I OW 117/24

Dnia 24 października 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 24 października 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Prezydenta Miasta Sieradza o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Prezydentem Miasta Sieradza a Prezydentem Miasta Częstochowy w przedmiocie wskazania organu właściwego do wydania decyzji o nienależnie pobranym przez A. G. dodatku węglowego postanawia: wskazać Prezydenta Miasta Sieradza jako organ właściwy w sprawie.

Wnioskiem z 3 czerwca 2024 r. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Sieradzu, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Sieradza (dalej także: "wnioskodawca") wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Prezydentem Miasta Sieradza a Prezydentem Miasta Częstochowy w przedmiocie wskazania organu właściwego do wydania decyzji o nienależnie pobranym przez A. G. (dalej jako: "zainteresowany") dodatku węglowym. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że informacją Prezydenta Miasta Częstochowy z 21 października 2022 r., nr DS.547.1.6725.2022.1.SB zainteresowanemu przyznany został dodatek węglowy w kwocie 3.000 zł jednorazowo. Następnie ustalono, że zainteresowany nie zamieszkuje – jak podał we wniosku – przy ul. [...] w C., który to lokal w rzeczywistości jest niezamieszkały, a w S. W związku z czym zaistniały podstawy do zwrotu dodatku węglowego, który zainteresowany nienależnie pobrał. Z uwagi na fakt, że orzeczenie w sprawie dodatku węglowego wydał Prezydent Miasta Częstochowy, to w ocenie wnioskodawcy, również Prezydent Miasta Częstochowy powinien rozstrzygnąć w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego dodatku węglowego. W odpowiedzi na wniosek Prezydent Miasta Częstochowy podniósł, że art. 2 ust. 12 ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o dodatku węglowym (Dz.U.2024.1207 t.j.) przewiduje jedynie organ właściwy do rozpoznania wniosku o przyznanie i wypłatę dodatku węglowego, nie przewiduje organu właściwego do postępowania w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a zatem powinny znaleźć zastosowanie przepisy ogólne. Zgodnie z art. 21 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2024.572 t.j., dalej jako: kpa) właściwość organu ustala się według miejsca zamieszkania w kraju, a w braku zamieszkania w kraju - według miejsca pobytu strony (...). A zatem, w ocenie Prezydenta Miasta Częstochowy, na gruncie niniejszej sprawy powinien być to Prezydent Miasta Sieradza. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: "ppsa"), sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej. Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, nie mającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny - art. 22 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, objęte jest kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 ppsa. Przez spór o właściwość, o którym mowa w art. 4 ppsa, należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy administracji publicznej, jednocześnie uważają się za właściwe do załatwienia konkretnej sprawy (spór pozytywny) lub też żaden z nich nie uważa się za właściwy do jej załatwienia (spór negatywny). W niniejszej sprawie oba organy uważają się za niewłaściwe do rozpoznania sprawy, zatem spór ma charakter negatywny. Zgodnie z art. 2 ust. 12 ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o dodatku węglowym (Dz.U.2024.1207 t.j., dalej jako: "udw") wniosek o wypłatę dodatku węglowego składa się w gminie właściwej ze względu na miejsce zamieszkania osoby składającej ten wniosek. Zgodnie z art. 3 ust. 1 udw do postępowania w sprawie wypłaty dodatku węglowego stosuje się odpowiednio m.in. przepisy art. 30 i art. 30a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2024.323 t.j., dalej jako: "uśr"), przy czym ilekroć w tych przepisach jest mowa o rodzinie, rozumie się przez to gospodarstwo domowe, o którym mowa w art. 2 ust. 2 udw. Zgodnie zaś z art. 3 ust. 3 udw w sprawach nieuregulowanych tą ustawą stosuje się przepisy kpa. Zgodnie z art. 30 ust. 1 uśr osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Należy mieć na uwadze, że skoro ustawodawca wprowadza obowiązek zwrotu świadczeń rodzinnych – a stosownie do art. 3 ust. 1 udw odpowiednio dodatku węglowego - przez osobę, która to świadczenie nienależnie pobrała, to po stronie organu administracji publicznej, który związany jest dyscypliną finansów publicznych, istnieje obowiązek dochodzenia przedmiotowych świadczeń. Podnieść należy, że przepis art. 30 uśr, nie określa w sposób szczegółowy organu właściwego do orzekania w sprawie zwrotu świadczeń. W treści ust. 8 wskazuje jedynie, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Zgodnie z definicją odnoszącą się do pojęcia "organu właściwego" zawartą w uśr w art. 3 ust. 11 tej ustawy, ilekroć w ustawie jest mowa o organie właściwym - oznacza to wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie rodzinne lub otrzymującej świadczenie rodzinne. Zauważenia wymaga, że regulacja zawarta w art. 3 pkt 11 uśr, nie odbiega od zasad ogólnych wynikających z kpa. Zgodnie z art. 21 § 1 pkt 3 kpa w sprawach innych niż dotyczących nieruchomości lub prowadzenia zakładu pracy jako generalną zasadę ustalania właściwości organu wskazuje miejsce zamieszkania podmiotu, do którego rozstrzygnięcie ma być skierowane. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji, gdy strona w rzeczywistości miała inne miejsce zamieszkania, niż to wskazane we wniosku o przyznanie dodatku węglowego – a przez to zaistniały podstawy do uznania wypłaconego dodatku węglowego za nienależnie pobrany - czy też strona w toku postępowania zmieniła miejsce zamieszkania, to z uwagi na brak szczegółowej regulacji w tym zakresie w ustawie o świadczeniach rodzinnych, należy stosować odpowiednio zasady dotyczące właściwości miejscowej organu wynikające z przepisów kpa. Zgodnie z art. 19 kpa organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Odnosi się to do wszystkich stadiów postępowania. W sytuacji więc, gdy organ właściwy stał się w toku postępowania niewłaściwy miejscowo do rozpatrzenia sprawy, np. strona zmieniła miejsce zamieszkania, organ ten powinien przekazać sprawę organowi właściwemu dla miejsca zamieszkania strony (por. B. Adamiak, J Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2011, s. 106). Przedstawiona wykładnia przepisów ustawy o pomocy jest jednolicie przyjmowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienia NSA z: 14 lipca 2020 r., I OW 303/19; 13 września 2016 r., I OW 83/16; 27 listopada 2015 r., I OW 130/15; 18 listopada 2014 r., I OW 148/14 i I OW 164/14; 25 września 2014 r., I OW 99/14; 29 kwietnia 2015 r., I OW 227/14). Mając zatem na uwadze, iż miejscem zamieszkania A. G. jest S., uznać należy, że organem właściwym do prowadzenia postępowania w zakresie nienależnie pobranych przez niego świadczeń, na podstawie art. 3 ust. 1 udw w zw. z art. 30 ust. 1 uśr w zw. z art. 3 pkt 11 uśr w zw. z art. 21 § 1 pkt 3 kpa, jest Prezydent Miasta Sieradza. Końcowo podnieść należy, że argumentacja, zmierzająca do wykazania, że organem właściwym do orzekania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń powinien być ten organ, który świadczenia wypłacił, może być w świetle obowiązujących przepisów uznana jedynie za postulat wobec ustawodawcy o charakterze de lege ferenda. Stanowisko to zgodne jest z dotychczasowymi poglądami zawartymi w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in. z: 6 listopada 2019 r., I OW 151/19; 27 kwietnia 2020 r., I OW 3/20. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 w związku z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.