidłowy, gdyż z akt sprawy nie wynika, aby rekompensata z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej wysokość 212785,39 złotych, została skarżącej wypłacona. Oznacza to, że podstawy faktyczne na które powołał się Sąd pierwszej instancji nie znajdują oparcia w materiale dowodowym sprawy. Dopiero bowiem pełne ustalenie sytuacji majątkowej, w tym struktury i wysokości posiadanych przez nią środków pieniężnych, umożliwi właściwą ocenę, czy skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 i art. 193 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.